رَبِّ اغْفِرْ لِي، وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.
رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
چيائين ته اي منھنجا پالڻھار مون کي بخش ۽ مون کي اھڙي بادشاھي عطا ڪر جو مون کان پوءِ ڪنھن کي به نه جڳائي، بيشڪ تون ئي بخشڻھار آھين.
لفظي صورتون: «اغفر لي» (اغفر لي) جي معنيٰ آهي «مون کي بخش» ۽ «هب لي» (هب لي) جي معنيٰ آهي «مون کي عطا ڪر». اها زمين تي الله جي ڪلمي کي سربلند ڪرڻ لاءِ بادشاهت ۽ اقتدار جي دعا آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
پوءِ چيائين: «اي منهنجا پالڻهار! مون کي بخش ۽ مون کي اهڙي بادشاهت عطا ڪر، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي؛ بيشڪ تون ئي تمام گهڻو عطا ڪندڙ آهين.» پوءِ الله سندس دعا قبول ڪئي ۽ کيس بخشيو، سندس بادشاهت کيس موٽائي ڏني ۽ کيس اهڙي بادشاهت وڌيڪ عطا ڪيائين، جيڪا سندس کان پوءِ ڪنهن کي به حاصل نه ٿي. اها بادشاهت هيءَ هئي ته جنن کي سندس تابع ڪيو ويو: اهي سندس مرضيءَ موجب عمارتون ٺاهيندا هئا ۽ سندس لاءِ سمنڊ ۾ ٽٻيون هڻي موتي ۽ زيور ڪڍندا هئا. ۽ انهن مان جيڪو سندس نافرماني ڪندو هو، تنهن کي زنجيرن ۾ جڪڙي ڇڏيندو هو.
امام ابن ڪثير جي تفسير
«چيائين: اي منهنجا پالڻهار! مون کي بخش ۽ مون کي اهڙي بادشاهت عطا ڪر، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي؛ بيشڪ تون ئي تمام گهڻو عطا ڪندڙ آهين.» ڪن عالمن چيو آهي ته ان جو مطلب آهي: «مون کان پوءِ ڪنهن کي به مناسب نه آهي»، يعني ڪنهن لاءِ اهو مناسب ناهي ته اها بادشاهت مون کان کسي، جيئن ان جسم واري واقعي ۾ ٿيو، جيڪو سندس تخت تي اڇلايو ويو هو. ان جو مطلب اهو ناهي ته سندس کان پوءِ ايندڙ ماڻهن کي اهڙي بادشاهت کان روڪيو پيو وڃي.
صحيح ڳالهه اها آهي ته هن الله تعالى کان اهڙي بادشاهت گهري، جيڪا سندس کان پوءِ انسانن مان ڪنهن کي به نه ملي. آيت جو ظاهري سياق به اهو ئي ٻڌائي ٿو، ۽ رسول الله ﷺ کان مختلف سندن سان صحيح حديثون به ان جي تائيد ڪن ٿيون.
بخاري هن آيت جي تفسير ڪندي چيو: اسان کي اسحاق بن ابراهيم بيان ڪيو، چيو ته اسان کي روح ۽ محمد بن جعفر، شعبه کان، محمد بن زياد کان، ابوهريره رضي الله عنه کان روايت ڪندي ٻڌايو ته نبي ﷺ فرمايو: «گذريل رات جنن مان هڪ سرڪش جن منهنجي نماز ۾ خلل وجهڻ لاءِ پاڻ کي آزاد ڪري مون تي حملو ڪيو ـ يا ان جهڙا لفظ فرمايا ـ پوءِ الله مون کي ان تي قابو ڏنو. مون ارادو ڪيو ته ان کي مسجد جي ٿنڀن مان ڪنهن هڪ سان ٻڌي ڇڏيان، تان ته صبح جو اوهان سڀئي ان کي ڏسو. پوءِ مون پنهنجي ڀاءُ سليمان جي ڳالهه ياد ڪئي: “اي منهنجا پالڻهار! مون کي بخش ۽ مون کي اهڙي بادشاهت عطا ڪر، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي.”»
روح جي روايت ۾ آهي: «پوءِ مون ان کي خوار ۽ نامراد ڪري موٽائي ڇڏيو.» مسلم ۽ نسائي به شعبه جي سند سان اها حديث روايت ڪئي آهي.
مسلم پنهنجي صحيح ۾ چيو: اسان کي محمد بن سلمه مرادي بيان ڪيو، اسان کي عبدالله بن وهب بيان ڪيو، معاويه بن صالح کان، هن کي ربيعه بن يزيد ٻڌايو، ابو ادريس خولاني کان، هن ابو درداء کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ نماز لاءِ بيٺا ته اسان کين چوندي ٻڌو: «مان توکان الله جي پناهه گهران ٿو.» پوءِ فرمايائون: «مان توتي الله جي لعنت ٿو موڪليان» ٽي ڀيرا. پاڻ هٿ وڌايائون، ڄڻ ڪنهن شيءِ کي پڪڙڻ چاهيندا هجن. نماز کان پوءِ اسان عرض ڪيو: اي الله جا رسول!
اسان اوهان کي نماز ۾ اهڙا لفظ چوندي ٻڌو، جيڪي اڳ ڪڏهن نه ٻڌا هئا، ۽ ڏٺوسين ته اوهان هٿ وڌايو. پاڻ فرمايائون: «الله جو دشمن ابليس باهه جو هڪ شعلو کڻي آيو ته ان کي منهنجي چهري ڏانهن اڇلائي. مون چيو: “مان توکان الله جي پناهه گهران ٿو”، ٽي ڀيرا؛ پوءِ چيو: “مان توتي الله جي مڪمل لعنت ٿو موڪليان.” پر هو ٽي ڀيرا به پٺتي نه هٽيو.
پوءِ مون کيس پڪڙڻ جو ارادو ڪيو. الله جو قسم! جيڪڏهن اسان جي ڀاءُ سليمان جي دعا نه هجي ها ته صبح تائين اهو ٻڌل هجي ها ۽ مديني جي ٻارن سان کيڏايو وڃي ها.»
امام احمد چيو: اسان کي ابو احمد بيان ڪيو، اسان کي ميسره بن معبد بيان ڪيو، ابو عبيد کان، جيڪو سليمان جو حاجب هو. هن چيو: مون عطاء بن يزيد ليثيءَ کي بيهي نماز پڙهندي ڏٺو. مان سندس اڳيان لنگهڻ لڳس ته هن مون کي روڪيو، پوءِ چيائين: ابو سعيد خدري مون کي ٻڌايو ته رسول الله ﷺ صبح جي نماز پڙهڻ لاءِ بيٺا ۽ ابو سعيد سندن پٺيان هو. پاڻ قراءت ڪئي ته قراءت ۾ مونجهارو ٿيو.
جڏهن نماز پوري ڪيائون ته فرمايائون: «جيڪڏهن اوهان مون کي ۽ ابليس کي ڏسو ها، جڏهن مون هٿ وڌائي کيس پڪڙيو ۽ ايترو گهٽيو، جو مون کي هن جي لعاب جي ٿڌاڻ پنهنجي انهن ٻن آڱرين ـ آڱوٺي ۽ ان جي ڀر واري آڱر ـ جي وچ ۾ محسوس ٿي. جيڪڏهن منهنجي ڀاءُ سليمان جي دعا نه هجي ها ته هو صبح تائين مسجد جي ٿنڀن مان ڪنهن ٿنڀ سان ٻڌل هجي ها ۽ مديني جا ٻار ان سان کيڏن ها. تنهنڪري اوهان مان جيڪو ڪري سگهي ته پنهنجي ۽ قبلي جي وچ ۾ ڪنهن کي به نه اچڻ ڏئي، سو ائين ڪري.» ابو داود به احمد بن ابي سريج، ابو احمد جي سند سان هن حديث مان هي لفظ روايت ڪيا آهن: «اوهان مان جيڪو ڪري سگهي ته پنهنجي ۽ قبلي جي وچ ۾ ڪنهن کي به نه اچڻ ڏئي، سو ائين ڪري.»
امام احمد چيو: اسان کي معاويه بن عمرو بيان ڪيو، اسان کي ابراهيم بن محمد فرازي بيان ڪيو، اسان کي اوزاعي بيان ڪيو، هن کي ربيعه بن يزيد ٻڌايو، عبدالله ديلمي کان. عبدالله چيو: مان عبدالله بن عمرو وٽ طائف ۾ سندس باغ «الوهط» ۾ ويس. هو قريش جي هڪ نوجوان سان ٻانهن ۾ ٻانهن وجهي بيٺو هو، جنهن بابت شراب پيئڻ جو شڪ هو.
مون چيو: مون کي اوهان کان هڪ حديث پهتي آهي ته «جيڪو شراب جو هڪ ڍڪ پيئي، الله عزوجل چاليهه صبح تائين سندس توبه قبول نه ڪندو»؛ ۽ «بدبخت اهو آهي، جيڪو پنهنجي ماءُ جي پيٽ ۾ ئي بدبخت ٿيو»؛ ۽ «جيڪو بيت المقدس ۾ وڃي ۽ سندس وڃڻ جو مقصد رڳو اتي نماز پڙهڻ هجي، سو پنهنجي گناهن مان اهڙيءَ طرح نڪري ٿو، ڄڻ اڄ ئي ماءُ کيس ڄڻيو هجي.» جڏهن نوجوان شراب جو ذڪر ٻڌو ته هن عبدالله جي هٿ مان پنهنجو هٿ ڇڏايو ۽ هليو ويو. پوءِ عبدالله بن عمرو چيو: «مان ڪنهن کي به اجازت نٿو ڏيان ته منهنجي نالي اهڙي ڳالهه منسوب ڪري، جيڪا مون نه چئي هجي. مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: “جيڪو شراب جو هڪ ڍڪ پيئي، تنهن جي نماز چاليهه صبح تائين قبول نه ٿيندي.
جيڪڏهن توبه ڪري ته الله سندس توبه قبول ڪندو. جيڪڏهن وري ائين ڪري ته سندس نماز چاليهه صبح تائين قبول نه ٿيندي، ۽ جيڪڏهن توبه ڪري ته الله سندس توبه قبول ڪندو. پوءِ جيڪڏهن ٻيهر ائين ڪري...”» راوي چيو: «مون کي خبر ناهي ته پاڻ ٽئين يا چوٿين ڀيري جو ذڪر ڪيو» ـ «ته قيامت جي ڏينهن الله تي واجب ٿيندو ته کيس “ردغة الخبال” مان پياري.»
۽ مون رسول الله ﷺ کي اهو به فرمائيندي ٻڌو: «الله پنهنجي مخلوق کي اونداهيءَ ۾ پيدا ڪيو، پوءِ مٿن پنهنجي نور مان ڪجهه وڌائين. ان ڏينهن جنهن کي ان نور مان حصو مليو، سو هدايت وارو ٿيو؛ ۽ جنهن کان اهو رهجي ويو، سو گمراهه ٿيو. تنهنڪري مان چوان ٿو ته الله عزوجل جي علم موجب قلم سڪي چڪو آهي.» ۽ مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: «سليمان الله تعالى کان ٽي شيون گهريون، الله کيس انهن مان ٻه عطا ڪيون، ۽ اسان کي اميد آهي ته ٽين به اسان کي عطا ڪئي وئي آهي.
هن الله کان اهڙو فيصلو گهريو، جيڪو الله جي فيصلي سان موافق هجي، ته اهو کيس عطا ڪيو ويو. هن اهڙي بادشاهت گهري، جيڪا سندس کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي، ته اها کيس عطا ڪئي وئي. ۽ هن گهريو ته جيڪو به ماڻهو پنهنجي گهر مان رڳو هن مسجد ۾ نماز پڙهڻ جي ارادي سان نڪري، سو پنهنجي گناهن مان اهڙيءَ طرح نڪري، ڄڻ اڄ ئي ماءُ کيس ڄڻيو هجي. اسان کي اميد آهي ته الله تعالى اها ٽين ڳالهه به اسان کي عطا ڪئي آهي.»
هن حديث جو آخري حصو نسائي ۽ ابن ماجه، عبدالله بن فيروز ديلمي جي مختلف سندن سان عبدالله بن عمرو کان روايت ڪيو آهي. هو چوي ٿو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «جڏهن سليمان بيت المقدس تعمير ڪيو ته پنهنجي رب عزوجل کان ٽي خاص شيون گهريون...» پوءِ حديث جو ذڪر ڪيو.
رافع بن عمير رضي الله عنه کان به هڪ عجيب سند ۽ متن سان روايت ٿيل آهي. طبراني چيو: اسان کي محمد بن حسن بن قتيبه عسقلاني بيان ڪيو، اسان کي محمد بن ايوب بن سويد بيان ڪيو، هن کي سندس پيءُ ٻڌايو، هن کي ابراهيم بن ابي عبله ٻڌايو، ابو الظاهريه کان، رافع بن عمير کان، هن چيو: مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: «الله عزوجل داود عليه السلام کي فرمايو: “زمين تي منهنجي لاءِ هڪ گهر تعمير ڪر.” داود پنهنجي لاءِ اهو گهر تعمير ڪيو، جيڪو کيس حڪم ڪيل گهر کان اڳ هو. پوءِ الله وحي موڪليو: “اي داود!
تو پنهنجو گهر منهنجي گهر کان اڳ ڇو ٺاهيو؟” هن عرض ڪيو: “اي منهنجا رب! بادشاهيءَ جو اهو ئي دستور آهي ته بادشاهه پهرين پنهنجي لاءِ چونڊي.” پوءِ هن مسجد ٺاهڻ شروع ڪئي. جڏهن ڀت پوري ٿي ته ٽي ڀيرا ڪري پئي. هن الله عزوجل سان اها ڳالهه بيان ڪئي.
الله فرمايو: “اي داود! تون منهنجي لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي لائق ناهين.” هن عرض ڪيو: “اي منهنجا رب! ڇو؟” الله فرمايو: “ان ڪري جو تنهنجي هٿن مان رت وهي چڪو آهي.” هن چيو: “اي منهنجا رب! ڇا اهو تنهنجي راهه ۽ تنهنجي محبت ۾ نه ٿيو هو؟”
الله فرمايو: “ها، پر اهي منهنجا ٻانها آهن ۽ مان انهن تي وڌيڪ رحم ڪندڙ آهيان.” اها ڳالهه داود تي ڏکي ٿي. پوءِ الله وحي موڪليو: “تون ڏک نه ڪر، مان ان جي تعمير تنهنجي پٽ سليمان جي هٿان پوري ڪرائيندس.” جڏهن داود وفات ڪئي ته سليمان تعمير شروع ڪئي.
جڏهن اها پوري ٿي ته قربانيون پيش ڪيائين، جانور ذبح ڪيائين ۽ بني اسرائيل کي گڏ ڪيائين. پوءِ الله وحي موڪليو: “مان ڏسان ٿو ته تون منهنجي گهر جي تعمير تي خوش آهين، تنهنڪري مون کان گهر، مان توکي عطا ڪندس.” سليمان عرض ڪيو: “مان توکان ٽي شيون گهران ٿو: اهڙو فيصلو، جيڪو تنهنجي فيصلي سان موافق هجي؛ اهڙي بادشاهت، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي؛ ۽ جيڪو هن گهر ۾ رڳو نماز پڙهڻ جي ارادي سان اچي، سو پنهنجي گناهن مان اهڙيءَ طرح نڪري، ڄڻ اڄ ئي ماءُ کيس ڄڻيو هجي.”» رسول الله ﷺ فرمايو: «انهن مان ٻه شيون کيس عطا ڪيون ويون، ۽ مون کي اميد آهي ته ٽين به عطا ڪئي وئي هوندي.»
امام احمد چيو: اسان کي عبدالصمد بيان ڪيو، اسان کي عمر بن راشد يمامي بيان ڪيو، هن کي اياس بن سلمه بن اڪوع پنهنجي پيءُ کان ٻڌايو. هن چيو: «مون رسول الله ﷺ کي ڪا به دعا پڙهندي نه ٻڌي، جنهن جي شروعات پاڻ “سُبْحَانَ اللهِ رَبِّيَ الْأَعْلَى الْعَلِيِّ الْوَهَّابِ” سان نه ڪئي هجي.»
ابو عبيد چيو: اسان کي علي بن ثابت بيان ڪيو، هن کي جعفر بن برقان ٻڌايو، صالح بن مسمار کان. هن چيو: جڏهن الله جو نبي داود وفات ڪري ويو ته الله سندس پٽ سليمان عليهما السلام ڏانهن وحي موڪلي: «مون کان پنهنجي حاجت گهر.» هن عرض ڪيو: «مان توکان گهران ٿو ته منهنجي دل کي به توکان اهڙو ڊڄندڙ ڪر، جهڙي منهنجي پيءُ جي دل هئي، ۽ منهنجي دل کي توسان اهڙو محبت ڪندڙ ڪر، جهڙي منهنجي پيءُ جي دل هئي.» الله فرمايو: «مون پنهنجي ٻانهي ڏانهن وحي ڪئي ۽ هن پنهنجي حاجت گهري، ته مان سندس دل کي پنهنجي خوف وارو ڪريان ۽ سندس دل کي پنهنجي محبت ڪندڙ ڪريان.
تنهنڪري مان کيس اهڙي بادشاهت ضرور عطا ڪندس، جيڪا سندس کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي.» اها ئي سندس حاجت هئي.
البغوي جي تفسير
«چيائين: اي منهنجا پالڻهار! مون کي بخش ۽ مون کي اهڙي بادشاهت عطا ڪر، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي.» مقاتل ۽ ابن ڪيسان چيو آهي: مطلب آهي، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به حاصل نه ٿئي. عطاء بن ابي رباح چيو: سندس مراد هئي، مون کي اهڙي بادشاهت عطا ڪر، جو منهنجي عمر جي پڇاڙيءَ ۾ اها مون کان نه کسجي ۽ ڪنهن ٻئي کي نه ڏني وڃي، جيئن منهنجي عمر جي اڳئين حصي ۾ اها مون کان کسي وئي هئي.
«بيشڪ تون ئي تمام گهڻو عطا ڪندڙ آهين.» چيو ويو آهي ته هن اها بادشاهت ان لاءِ گهري، ته اها سندس نبوت جي نشاني، سندس رسالت جي دليل ۽ معجزو هجي. ۽ اهو به چيو ويو آهي ته هن اها ان لاءِ گهري، ته سندس توبه قبول ٿيڻ جي نشاني ٿئي، ڇاڪاڻ ته الله سندس دعا قبول ڪئي، سندس بادشاهت کيس موٽائي ڏني ۽ ان ۾ واڌارو ڪيائين. مقاتل بن حيان چيو: سليمان وٽ بادشاهت ته هئي، پر «مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي» چوڻ سان سندس مراد هو ته هوائن، پکين ۽ جنن کي سندس تابع ڪيو وڃي؛ ان جو دليل ان کان پوءِ ايندڙ آيتون آهن.
اسان کي عبد الواحد مليحي خبر ڏني، اسان کي احمد بن عبدالله نعيمي خبر ڏني، اسان کي محمد بن يوسف خبر ڏني، اسان کي محمد بن اسماعيل بيان ڪيو، اسان کي محمد بن بشار بيان ڪيو، اسان کي محمد بن جعفر بيان ڪيو، شعبه کان، محمد بن زياد کان، ابوهريره کان، نبي ﷺ کان روايت آهي ته پاڻ فرمايائون: «گذريل رات جنن مان هڪ سرڪش جن پاڻ کي آزاد ڪري منهنجي نماز ۾ خلل وجهڻ آيو. پوءِ الله مون کي ان تي قابو ڏنو، مون ان کي پڪڙيو ۽ ارادو ڪيم ته ان کي مسجد جي ٿنڀن مان ڪنهن ٿنڀ سان ٻڌي ڇڏيان، تان ته اوهان سڀئي ان کي ڏسو. پوءِ مون پنهنجي ڀاءُ سليمان جي دعا ياد ڪئي: “اي منهنجا پالڻهار!
مون کي اهڙي بادشاهت عطا ڪر، جيڪا مون کان پوءِ ڪنهن کي به نه جڳائي.” تنهنڪري مون ان کي خوار ۽ نامراد ڪري موٽائي ڇڏيو.»
صحيح البخاري (حدیث نمبر 461) ۾ ابوهريره رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «شيطان منهنجي نماز ۾ خلل وجهڻ جي ڪوشش ڪئي… مون ارادو ڪيو ته ان کي مسجد جي ٿنڀ سان ٻڌي ڇڏيان، پر مون پنهنجي ڀاءُ سليمان جا لفظ ياد ڪيا.»