د بښنې او ځانګړي پاچاهۍ دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

نو هغه وویل: «اې زما ربه! ما وبښه او ماته داسې پاچاهي راوبښه چې له ما وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي؛ بېشکه ته ډېر ورکړه کوونکی یې.» الله د هغه دعا قبوله کړه، بښنه یې ورته وکړه، پاچاهي یې بېرته ورکړه او داسې پاچاهي یې ورزیاته کړه چې له هغه وروسته یې هېچا ته نه وه ورکړې. هغه دا وه چې پېریان یې د ده تر واک لاندې کړل؛ هر څه چې به یې غوښتل، هغوی به ورته جوړول، او په سمندر کې به یې د ده لپاره غوټه وهله او مرغلرې او ګاڼې به یې راایستلې. او کوم پېری به چې د ده له امره سرغړونه کوله، په زولنو او کړیو کې به یې وتړه.

د امام ابن کثیر تفسیر

«هغه وویل: اې زما ربه! ما وبښه او ماته داسې پاچاهي راوبښه چې له ما وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي؛ بېشکه ته ډېر ورکړه کوونکی یې.» ځینو ویلي چې د دې معنا دا ده: «له ما وروسته دې بل چا ته مناسبه نه وي»، یعنې هېڅوک دې ونه شي کولای چې دا پاچاهي له ما واخلي، لکه څنګه چې د هغه بدن د ده پر تخت وغورځول شو؛ نه دا چې له هغه وروسته پر خلکو د پاچاهۍ درلودل منع کړي. خو سمه خبره دا ده چې هغه له الله تعالی څخه داسې پاچاهي وغوښته چې له هغه وروسته د انسانانو له هېچا سره د هغه په څېر نه وي.

د آیت د سیاق څرګند مطلب همدا دی، او د رسول الله صلی الله علیه وسلم له لارې په صحیح حدیثونو کې هم همدا راغلي دي.

بخاري د دې آیت په تفسیر کې وايي: اسحاق بن ابراهیم موږ ته روایت وکړ، ویې ویل: روح او محمد بن جعفر موږ ته له شعبې، هغه له محمد بن زیاد، هغه له ابوهریره رضي الله عنه او هغه له نبي صلی الله علیه وسلم څخه روایت وکړ چې ویې ویل: «تېره شپه له پېریانو یو سرکښه پېری ناڅاپه راڅرګند شو، یا ورته نږدې خبره یې وکړه، څو زما لمونځ راباندې پرې کړي. الله هغه زما په واک کې راکړ، ما وغوښتل چې د جومات له یوې ستنې سره یې وتړم، څو سهار ټول تاسې ورته وګورئ؛ خو د خپل ورور سلیمان دا خبره رایاده شوه: “اې زما ربه! ما وبښه او ماته داسې پاچاهي راوبښه چې له ما وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي.”

روح وویل: نو هغه یې په خوارۍ او شړل شوي حالت کې بېرته ولېږه.» مسلم او نسائي هم دا روایت د شعبې له لارې نقل کړی دی.

مسلم په خپل صحیح کې وايي: محمد بن سلمه مرادي موږ ته روایت وکړ، عبدالله بن وهب موږ ته روایت وکړ، له معاویه بن صالح، هغه ربیعه بن یزید ته وویل، هغه ابو ادریس خولاني ته، او هغه له ابو درداء څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د لمانځه لپاره ودرېد. موږ واورېدل چې ویې ویل: «له تا څخه پر الله پناه غواړم.» بیا یې وویل: «د الله په لعنت دې لعنت کوم» ـ درې ځله ـ او لاس یې داسې وغځاوه لکه یو شی چې نیسي. کله چې له لمانځه فارغ شو، موږ ورته وویل: «اې د الله رسوله!

په لمانځه کې مو داسې خبرې درڅخه واورېدې چې تر دې مخکې مو نه وې اورېدلې، او ولیدل مو چې لاس مو وغځاوه؛ دا څه وو؟» هغه وفرمایل: «د الله دښمن ابلیس د اور یوه لمبه راوړه، څو زما پر مخ یې واچوي. ما درې ځله وویل: “له تا څخه پر الله پناه غواړم”، بیا مې وویل: “د الله په بشپړ لعنت دې لعنت کوم.” خو هغه شاته نه شو، درې ځله.

بیا مې غوښتل چې ویې نیسم. پر الله قسم، که زموږ د ورور سلیمان دعا نه وای، سهار به تړل شوی پروت و او د مدینې ماشومان به ورسره لوبېدل.»

امام احمد وايي: ابو احمد موږ ته روایت وکړ، میسره بن معبد موږ ته روایت وکړ، ابو عبید ـ د سلیمان حاجب ـ موږ ته وویل: ما عطاء بن یزید لیثي ولید چې په لمانځه ولاړ و. ما غوښتل د هغه مخې ته تېر شم، خو هغه زه راوګرځولم او بیا یې وویل: ابو سعید خدري راته روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د سهار د لمانځه لپاره ودرېد، زه د هغه تر شا وم. قرائت یې وکړ، خو قرائت پرې ګډوډ شو. کله چې له لمانځه فارغ شو، ویې فرمایل: «که تاسې ما او ابلیس لیدلی وای!

ما لاس ورواچاوه او د هغه مرۍ مې ونیوله، تر دې چې د هغه د لاړو یخوالی مې د دې دوو ګوتو ترمنځ احساس کړ: غټه ګوته او ورپسې ګوته. که زما د ورور سلیمان دعا نه وای، سهار به د جومات له یوې ستنې سره تړل شوی وای او د مدینې ماشومان به ورسره لوبېدل. نو له تاسې چې څوک وس لري، باید هېڅوک د ده او قبلې ترمنځ تېر نه شي.» ابو داود د احمد بن ابی سریج، له ابو احمد څخه، د دې وروستۍ برخې روایت کړی: «له تاسې چې څوک وس لري، باید هېڅوک د ده او قبلې ترمنځ تېر نه شي.»

امام احمد وايي: معاویه بن عمرو موږ ته روایت وکړ، ابراهیم بن محمد فرازي موږ ته روایت وکړ، او اوزاعي موږ ته وویل: ربیعه بن یزید راته د عبدالله دیلمي له قوله روایت وکړ. هغه وویل: زه عبدالله بن عمرو ته ورغلم، هغه د طائف په یوه بڼ کې و چې «الوهط» نومېده، او له یوه قریشي ځوان سره یې لاس په لاس روان و. هغه ځوان د شرابو په څښلو مشهور و.

ما ورته وویل: ما ستا په اړه دا حدیث اورېدلی چې: «چا د شرابو یو ګوټ وڅښلو، الله تعالی به یې څلوېښت سهارونه توبه ونه مني؛ او بدمرغه هغه دی چې د خپلې مور په ګېډه کې بدمرغه شوی وي؛ او څوک چې بیت المقدس ته ولاړ شي او موخه یې یوازې هلته لمونځ کول وي، له ګناهونو به داسې ووځي لکه په هماغه ورځ چې مور زېږولی وي.» کله چې ځوان د شرابو یادونه واورېده، خپل لاس یې د عبدالله له لاسه راواخیست او ولاړ.

عبدالله بن عمرو وویل: «زه هېچا ته اجازه نه ورکوم چې زما له خولې داسې خبره نقل کړي چې ما نه وي کړې. ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل چې ویې فرمایل: “چا چې د شرابو یو ګوټ وڅښلو، څلوېښت سهارونه به یې لمونځ نه منل کېږي؛ که توبه وباسي، الله به یې توبه ومني. که بیا یې وڅښل، څلوېښت سهارونه به یې لمونځ نه منل کېږي؛ که توبه وباسي، الله به یې توبه ومني. که بیا یې وڅښل ـ راوي وايي: نه پوهېږم په درېیم یا څلورم ځل کې یې وویل ـ نو پر الله به حق وي چې د قیامت په ورځ یې د خبال له مردارې خټې څخه اوبه کړي.”»

هغه وویل: «ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل چې ویې فرمایل: “الله خپل مخلوق په تیاره کې پیدا کړ، بیا یې خپل نور پر هغوی واچوه. په هغه ورځ چې چا ته له دغه نوره برخه ورسېده، لار وموندله؛ او څوک چې ترې بې‌برخې شو، ګمراه شو. له همدې امله وایم چې قلم د الله تعالی د علم له مخې وچ شوی دی.”» او ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل چې ویې فرمایل: «سلیمان له الله تعالی څخه درې غوښتنې وکړې، دوه یې ورکړل شوې؛ موږ هیله لرو چې درېیمه هم موږ ته راکړل شوې وي.

هغه داسې حکم وغوښت چې د الله له حکم سره سمون ولري، الله هغه ورکړ؛ داسې پاچاهي یې وغوښته چې له هغه وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي، هغه یې هم ورکړه؛ او دا یې وغوښتل چې هر سړی له خپل کوره یوازې د دې جومات د لمانځه په نیت ووځي، له ګناهونو به داسې ووځي لکه په هغه ورځ چې مور زېږولی وي. موږ هیله لرو چې الله تعالی دا هم موږ ته راکړې وي.»

نسائي او ابن ماجه د دې حدیث وروستۍ برخه په څو لارو د عبدالله بن فیروز دیلمي، له عبدالله بن عمرو څخه روایت کړې ده. هغه وايي: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې سلیمان بیت المقدس جوړاوه، له خپل عزتمن رب څخه یې درې ځانګړي نعمتونه وغوښتل...» او حدیث یې بشپړ یاد کړی دی.

دا روایت د رافع بن عمیر رضي الله عنه له لارې هم په نااشنا سند او متن سره راغلی دی. طبراني وايي: محمد بن حسن بن قتیبه عسقلاني موږ ته روایت وکړ، محمد بن ایوب بن سوید موږ ته روایت وکړ، هغه خپل پلار ته وویل، ابراهیم بن ابی عبله موږ ته روایت وکړ، له ابو ظاهریه، هغه له رافع بن عمیر څخه روایت کوي چې ویې ویل: ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل چې ویې فرمایل: «الله عزوجل داود علیه السلام ته وفرمایل: “په ځمکه کې زما لپاره یو کور جوړ کړه.” داود د هغه کور تر مخه د ځان لپاره کور جوړ کړ چې ورته امر شوی و. الله ورته وحی وکړه: “اې داوده!

خپل کور دې زما تر کور مخکې جوړ کړ؟” هغه وویل: “اې زما ربه! همداسې زما په واک کې راغلل؛ پاچا خپل کار د خپل ځان لپاره ځانګړی کړ.” بیا یې د جومات په جوړولو پیل وکړ. کله چې دېوالونه بشپړ شول، درې ځله راولوېد. داود له الله تعالی څخه شکایت وکړ او ویې ویل: “اې زما ربه!

ته ولې ما ته اجازه نه راکوې چې ستا لپاره کور جوړ کړم؟” الله وفرمایل: “ځکه چې ستا په لاسونو وینې تویې شوې دي.” هغه وویل: “اې زما ربه! آیا دا ستا د رضا او مینې لپاره نه وو؟” الله وفرمایل: “هو، خو هغوی زما بندګان دي او زه پر هغوی ډېر مهربان یم.”

داود ته دا خبره سخته تمامه شوه. نو الله ورته وحی وکړه: “مه خپه کېږه؛ د هغه جوړول به ستا د زوی سلیمان په لاس ترسره کړم.” کله چې داود وفات شو، سلیمان د هغه په جوړولو پیل وکړ. کله چې یې بشپړ کړ، قربانۍ یې وړاندې کړې، څاروي یې حلال کړل او بني اسرائیل یې راټول کړل.

الله ورته وحی وکړه: “ستا د کور په جوړولو ستا خوښي وینم؛ نو له ما وغواړه، دربه یې کړم.” هغه وویل: “له تا درې شیان غواړم: داسې حکم چې ستا له حکم سره سمون ولري؛ داسې پاچاهي چې له ما وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي؛ او څوک چې دې کور ته یوازې د لمانځه په نیت راشي، له ګناهونو دې داسې ووځي لکه په هغه ورځ چې مور زېږولی وي.”» رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «دوه غوښتنې یې ورکړل شوې، او زه هیله لرم چې درېیمه هم ورکړل شوې وي.»

امام احمد وايي: عبدالصمد موږ ته روایت وکړ، عمر بن راشد یمامي موږ ته روایت وکړ، او ایاس بن سلمه بن اکوع د خپل پلار له قوله روایت کوي چې ویې ویل: ما رسول الله صلی الله علیه وسلم نه دی اورېدلی چې دعا دې وکړي، مګر دا چې په «سبحان الله ربي الأعلى العلي الوهاب» به یې پیلوله.

ابو عبید وايي: علي بن ثابت موږ ته روایت وکړ، له جعفر بن برقان، هغه له صالح بن مسمار څخه روایت کوي چې ویې ویل: کله چې د الله پیغمبر داود وفات شو، الله تعالی د هغه زوی سلیمان ته وحی وکړه: «له ما څخه خپله اړتیا وغواړه.» هغه وویل: «له تا غواړم چې ما ته داسې زړه راکړې چې له تا ووېرېږي، لکه زما د پلار زړه؛ او داسې زړه چې تا سره مینه ولري، لکه زما د پلار زړه.» الله وفرمایل: «ما خپل بنده ته وحی وکړه او هغه خپله اړتیا راڅخه وغوښته. غوښتنه یې دا وه چې زړه یې زما څخه ووېرېږي او له ما سره مینه ولري.

نو خامخا به داسې پاچاهي ورکړم چې له هغه وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي.» دا د هغه اړتیا وه.

د البغوي تفسیر

«هغه وویل: اې زما ربه! ما وبښه او ماته داسې پاچاهي راوبښه چې له ما وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي.» مقاتل او ابن کیسان وايي: یعنې له ما وروسته دې بل چا ته نه وي. عطاء بن ابي رباح وايي: مطلب یې دا و چې ماته داسې پاچاهي راوبښه چې زما د عمر په پای کې یې له ما وانخلي او بل چا ته یې ورنه کړي، لکه څنګه چې زما د عمر په تېرو وختونو کې یې راڅخه اخیستې وه.

«بېشکه ته ډېر ورکړه کوونکی یې.» ویل شوي چې هغه دا غوښتنه وکړه، څو د ده د نبوت نښه، د رسالت دلیل او معجزه وي. او ویل شوي چې دا یې د خپلې توبې د منل کېدو د نښې په توګه وغوښتله؛ ځکه الله یې دعا قبوله کړه، پاچاهي یې بېرته ورکړه او په هغې کې یې زیاتوالی راوست. مقاتل بن حیان وايي: سلیمان پاچاهي درلوده، خو له «له ما وروسته دې د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي» څخه یې موخه د بادونو، مرغانو او پېریانو تابع کول وو؛ د دې دلیل ورپسې آیتونه دي.

عبدالواحد ملیحي موږ ته خبر راکړ، احمد بن عبدالله نعیمي موږ ته خبر راکړ، محمد بن یوسف موږ ته خبر راکړ، محمد بن اسماعیل موږ ته روایت وکړ، محمد بن بشار موږ ته روایت وکړ، محمد بن جعفر موږ ته روایت وکړ، له شعبې، هغه له محمد بن زیاد، هغه له ابوهریره او هغه له نبي صلی الله علیه وسلم څخه روایت کوي چې ویې فرمایل: «له پېریانو یو سرکښه پېری تېره شپه ناڅاپه راڅرګند شو، څو زما لمونځ راباندې پرې کړي. الله هغه زما په واک کې راکړ، ما ونیو او غوښتل مې چې د جومات له یوې ستنې سره یې وتړم، څو ټول تاسې ورته وګورئ؛ خو د خپل ورور سلیمان دعا رایاده شوه: “اې زما ربه! ماته داسې پاچاهي راوبښه چې له ما وروسته د بل هېچا لپاره مناسبه نه وي.” نو هغه مې په خوارۍ او شړل شوي حالت کې بېرته ولېږه.»