د مؤمنانو لپاره د فرښتو دعا
رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً، وَعِلْمًا، فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا، وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ، وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ. رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي، وَعَدْتَهُمْ، وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ، وَأَزْوَاجِهِمْ، وَذُرِّيَّاتِهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ، وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ، فَقَدْ رَحِمْتَهُ، وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.
رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
هغوى چې عرش (پورته كړی) او څوك چې د هغه چاپېره دي د خپل پالونکي له ستاينې سره د هغه پاکي وايي، په هغه ايمان لري او د مومنانو لپاره بخښنه غواړي، چې ای زموږ ربه! پراخه دی ستا علم او رحمت هر شی ته، نو هغو كسانو ته بخښنه وكړه چې توبه يې اېستلې او ستا د لارې متابعت يې كړى او د دوزخ له عذابه يې وساته. ای زموږ پالونکيه! او هغوى د تل هستوګنې هغو جنتونو ته ننباسه چې ژمنه دې ورسره كړې او (همدارنګه) د هغوى له پلرونو، مېرمنو او اولادونو چې څوک نېك عمله وي، په رېښتيا همدا ته برلاسى د حكمت والا يې. او هغوى له بدو (حالاتو) وساته او په هغه ورځ چې ته څوک له بدو وساتې، نو په رېښتيا رحم دې پرې وكړ، او ستر برى خو همدا دى.
لوړې فرښتې د ځمکې د مؤمنانو لپاره د «بخښنه وکړه» (اغْفِرْ)، «وساته» (قِهِمْ) او «ور دننه کړه» (أَدْخِلْهُمْ) په دعاوو شفاعت کوي.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
«او له بدیو یې وساته»؛ یعنې له بدو کړنو او د هغو له سزا څخه یې وساته، ځکه بدې کړنې او سزا یې د ترسره کوونکي لپاره بدې پایلې لري. «او څوک چې په هغه ورځ له بدیو وساتې»؛ یعنې د قیامت په ورځ، «نو پر هغه دې رحم کړی دی»، ځکه ستا رحمت پر بندګانو تل جاري دی، او یوازې د بندګانو ګناهونه او بدۍ یې د رسېدو مخه نیسي. نو چا چې الله له بدیو وساته، هغه ته یې د نېکو کړنو او د هغو د ښې پایلې توفیق ورکړی دی. «او همدا ستر بری دی»؛ یعنې د بدیو په مخنیوي سره له ناوړه حالت څخه خلاصون او د رحمت په تر لاسه کولو سره د خوښې وړ نعمت ترلاسه کول هغه ستر بری دی چې هېڅ بری ورسره برابر نه دی او سیالي کوونکي تر هغه غوره څه ته سیالي نه کوي.
په دې دعا کې د فرښتو له لوري د خپل پالونکي د بشپړې پېژندنې څرګندونه ده؛ هغوی د الله په ښکلو نومونو هغه ته وسیله نیسي، ځکه الله خوښوي چې بندګان یې د ده په نومونو وسیله ورته ونیسي. همدارنګه، د خپلې غوښتنې له موضوع سره مناسبه دعا کوي. د دوی دعا د رحمت د ترلاسه کولو او د هغو اغېزو د لرې کېدو لپاره وه چې د انسان د طبیعت د کمزورۍ له امله رامنځته کېږي؛ الله د انسان نیمګړتیا او د ګناهونو لوري ته د هغه تمایل پېژني، او د ګناهونو هغه لاملونه او مقدمات هم ورته معلوم دي چې د ده علم پرې راچاپېر دی. له همدې امله، فرښتو د رحیم او عليم الله په نومونو وسیله ونیوله.
په دې دعا کې الله تعالی ته د ادب بشپړ رعایت هم شته: دوی اقرار کوي چې الله د دوی پالونکی دی، هم په عامه او هم په ځانګړې پالنه کې، او دا چې هېڅ واک د دوی په لاس کې نشته. د دوی دعا د خپل پالونکي په وړاندې د داسې ذات دعا ده چې په هر اړخ کې ذاتاً محتاج دی او هېڅ حالت د الله پر وړاندې د ځان د حق په توګه نه شي وړاندې کولای؛ دا یوازې د الله فضل، کرم او احسان دی.
په دې دعا کې د الله له خوښې سره بشپړه موافقت هم څرګندېږي: دوی هغه کړنې خوښوي چې الله یې خوښوي؛ دا هغه عبادتونه دي چې دوی یې ترسره کوي او د مینه والو په څېر پکې هڅه کوي. همدارنګه، دوی هغه بندګان خوښوي چې الله یې له خپلو مخلوقاتو غوره کړي دي؛ له مکلفو مخلوقاتو څخه نور ټول د الله د ناخوښۍ وړ دي، پرته له مؤمنانو. د فرښتو مینه له مؤمنانو سره وه، نو د هغوی لپاره یې دعا وکړه او د دوی د حالاتو د سمون لپاره یې هڅه وکړه، ځکه د چا لپاره دعا کول د هغه د مینې تر ټولو څرګندو نښو څخه دي؛ انسان یوازې د هغه چا لپاره دعا کوي چې مینه ورسره لري.
د دې دعا تفصیل، چې الله د «او د مؤمنانو لپاره بخښنه غواړي» له وینا وروسته بیان کړی، د خپل کتاب د تدبر کولو پر څرنګوالي یو لطیف لارښود هم دی. تدبر کوونکی باید یوازې د یوې کلمې پر جلا معنا بسنه ونه کړي؛ بلکې لومړی دې د کلمې معنا په سمه توګه درک کړي، بیا دې په خپل عقل سره هغې چارې، هغې ته د رسېدو لارو، هغو اړینو شیانو او هغو شرطونو ته پام وکړي چې هغه چاره پرې ولاړه ده. او دې پرې ټینګ باور وکړي چې الله هغه هم اراده کړې ده، لکه څنګه چې د لفظ ځانګړې معنا اراده شوې ده.
د دې لپاره چې انسان په دې باور ټینګ شي چې الله دغه اړوندې معناوې هم اراده کړې دي، دوه لاملونه شته: لومړی دا چې پوه او ډاډه شي دا معناوې د اصلي معنا تابع دي او هغه پرې ولاړه ده؛ دویم دا چې پوه شي الله پر هر څه پوه دی او خپلو بندګانو ته یې د خپل کتاب د تدبر او فکر کولو امر کړی دی. الله تعالی په هغو معناوو هم پوه دی چې د اصلي معنا له مخې لازمي کېږي. همدارنګه، الله خبر ورکړی چې د ده کتاب لارښوونه، رڼا او د هر څه څرګندوونکی دی، او دا چې تر ټولو روښانه او څرګند کلام دی. په دې توګه بنده ته د ستر علم او ډېر خیر دروازې پرانیستل کېږي، د هغه توفیق په اندازه چې الله ورکړی وي.
زموږ په دې تفسیر کې د دې خبرې ډېرې بېلګې شته، او دا نعمت الله پر موږ لورولی دی.
د ځینو آیتونو د معنا د اخیستلو څرنګوالی ښايي هغو کسانو ته پټ پاتې شي چې په غور او سم فکر نه کوي. له الله تعالی څخه غواړو چې د خپل رحمت له خزانو څخه پر موږ داسې څه را پرانیزي چې زموږ او د مسلمانانو د حالاتو د سمون لامل شي. زموږ لپاره د هغه له کرم سره له تړاو او د هغه له احسانه د وسیلې نیولو پرته بله لار نشته؛ موږ په هره شېبه او هره لحظه کې د هغه په احسان کې اوسو. له الله څخه د خپل فضل غوښتنه کوو، چې زموږ د نفسونو له شره مو وساتي؛ هماغه نفسونه چې د هغه د رحمت د رسېدو خنډ ګرځي.
بېشکه هغه ډېر کریم او ډېر ورکوونکی دی، چې د لاملونو او د هغو د پایلو دواړو فضل یې کړی دی.
په دې دعا کې دا خبره هم شامله ده چې د انسان ملګری، مېرمن، اولاد او دوست د هغه په نېکمرغۍ کې برخه اخلي، او له هغه سره ملګرتیا د داسې خیر لامل کېږي چې د هغوی له خپلو کړنو او د کړنو له لاملونو بهر دی. لکه څنګه چې فرښتو د مؤمنانو او د هغوی د نېکو پلرونو، مېرمنو او اولادونو لپاره دعا کوله. البته دا هم ویل کېدای شي چې د هغوی نېکوالی اړین دی، ځکه الله ویلي دي: «او له هغو څخه چې نېک وي»؛ نو په دې صورت کې دا نعمت د هغوی د عمل پایله ده، او الله ښه پوهېږي.
الله تعالی خبر ورکوي چې پر خپلو مؤمنو بندګانو یې لطف بشپړ دی، او د هغوی د برخلیک د نېکمرغۍ لپاره یې داسې لاملونه برابر کړي چې د دوی له واکه بهر دي: نږدې فرښتې د دوی لپاره بښنه غواړي او داسې دعاوې ورته کوي چې د دین او آخرت د سمون سبب کېږي. په دې کې د عرش د پورته کوونکو فرښتو او د عرش شاوخوا فرښتو د لوړ مقام، الله ته د نږدېوالي، د ډېر عبادت او د الله د بندګانو لپاره د خیر غوښتلو یادونه هم ده؛ ځکه هغوی پوهېږي چې الله دا کار ترې خوښوي.
الله فرمایي: «هغه کسان چې عرش وړي»؛ یعنې د رحمان عرش، چې د مخلوقاتو چت، تر ټولو لوی، پراخ او ښکلی دی او الله تعالی ته تر ټولو نږدې دی؛ هغه عرش چې د ځمکې، اسمانونو او کرسي په اندازه پراخ دی. الله تعالی دغو فرښتو ته د خپل ستر عرش د وړلو دنده سپارلې ده، نو بېشکه هغوی د لویو، سترواکو او ځواکمنو فرښتو له ډلې دي. الله د عرش د وړلو لپاره د هغوی ټاکل، په یادونه کې یې وړاندې کول او الله ته د هغوی نږدېوالی ښيي چې هغوی د فرښتو له غوره ډلو څخه دي، پر هغوی دې سلام وي. الله تعالی فرمایي: «او په هغه ورځ به ستا د پالونکي عرش د دوی له پاسه اته تنه وړي» (الحاقة: ۱۷).
«او هغه کسان چې د عرش شاوخوا دي»؛ یعنې هغه نږدې فرښتې چې په مقام او فضیلت کې لوړ دي. «د خپل پالونکي له ستاینې سره د هغه پاکي وايي»؛ دا د هغوی د ډېر عبادت ستاینه ده، په ځانګړي ډول تسبیح او حمد. نور ټول عبادتونه هم د الله تسبیح او حمد ته ورګرځي، ځکه په عبادت سره بنده هغه له دې پاک ګڼي چې عبادت یې بل چا ته وشي، او د الله ستاینه کوي. بلکې حمد په خپله د الله عبادت دی.
د بنده دا وینا «سبحان الله وبحمده» هم په دې کې شامله ده او له عبادتونو څخه ده.
«او د هغو کسانو لپاره بخښنه غواړي چې ایمان یې راوړی دی»؛ دا د ایمان له ډېرو لویو ګټو او فضیلتونو څخه ده: داسې فرښتې د مؤمنانو لپاره بښنه غواړي چې ګناهونه نه لري. نو مؤمن د خپل ایمان له امله د دې ستر فضیلت لامل شوی دی. بیا، ځکه چې بښنه غوښتل داسې اړخونه لري چې له هغو پرته بشپړېدای نه شي ــ او ډېری خلک ګومان کوي چې د بښنې غوښتلو یوازینۍ موخه د ګناهونو بخښل دي ــ الله تعالی د دوی د دعا صفت بیان کړ او هغه څه یې یاد کړل چې له هغو پرته بښنه بشپړېدای نه شي. الله فرمایي: «ای زموږ پالونکيه!
ستا رحمت او علم هر څه رانغاړلي دي»؛ ستا علم هر څه احاطه کړي دي، هېڅ پټ شی درڅخه پټ نه دی، او په ځمکه او اسمان کې د ذرې په اندازه څه هم ستا له علمه نه پټېږي؛ نه تر هغې کوچنی څه او نه تر هغې لوی. او ستا رحمت هر څه رانغاړلي دي: د کایناتو لوړې او لاندې برخې ټولې د الله په رحمت ډکې دي، هغه هر څه رانغاړلي او د مخلوقاتو هرې برخې ته رسېدلی دی.
«نو هغو کسانو ته بخښنه وکړه چې توبه یې ایستلې ده»؛ یعنې له شرک او ګناهونو څخه، «او ستا د لارې پیروي یې کړې ده»؛ یعنې ستا د پېغمبرانو په پیروۍ، ستا په یووالي منلو او ستا په اطاعت کولو سره. «او د دوزخ له عذابه یې وساته»؛ یعنې له خپله عذابه او د عذاب له لاملونو یې وساته.
«ای زموږ پالونکيه! او هغوی د عدن هغو جنتونو ته ورننباسه چې ژمنه دې ورسره کړې ده»؛ یعنې د خپلو پېغمبرانو پر ژبه دې ژمنه ورسره کړې ده. «او هغه څوک چې نېک وي»؛ یعنې په ایمان او نېکو کړنو سره، «له پلرونو او مېرمنو»؛ یعنې د هغوی مېرمنې او مېړونه، دوستان او ملګري، «او اولادونو څخه». «بېشکه ته برلاسی یې»؛ پر هر څه غالب یې، نو په خپل عزت سره د هغوی ګناهونه بښې، ناوړه حالتونه ترې لرې کوې او هر خیر ته یې رسوې.
«د حکمت څښتن یې»؛ ته چارې په خپلو مناسبو ځایونو کې ږدې. نو ای زموږ پالونکيه! له تا داسې څه نه غواړو چې ستا حکمت یې خلاف غوښتنه کوي؛ بلکې د هغه څه غوښتنه کوو چې ستا د حکمت له مخې دي، هغه څه چې تا یې د خپلو پېغمبرانو پر ژبه خبر راکړی او ستا فضل یې غوښتنه کوي: د مؤمنانو بښنه.
د امام ابن کثیر تفسیر
«او له بدیو یې وساته»؛ یعنې له بدۍ څخه د عمل کولو او یا د هغه د ناوړه پایلې څخه یې وساته. «او څوک چې په هغه ورځ له بدیو وساتې»؛ یعنې د قیامت په ورځ، «نو پر هغه دې رحم کړی دی»؛ یعنې پر هغه دې لطف کړی او له سزا دې ژغورلی دی. «او همدا ستر بری دی».
«ای زموږ پالونکيه! او هغوی د عدن هغو جنتونو ته ورننباسه چې ژمنه دې ورسره کړې ده، او له پلرونو، مېرمنو او اولادونو څخه یې هغه کسان چې نېک وي»؛ یعنې هغوی له خپلو کورنیو سره یو ځای کړه، څو په یو بل ته نږدې کورونو کې د راټولېدو له امله یې سترګې خوږې شي. لکه څنګه چې الله فرمایي: «او هغه کسان چې ایمان یې راوړی او اولادونه یې په ایمان کې د هغوی پیروي کړې ده، موږ به د هغوی اولادونه ورسره یوځای کړو، او د هغوی له کړنو به هېڅ نه کموو» (الطور: ۲۱). یعنې موږ به د ټولو مقام برابر کړو، څو د هغوی سترګې خوږې شي.
د لوړې درجې خاوند به مو د ټیټې درجې له خاوند سره د برابرولو لپاره راکوز نه کړو؛ بلکې د لږ عمل خاوند به په خپل فضل او احسان سره د ډېر عمل خاوند درجې ته پورته کړو.
سعید بن جبیر ویلي: کله چې مؤمن جنت ته ننوځي، د خپل پلار، زوی او ورور په اړه پوښتنه کوي: هغوی چېرته دي؟ ورته ویل کېږي: هغوی په عمل کې ستا درجې ته نه دي رسېدلي. دی وايي: ما خو یوازې د خپل ځان او د هغوی لپاره عمل کړی دی. بیا هغوی په درجه کې ورسره یوځای کړل شي.
وروسته سعید بن جبیر دا آیت ولوست: «ای زموږ پالونکيه! او هغوی د عدن هغو جنتونو ته ورننباسه چې ژمنه دې ورسره کړې ده، او له پلرونو، مېرمنو او اولادونو څخه یې هغه کسان چې نېک وي؛ بېشکه ته برلاسی، د حکمت څښتن یې».
مطرف بن عبدالله بن الشخیر ویلي: د الله د بندګانو له ډلې د مؤمنانو تر ټولو خیر غوښتونکې فرښتې دي. بیا یې دا آیت ولوست: «ای زموږ پالونکيه! او هغوی د عدن هغو جنتونو ته ورننباسه چې ژمنه دې ورسره کړې ده». او د الله د بندګانو له ډلې د مؤمنانو تر ټولو بدغوښتونکي شیطانان دي.
«بېشکه ته برلاسی، د حکمت څښتن یې»؛ یعنې هېڅوک دې مخه نه شي نیولای او نه دې څوک مغلوبولای؛ څه چې وغواړې کېږي او څه چې ونه غواړې نه کېږي. ته په خپلو ویناوو او کړنو، په خپل شریعت او تقدیر کې د حکمت څښتن یې، پاک او لوړ دی. (الطور: ۲۱)
الله تعالی د عرش د پورته کوونکو څلورو نږدې فرښتو او د عرش شاوخوا د کروبیانو په اړه خبر ورکوي چې هغوی د خپل پالونکي له ستاینې سره د هغه پاکي وايي؛ یعنې د تسبیح او حمد ترمنځ یوځایوالی راولي: تسبیح د نیمګړتیاوو د نفي کولو معنا لري او حمد د ستاینې د صفتونو د ثابتولو غوښتنه کوي. «او پر هغه ایمان لري»؛ یعنې د هغه په وړاندې عاجز او خاشع دي. او «د هغو کسانو لپاره بخښنه غواړي چې ایمان یې راوړی دی»؛ یعنې د ځمکې له هغو خلکو څخه چې پر غیبو ایمان لري. الله تعالی خپلې نږدې فرښتې ګومارلې دي چې د مؤمنانو لپاره په پټه دعا وکړي.
ځکه چې دا د فرښتو له خویونو څخه دي، نو کله چې مؤمن د خپل ورور لپاره په پټه دعا کوي، هغوی پر دې دعا آمین وايي؛ لکه څنګه چې په صحیح مسلم کې ثابت دي: «کله چې مسلمان د خپل ورور لپاره په پټه دعا وکړي، فرښته وايي: آمین، او تا ته هم همداسې».
امام احمد ویلي: موږ ته عبدالله بن محمد ــ چې هغه ابن ابي شیبه دی ــ روایت وکړ، هغه ته عبده بن سلیمان، له محمد بن اسحاق، له یعقوب بن عتبه، له عکرمه، له ابن عباس څخه روایت وکړ چې رسول الله ﷺ د امیه د شعر یوه خبره رښتیا وبلله. هغه ویلي وو: «یو سړی او یو غویی د هغه د ښي پښې لاندې دي؛ او ګیدړ د بلې پښې لاندې، او زمری په کمین کې ناست دی.» رسول الله ﷺ وفرمایل: «رښتیا یې ویلي دي.» بیا یې وویل: «لمر د هرې شپې په پای کې راختونکی دی، سره وي او رنګ یې د ګل په څېر شي؛ خو هغه په خپله لاره کې له عذاب او کړاو پرته نه راخېژي.»
پېغمبر ﷺ وفرمایل: «رښتیا یې ویلي دي.» دا ښه سند دی. له دې څخه څرګندېږي چې نن د عرش وړونکي څلور دي، او کله چې د قیامت ورځ شي، اته به وي؛ لکه څنګه چې الله فرمایلي: «او په هغه ورځ به ستا د پالونکي عرش د دوی له پاسه اته تنه وړي».
دلته یوه پوښتنه راپورته کېږي: د دې آیت او د دې حدیث له څرګند مفهوم سره د ابو داود له روایت شوي حدیث سره څه ډول سمون دی؟ ابو داود روایت کړی: محمد بن الصباح البزار موږ ته روایت وکړ، ولید بن ابي ثور، له سماک، له عبدالله بن عمیره، له احنف بن قیس، له عباس بن عبدالمطلب څخه روایت وکړ؛ هغه وویل: زه په بطحا کې له یوې ډلې خلکو سره وم، په هغوی کې رسول الله ﷺ هم و. یوه ورېځ پر هغوی تېره شوه، نو رسول الله ﷺ ورته وکتل او ویې ویل: «تاسو دې ته څه وایئ؟» هغوی وویل: ورېځ.
ویې ویل: «او مزن؟» هغوی وویل: مزن هم. ویې ویل: «او عنان؟» هغوی وویل: عنان هم. ابو داود وايي: ما د «عنان» معنا ښه نه ده معلومه کړې. بیا یې وفرمایل: «ایا پوهېږئ چې د اسمان او ځمکې ترمنځ واټن څومره دی؟» هغوی وویل: نه پوهېږو.
ویې فرمایل: «د دواړو ترمنځ واټن یو، یا دوه، یا درې اویا کاله دی. بیا تر هغې پورته بل اسمان همداسې دی»، تر دې چې اووه اسمانونه یې وشمېرل. «بیا تر اووم اسمان پورته یو سمندر دی؛ د هغه لاندې او پورته برخه دومره واټن لري لکه د یوه اسمان او بل اسمان ترمنځ چې دی. بیا تر هغه پورته اته غټ ښکرور غرڅه دي؛ د هغوی د سومونو او زنګنونو ترمنځ واټن لکه د یوه اسمان او بل اسمان ترمنځ دی.
بیا د هغوی پر شا عرش دی؛ د هغه د لاندې او پورته برخو ترمنځ واټن هم د یوه اسمان او بل اسمان په اندازه دی. او الله عزوجل تر دې ټولو پورته دی.» وروسته ابو داود دا حدیث له سماک بن حرب څخه روایت کړ؛ ترمذي او ابن ماجه هم روایت کړی دی. ترمذي ویلي: حسن غریب دی.
دا روایت د عرش د اتو وړونکو شتون ښيي، لکه څنګه چې شهر بن حوشب ویلي: د عرش وړونکي اته دي؛ څلور یې وايي: «اې الله، ته پاک یې او ستا ستاینه ده؛ ستا د زغم له امله ستا لپاره حمد دی، سره له دې چې ستا علم هر څه رانغاړلي دي.» او څلور نور وايي: «اې الله، ته پاک یې او ستا ستاینه ده؛ ستا د بښنې له امله ستا لپاره حمد دی، سره له دې چې ته د سزا ورکولو وس لرې.»
له همدې امله، کله چې هغوی د مؤمنانو لپاره بښنه غواړي، وايي: «ای زموږ پالونکيه! ستا رحمت او علم هر څه رانغاړلي دي»؛ یعنې ستا رحمت د هغوی ګناهونه او تېروتنې رانغاړي، او ستا علم د هغوی ټولې کړنې، خوځښتونه او چوپتیاوې احاطه کړې دي. «نو هغو کسانو ته بخښنه وکړه چې توبه یې ایستلې ده او ستا د لارې پیروي یې کړې ده»؛ یعنې کله چې ګناهکاران توبه وباسي، ستا لوري ته راوګرځي او له خپلو پخوانیو کړنو لاس واخلي، نو له هغوی تېر شه؛ او د هغو نېکو کارونو په کولو او بدو کارونو په پرېښودلو کې ستا د امر پیروي وکړي. «او د دوزخ له عذابه یې وساته»؛ یعنې د دردناک او کړاو ورکوونکي عذاب له دوزخه یې لرې کړه. الله دې پرې ورحمېږي؛ الحاقة: ۱۷؛ او د هغوی ویناوې.
د البغوي تفسیر
«ای زموږ پالونکيه! او هغوی د عدن هغو جنتونو ته ورننباسه چې ژمنه دې ورسره کړې ده، او له پلرونو، مېرمنو او اولادونو څخه یې هغه کسان چې نېک وي؛ بېشکه ته برلاسی، د حکمت څښتن یې.» سعید بن جبیر ویلي: مؤمن جنت ته ننوځي او وايي: زما پلار چېرته دی؟ زما مور چېرته ده؟
زما اولاد چېرته دی؟ زما مېرمن چېرته ده؟ ورته ویل کېږي: هغوی ستا په څېر عمل نه دی کړی. دی وايي: ما خو د خپل ځان او د هغوی لپاره عمل کاوه. بیا ورته ویل کېږي: هغوی جنت ته ورننباسئ.
د الله تعالی وینا: «هغه کسان چې عرش وړي او هغه چې د عرش شاوخوا دي»؛ یعنې د عرش وړونکي او د هغه چاپېره ګرځېدونکي فرښتې، چې کروبیان دي او د فرښتو مشران دي. ابن عباس ویلي: د عرش د هر وړونکي له پوندۍ تر قدمونو لاندې پورې واټن د پنځو سوو کلونو د سفر په اندازه دی. روایت کېږي چې د هغوی پښې د ځمکو تر ټولو ټیټو برخو کې دي، او ځمکې او اسمانونه یې تر ملا پورې رسېږي. هغوی وايي: «پاک دی د عزت او ځواک څښتن؛ پاک دی د پاچاهۍ او واکمنۍ څښتن؛ پاک دی هغه ژوندی چې نه مري؛ ډېر پاک او سپېڅلی دی د فرښتو او روح پالونکی.»
میسره بن عروبه ویلي: د هغوی پښې په تر ټولو لاندې ځمکه کې دي او سرونه یې عرش سوری کړی دی. هغوی په خشوع کې دي او سترګې نه پورته کوي. د هغوی وېره د اووم اسمان د اوسېدونکو له وېرې زیاته ده، د اووم اسمان د اوسېدونکو وېره د تر هغه لاندې اسمان له اوسېدونکو زیاته ده، او د هر لاندې اسمان د اوسېدونکو وېره د تر هغه لاندې اسمان د اوسېدونکو له وېرې زیاته ده. مجاهد ویلي: د فرښتو او عرش ترمنځ د رڼا اویا پردې دي.
محمد بن منکدر له جابر څخه روایت کړی، هغه ویلي: رسول الله ﷺ وفرمایل: «ماته اجازه راکړل شوې چې د الله د عرش وړونکو له یوې فرښتې څخه خبر درکړم: د هغې د غوږ له نرۍ برخې څخه تر اوږې پورې د اوو سوو کلونو د سفر واټن دی.» جعفر بن محمد له خپل پلار، هغه له خپل نیکه څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: د عرش د یوې ستنې او بلې ستنې ترمنځ واټن د چټک الوتونکي مرغه د دېرش زره کلونو د الوتنې په اندازه دی. عرش هره ورځ د رڼا په اویا زره رنګونو پوښل کېږي، او د الله هېڅ مخلوق یې د کتلو توان نه لري. د عرش په وړاندې ټول شیان په پراخه دښته کې د یوې کړۍ په څېر دي.
مجاهد ویلي: د اووم اسمان او عرش ترمنځ د رڼا اویا زره پردې دي؛ یوه پرده له تیارې، بله د رڼا او بله د تیارې ده. وهب بن منبه ویلي: د عرش شاوخوا د فرښتو اویا زره کتارونه دي، یو کتار د بل تر شا، د عرش چاپېره تاوېږي؛ یوه ډله مخته ځي او بله بېرته راګرځي. کله چې د ځینو مخ د نورو له مخ سره مخ شي، دا ډلې تهلیل کوي او هغه ډلې تکبیر وايي. د هغوی تر شا د ولاړو فرښتو اویا زره کتارونه دي؛ لاسونه یې تر غاړو پورې پورته کړي او پر اوږو یې ایښي دي.
کله چې د لومړیو ډلو تکبیر او تهلیل واوري، غږونه پورته کړي او وايي: «اې الله، ته پاک یې او ستا ستاینه ده؛ ته څومره ستر او څومره د لویۍ څښتن یې! ته الله یې، له تا پرته بل معبود نشته؛ ته تر ټولو ستر یې، او ټول مخلوق بېرته تا ته ورګرځي.» د دغو فرښتو تر شا یو لک کتارونه دي چې ښي لاسونه یې پر چپ لاسونو ایښي دي. په دوی کې داسې فرښته نشته چې د داسې حمد او تسبیح ویونکې نه وي چې بله فرښته یې نه وايي.
د هرې فرښتې د دوو وزرونو ترمنځ واټن د درې سوو کلونو د سفر په اندازه دی؛ او د غوږ له نرۍ برخې تر اوږې پورې یې واټن څلور سوه کاله دی.
الله د عرش شاوخوا فرښتې د اور اویا پردو، د تیارې اویا پردو، د رڼا اویا پردو، د سپینو ملغلرو اویا پردو، د سرو یاقوتو اویا پردو، د ژېړو یاقوتو اویا پردو، د شنو زبرجدو اویا پردو، د واورو اویا پردو، د اوبو اویا پردو، د ږلۍ اویا پردو او هغو نورو پردو تر شا پټې کړې دي چې له الله تعالی پرته بل څوک پرې نه پوهېږي. هغه ویلي: د عرش له هر یوه وړونکي او د عرش له شاوخوا هرې فرښتې سره څلور مخونه دي: د غويي مخ، د زمري مخ، د ګیدړ مخ او د انسان مخ. هر یوه ته څلور وزرونه دي؛ دوه وزرونه یې پر مخ دي، له دې وېرې چې عرش ته وګوري او بېهوښه شي، او دوه وزرونه پرې الوزي. د هغوی خبرې یوازې تسبیح، حمد، تکبیر او تمجید دي.
د الله تعالی وینا: «د خپل پالونکي له ستاینې سره د هغه پاکي وايي او پر هغه ایمان لري»؛ یعنې تصدیق کوي چې هغه یو دی او شریک نه لري. عبد الواحد ملیحي موږ ته خبر راکړ، ابو منصور سمعاني موږ ته خبر راکړ، ابو جعفر ریاني موږ ته روایت وکړ، حمید بن زنجویه موږ ته روایت وکړ، عمر بن عبدالله رقاشي موږ ته روایت وکړ، جعفر بن سلیمان موږ ته روایت وکړ، هارون بن رباب موږ ته روایت وکړ، له شهر بن حوشب څخه یې روایت وکړ چې ویلي یې دي: د عرش وړونکي اته دي. څلور یې وايي: «اې الله، ته پاک یې او ستا ستاینه ده؛ ستا د زغم له امله ستا لپاره حمد دی، سره له دې چې ستا علم هر څه رانغاړلي دي.»
او څلور نور وايي: «اې الله، ته پاک یې او ستا ستاینه ده؛ ستا د بښنې له امله ستا لپاره حمد دی، سره له دې چې ته د سزا ورکولو وس لرې.» ده وویل: ګواکې هغوی د آدم د اولادونو ګناهونو ته ګوري.
د الله تعالی وینا: «او د مؤمنانو لپاره بښنه غواړي: ای زموږ پالونکيه!» یعنې وايي: ای زموږ پالونکيه! «ستا رحمت او علم هر څه رانغاړلي دي»؛ ویل شوي چې «رحمتاً او علماً» د تفسیر لپاره منصوب دي؛ او ویل شوي چې د فعل د انتقال له مخې منصوب دي، یعنې ستا رحمت او علم هر څه رانغاړي. «نو هغو کسانو ته بخښنه وکړه چې توبه یې ایستلې ده او ستا د لارې پیروي یې کړې ده»؛ یعنې ستا د دین.
«او د دوزخ له عذابه یې وساته.» مطرف ویلي: د الله د بندګانو له ډلې د مؤمنانو تر ټولو خیر غوښتونکې فرښتې دي، او د مخلوقاتو له ډلې د مؤمنانو تر ټولو بدغوښتونکي شیطانان دي.
«او له بدیو یې وساته»؛ یعنې له سزاوو. «او څوک چې له بدیو وساتې»؛ یعنې څوک چې له سزاوو یې وساتې. ویل شوي: یعنې د بدو کړنو له سزا څخه. «په هغه ورځ، نو پر هغه دې رحم کړی دی، او همدا ستر بری دی.»
په صحیح مسلم (شمېره ۲۷۳۲) کې روایت دی: «د مسلمان دعا چې د خپل ورور لپاره یې د هغه په غیاب کې کوي، قبلېږي؛ او د هغه د سر خواته یوه فرښته وي چې وايي: آمین! او تا ته هم همداسې.»