Meleklerniñ müminler içün duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Olarnı fenalıqlardan qorça» — yani, sahibine ziyan ketirgen yaman amellerden ve olarnıñ cezasından qorça.

«O künde kimni fenalıqlardan qorçasıñ» — yani, Qıyamet kününde. «Onı merhametiñe alğan olursıñ». Çünki Seniñ rahmetiñ qullarıñ üstünde daima devam ete; onıñ yolunı kesken yalıñız qullarnıñ gunahları ve fenalıqlarıdır. Kimni fenalıqlardan qorçasañ, onı yahşı amellerge ve olarnıñ güzel mükâfatına muvaffaq etersiñ.

«İşte bu» — fenalıqlardan qorçalmaq ile qorqulı şeyniñ ketmesi ve rahmetniñ nasip olmağı ile arzulana şeyniñ elde etilmesi — «büyük qurtuluş»tır; bundan büyük qurtuluş yoq ve yarışqanlar ondan daha güzel bir şey içün yarışmaylar.

Meleklerniñ bu duası, olarnıñ Rabbilerini mükemmel şekilde tanığanlarını, qulları içinde Allahnıñ özüne güzel isimleri ile yalvarmalarını sevgenini bilerek Oña bu isimleri vastasınen yalvarğanlarını ve Allahqa dua etken şeylerine uyğun dilekte bulunğanlarını ihtiva ete. Olarnıñ duası rahmetniñ nasip olmasına ve Allahnıñ bilgisi ile ihata etken beşer nefsiniñ eksikliği, günahlara yönelüvi ve bunıñ kibi sebep ve başlanğıçlardan doğğan neticelerniñ ketmesine dair edi. Bu sebepten, Erham ve Alim isimlerini vastası ettiler.

Bu dua, Allah Taalağa qarşı mükemmel edepni de ihtiva ete: melekler, Allahnıñ olarnı hem umumiy, hem de hususiy şekilde terbiye etken Rabbileri olğanını iqrar eteler. İşniñ hiç biri olarnıñ elinde degildir. Rabbilerine duaları, bütün cihetlerden öz zatı ile muhtac olğan bir mahlûqtan çıqa; olar Rabbileriniñ ögüne hiç bir halni ileri süremezler. Bu, yalıñız Allahnıñ fazlı, keremi ve ihsanıdır.

Melekler, Allahnıñ sevgen şeylerine — qullıq ve ibadet olaraq yerine ketirgen amellerge — tam uyğunlıq köstereler; sevgenler kibi gayret sarf eteler. Allahnıñ yaratqanları arasından sevgen mümin qulları içün de dua eteler. Mükellef yaratılğanlarnıñ qalğanlarını Allah sevmez, müminler müstesna. Meleklerniñ müminlerni sevgenlerinden biri de, olarnıñ hallarınıñ yahşı olmağı içün Allahqa dua etip, gayret etmeleridir.

Çünki bir insan içün dua etmek, onı sevgenniñ eñ açıq delillerinden biridir: insan yalıñız sevgeni içün dua ete.

Allahnıñ «iman etkenler içün mağfiret tileyler» degen sözünden soñ, olarnıñ dualarını tafsil etip añlatması, Kitabını tefekkür etüv usulına ince bir işarettir. Tefekkür etken kimse, yalıñız sözniñ öz başına añlatqan manasınen qanaatlanmamalı. Sözniñ manasını doğru şekilde añlağandan soñ, aklı ile o işni ve oña yetiştirecek yollarını, onsuz tamamlanmaycaq şeylerni ve bağlı olğan şartlarını düşünmelidir. Allahnıñ umumiy mananı murat etkenine nasıl kesin inansa, bunıñ da murat etilgenine öyle kesin inanmalıdır.

Bunıñ Allah tarafından murat etilgenine kesin inanmağa eki şey sebep olur: birincisi, bu şeyniñ o mananıñ neticelerinden biri olğanını ve oña bağlı olğanını bilmek; ekincisi ise, Allahnıñ her şeyni bilgenini ve qullarını Kitabı üzerinde tefekkür ve tedebbür etmege emir etkenini bilmek. Allah, o manalardan neler kelip çıqacağını bilgen. O, Kitabını doğru yol, nur ve her şeyniñ beyanı olğanını bildirgen; Kitabı sözlerniñ eñ fasihi ve añlatuvca eñ açık olğanıdır. Böylece qul, Allahnıñ özüne nasip etkeni qadar ulı ilim ve çoq hayır elde ete.

Bu tefsirimizde de bunıñ misalleri çoqtır; bunı Allah bizge lütf etti. Bazı ayetlerde bunıñ delili, fikrini doğru şekilde qullanıp, tereñ düşünmegen kimsege gizli qala bilir.

Allah Taala’dan rahmeti hazinelerinden, bizniñ ve musulmanlarnıñ hallerini islah etecegi şeylerni bizge açmasını tileyik. Bizge yalıñız Onıñ keremine bağlanmaq ve ihsanına vastalıq etmek qalır. Biz bu ihsan içinde her vaqt ve her an yaşamaqta olamız. Allahdan fazlını tileymiz: rahmetiniñ bizge yetişmesine mani olğan ve onı toqtatqan öz nefislerimizniñ şerrinden bizni qorçasın.

Şübhesiz, O — keremli ve çoq bağışlayıcıdır; sebep ve onıñ neticelerini lütf etendir.

Bu dua, erkeği, balası ve dostu kibi insanğa yaqın olğan kimselerniñ, onıñ yanında oluvı sebebinden bahtiyar olacağını ve onıñ ile birlikte oluvınıñ, öz ameli ve ameliniñ sebebinden ziyade, o kimsege hayır ketirgen bir sebep olacağını da ihtiva ete. Melekler müminler ve olarnıñ babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olğanlar içün dua etkenler. «Salih olğan kimseler» denilgenine köre, olarnıñ da salih oluvı şarttır. Bu durumda, bu da olarnıñ amelleriniñ neticesinden ola. En doğrusını Allah bilir.

Allah Taala, mümin qullarına olğan lütfiniñ kemalini bildirip, olarnıñ qaderi dışındaki, saadetlerine sebep olğan şeylerni — yaqın meleklerniñ olarnı bağışlavını ve dinleri ile ahiretleri içün hayırlı şeylerni tilevini — yaratqanını añlata. Bunıñ içinde Arshnı taşığanlarnıñ ve onıñ etrafında olğanlarnıñ şerefi, Rabbilerine yaqınlığı, ibadetleriniñ çoq oluvı ve Allah qullarına nasihat etmeleri de bildirilgen; çünki Allah bunı olardan sevgenini bilgenler. Allah buyura: «Arshnı taşığanlar» — yani, Rahman’nıñ Arshını. O, mahlûqlarnıñ çatısı, eñ büyük, eñ keñ ve eñ güzelidir; Allah Taalağa eñ yaqın olğanıdır.

Yer ve köklerni, Kürsini içine alğan Arshnı, Allah bu meleklerge taşıtqan. Şübhesiz, olar meleklerniñ eñ büyük, eñ ulı ve eñ quvetlilerindendir. Allahnıñ olarnı Arshını taşımağa saylavı, zikrde ögge çıqaruvı ve özüne yaqın oluvları, olarnıñ melekler sınıfları arasında eñ faziletli olğanlarına delalet ete. Allah buyurğan: «O kün Rabbiniñ Arshını sekizsi olarnıñ üstünde taşıycaq» (69:17).

«Onıñ etrafında olğanlar» — mevqeleri ve faziletleri bakımından yaqın meleklerdir. «Rabbilerine hamd ile tesbih eteler» — bu, olarnıñ Allahqa çoq ibadet etkenleriniñ, hususan tesbih ve hamd etkenleriniñ medhidir. Qalğan ibadetler de Allahnı tesbih ve hamd etmekniñ içine kirer, çünki qul ibadetni başqasına yöneltmekten Allahnı pak tutqan olur ve Oña hamd eter. Hatta qulniñ «Subhanallahi wa bihamdihi» degen sözleri de buña dahil olıp, ibadetlerniñ bir qısmıdır.

«İman etkenler içün mağfiret tileyler». Bu, imanınıñ çoq büyük faydaları ve faziletlerinden biridir: gunahsız melekler iman ehli içün istiğfar eteler. Mümin, imanı sebebinden bu büyük faziletke sebep ola. Mağfiret tileviniñ, çoq adamnıñ añlağanı kibi, yalıñız gunahlarnı bağışlatmaqnen sınırlı olmağanı ve onıñ tamam oluvı içün başqa lazımlı şeyler de bulundığı sebebinden, Allah olar içün bağışlavnı nasıl tilegenlerini, bu tilekniñ tamamlanması içün lazım olğan şeylerni zikr etmeknen añlata: «Rabbimiz!

Rahmet ve ilim bakımından her şeyni ihata ettin». Seniñ ilmiñ her şeyni qamrap alğan; gizli bir şey Saña gizli qalmaz, yer ve kökte zerre ağırlığında, ondan da küçük yahut büyük bir şeyni bilüviñden heç bir şey uzaq qalmaz. Seniñ rahmetiñ de her şeyni qamrap alğan. Allah Taala rahmeti ile üstki ve astki alemni toldurğan; mahlûqlarıñdan olarnıñ ulaşqanına rahmeti yetken.

«Tövbe etkenlerni» — şirkten ve günahlardan tövbe etkenlerni — «ve Seniñ yoluñdan yürgenlerni» — resulleriñge uyaraq, Seni birleyip ve Saña itaat etkenlerni — «bağışla». «Olarnı cehennem azabından qorça» — azabnıñ özünden de, azabqa sebep olğan şeylerden de qorça.

«Rabbimiz! Olarnı, olarnıñ babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olğan kimseler ile beraber, olarğa vaade etken ebediy yurt cennetlerine daxil et». Bu vaade resulleriñniñ dili ile etildi. «Salih olğan» — iman ve salih amel ile salih olğan demektir.

«Eşlerinden» — olarnıñ qadınlarından, erlerinden, dost ve yoldaşlarından; «zürriyetlerinden» de daxil et. «Şübhesiz, Sen Azizsiñ» — her şeyni mağlup etici; Sen qudretiñ ile olarnıñ gunahlarını bağışlar, başlarına kelecek ziyanlı şeylerni ketirir ve olarnı her hayırğa yetishtirirsiñ. «Hakimsiñ» — şeylerni öz yerlerine qoyasıñ. Rabbimiz, hikmetiñniñ qarşısına çıqqan bir şeyni Senden tilemeymiz.

Bilakis, resulleriñniñ dili ile bildirgeniñ ve fazlıñnıñ icap etken hikmetiñden biri, müminlerni bağışlamaqtır.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Olarnı fenalıqlardan qorça» — yani, fenalığı yapuvından yahut onıñ cezasından qorça. «O kün kimni fenalıqlardan qorçasañ» — yani, Qıyamet kününde. «Onı merhametiñe alğan olursıñ» — yani, oña lütf etip, onı cezadan qurtarğan olursıñ. «İşte bu — büyük qurtuluş»tır.

«Rabbimiz! Olarnı, olarnıñ babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olğanlar ile beraber, olarnı vaade etken Adn cennetlerine daxil et». Yani, olarnı bir-birleri ile birleştir; yanyana olğan evlerde beraber oluvları közlerini quvandırır. Allahnıñ şu sözü kibi: «İman etken ve zürriyetleri de iman ile olarğa uysalar, zürriyetlerini olarğa qoşarmız ve amellerinden heç bir şey eksiltmeymiz» (52:21).

Yani, közleri quvansın dep, olarnıñ episiniñ derecelerini bir etermiz. Yüksek derecege çıqqan kimselerni alçak derecege tüşürmeymiz; amma ameli az olğan kimselerni fazlımız ve ihsanımıznen ameli çoq olğanlarğa teñeştirip, derecelerini yükseltirmiz. Said bin Cubeyr dedi: «Mümin cennetke kirgende babası, oğlu ve qardaşı aqqında sorar: “Olar qayda?” Oña: “Amelleri seniñ ameliñ derecesine yetmedi”, denilir.

O ise: “Men yalıñız özüm ve olar içün amel etken edim”, der. Böylece olar da onıñ derecesine qoşulırlar». Soñ Said bin Cubeyr bu ayetni oqudı: «Rabbimiz! Olarnı, olarnıñ babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olğanlar ile beraber, olarnı vaade etken Adn cennetlerine daxil et. Şübhesiz, Sen Azız ve Hakimsiñ».

Mutarrif bin Abdullah bin ash-Shikhkhir dedi: «Allah qullarınıñ müminlerge eñ nasihatçısı meleklerdir». Soñ bu ayetni oqudı: «Rabbimiz! Olarnı Adn cennetlerine daxil et». Allahnıñ müminlerge eñ hiyanetçi mahlûqları ise şeytanlardır.

«Şübhesiz, Sen Azız ve Hakimsiñ» — Seniñ qarşıña çıqılamaz ve Seni mağlup etip olamaz; ne istegeñ olsa, o ola, istemegeñ ise olmaz. Sen sözleriñde ve amelleriñde, şeriatıñda ve taqdirinde hikmet sahibisiñ. (at-Tur: 21)

Allah, Arshnı taşığan dört yaqın melek ve onıñ etrafında olğan kerub melekler aqqında haber bere: olar Rabbilerini hamd ile tesbih eteler; yani, eksikliklerni bildiren tesbihni medh sıfatlarını isbat etken hamd ile birleştirirler. «Oña iman eteler» — Onıñ ögünde boyun egip, tevazu kösterirler. Ve olar «iman etkenler içün mağfiret tileyler», yani, ğaybğa iman etken yer yüzündeki iman ehli içün. Allah, yaqın meleklerini imanlılar içün ğaybta dua etmege vazifelendirdi.

Bu, meleklerniñ hususiyetlerinden olğanı içün, musulman öz qardaşı içün ğaybta dua etken vaqıtta olar bu duağa «Amin! Saña da şunıñ kibi olsun!» dep amin aytalar. Bu, Sahih Muslimde sabit olğan. İmam Ahmad rivayet etti: Abdullah bin Muhammed — yani, Ibn Abi Shayba — bizge rivayet etti; Abda bin Sulayman, Muhammed bin Ishaqtan, o Yakub bin Utbadan, o Ikrimeden, o da Ibn Abbas’tan: Resulullah sallallahu alayhi wa sallam, Umayya’nın bir beyt şiirini tasdiq etti.

Birisi dedi: «Bir adam ve bir buğa, sağ ayağınıñ astında; bir kartal ise diger ayağında; bir de pusu qurğan arslan». Resulullah: «Doğru», dedi. O, soñ böyle dedi: «Güneş, her soñki gece qızıl tüs ile doğar, sabah olğanda rengi qızarıp çıqa. Lakin bizge sakin şekilde doğmaq istemey; ya azaplanıp, ya da zebun olıp çıqa».

Peyğamber sallallahu alayhi wa sallam: «Doğru», dedi. Bu, iyi seneddir. Buna köre, Arshnı taşığan melekler bugün tört, Qıyamet kününde ise sekiz olurlar. Allah buyurğan: «Rabbiniñ Arshını o kün olarnıñ üstünde sekizsi taşıycaq» (69:17).

Mında bir sual doğa: bu ayetten añlaşılağan şey ve bu hadistiñ delaleti ile Abu Dawud rivayet etken hadistiñ delaleti nasıl birleştirile? Abu Dawud rivayet etti: Muhammad bin as-Sabbah al-Bazzar bizge rivayet etti; al-Walid bin Abi Thawr, Simak’tan, Abdullah bin Umayradan, al-Ahnaf bin Qays’tan, o da al-Abbas bin Abdulmuttalibten rivayet etti. Al-Abbas dedi: «Men al-Batha’da, içinde Resulullah sallallahu alayhi wa sallam da olğan bir toplulıqnen beraber edim. Bir bulut keçti.

Peyğamber oña baqıp: “Bunı ne dep adlandırasıñız?” dedi. Olar: “Bulut”, dediler. “Muzn [yağmur bulutı]?” dedi. Olar: “Muzn”, dediler. “Anan [bulut]?” dedi. Olar: “Anan”, dediler. Abu Dawud dedi: “Anan sözini yahşı bellemedim”.

Peyğamber: “Kök ile yer arasında ne qadar mesafe olğanını bilemisizmi?” dedi. Olar: “Bilmemiz”, dediler. Peyğamber: “Aralarındaki mesafe bir, eki yaki yetmiş üç yıllıq yol; soñ onıñ üstünde de öyle”, dedi ve yedi kökni saydı.

“Yedinci kökniñ üstünde bir deñiz bar; onıñ astı ile üstü arasındaki mesafe bir kök ile diger kök arasındaki kibi. Onıñ üstünde sekkiz dağ keçisi bar; tırnaqları ile dizleri arasındaki mesafe bir kök ile diger kök arasındaki kibi. Olarnıñ sırtında Arsh bar; onıñ astı ile üstü arasındaki mesafe de bir kök ile diger kök arasındaki kibi. Allah Azze ve Celle ise bunıñ da üstündedir”».

Soñ Abu Dawud bu hadisi at-Tirmidhi ve Ibn Majah ile beraber Simak bin Harbden rivayet etti. At-Tirmidhi onı «hasan ğarib» dedi.

Bu rivayet, Arshnı taşığanlarnıñ sekiz olğanına delalet ete. Shahr bin Hawshab da: «Arshnı taşığanlar sekizdir: dördü: “Allahım, Seni hamd ile tesbih etemiz; ilmiñden soñ göstergen hulmuñ içün hamd Saña olsun”, der. Diger dördü ise: “Allahım, Seni hamd ile tesbih etemiz; qudretiñ olğan halde afv etkeniñ içün hamd Saña olsun”, der», dedi. Bu sebepten olar iman etkenler içün mağfiret tilegende: «Rabbimiz!

Rahmetiñ ve ilmiñ her şeyni qamrap aldı», derler. Yani, Seniñ rahmetiñ olarnıñ gunah ve hatalarını qamrap alır; Seniñ ilmiñ olarnıñ bütün amellerini, hereketlerini ve tınışlıqlarını qamrap alır.

«Tövbe etkenlerni ve Seniñ yoluñdan yürgenlerni bağışla» — yani, tövbe etip, Allahqa döngen ve yaptıqlarından vazgeçken günahkârlarğa afv et. Olarğa hayırlı ameller yapmağa ve yamanlıqlardan vazgeçmege emir etkeniñe uyğanlarnı bağışla. «Olarnı cehennem azabından qorça» — yani, olarnı cehennemniñ elemli ve ağır azabından uzaq tut.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Rabbimiz! Olarnı, olarnıñ babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olğanlar ile beraber, olarnı vaade etken Adn cennetlerine daxil et. Şübhesiz, Sen Azız ve Hakimsiñ». Said bin Cubeyr dedi: «Mümin cennetke kirip: “Babam qayda?

Anam qayda? Balalarım qayda? Eşim qayda?” dep sorar. Oña: “Olar seniñ kibi amel yapmadılar”, denilir. O ise: “Men özüm ve olar içün amel etken edim”, der. O vaqıtta: “Olarnı cennetke daxil etiñ”, denilir».

Allah Azze ve Celle’niñ «Arshnı taşığanlar ve onıñ etrafında olğanlar» degen sözü: Arshnı taşığan melekler ve onıñ etrafında devir etken kerub melekler. Olar meleklerniñ başçılarıdır. Ibn Abbas dedi: «Arshnı taşığanlardan biriniñ topuğından ayağınıñ astına qadar mesafe beş yüz yıllıq yoldır. Rivayet etile ki, ayaqları yer qatlarınıñ en tübine yetken, yerler ile kökler bel bağlağan yerlerine qadar uzana.

Olar: “Azamet ve qudret sahibi olan Zat pakdır! Mülk ve melekût sahibi olan Zat pakdır! Ölmegen Diri Zat pakdır! Meleklerniñ ve Ruhnıñ Rabbi olan Zat her türlü eksiklikten pak ve müqaddestir!” dep aytalar».

Maysara bin Uruba dedi: «Olarnıñ ayaqları eñ astki yerde, başları Arshnı yarıp keçken. Olar qorqudan başlarını kötermezler. Olar yedinci kökniñ ehlinden de ziyade qorqalar; yedinci kökniñ ehli ise ondan aşağıdaki kökniñ ehlinden ziyade qorqar; o kökniñ ehli de ondan aşağıda olğan kökniñ ehlinden ziyade qorqar». Mujahid dedi: «Melekler ile Arsh arasında nurdan yetmiş perde bar».

Muhammad bin al-Munkadir Jabirden rivayet etti: Resulullah sallallahu alayhi wa sallam dedi: «Allahnıñ Arshnı taşığan meleklerinden biri aqqında haber bermege maña izn berildi: onıñ qulağınıñ yumuşaq yerinden omuzına qadar yedi yüz yıllıq yol mesafe bar».

Jafar bin Muhammad, atasından, o da babasından rivayet etti: «Arshnıñ bir ayağı ile ekincisi arasındaki mesafe, tez uçqan quşnıñ otuz biñ yıllıq uçuvı qadar. Arsh her kün nurdan yetmiş biñ tüs ile örtüle. Allah yaratqan mahlûqlardan hiç biri oña baqmağa qudreti yetmez. Arshqa nisbeten bütün şeyler çöl içindeki bir halqa kibi».

Mujahid dedi: «Yedinci kök ile Arsh arasında nurdan yetmiş biñ perde, bir zulmet perdesi, bir nur perdesi ve bir zulmet perdesi bar». Wahb bin Munabbih dedi: «Arshnıñ etrafında, saf-saf olıp, biri ekincisiniñ artında turğan yetmiş biñ saf melek bar. Olar Arshnı devir eteler; bir qısmı qarşığa, diger qısmı keri keter. Bir-birlerine qarşılaşqanlarında, bunlar tehlil aytalar, olar tekbir aytalar.

Olarnıñ artında ellerini boyunlarına qadar köterip, omuzlarına qoyğan yetmiş biñ saf melek turar. Olar birinci safnıñ tekbir ve tehlilini eşitkende seslerini köterip: “Seni hamd ile tesbih etemiz! Sen ne qadar ulı ve yücesiñ! Sen Allahsıñ; Senden başqa ilâh yoq.

Sen eñ ulısıñ. Bütün mahlûqlar Saña döner”, derler. Olarnıñ artında sağ ellerini sol elleri üstüne qoyğan yüz biñ saf melek bar. Olarnıñ her biri digeriniñ tesbihinden farqlı bir tesbih ayta. Olarnıñ biriniñ qanatları arasındaki mesafe üç yüz yıllıq yol, qulağınıñ yumuşaq yerinden omuzına qadar dört yüz yıllıq yoldır».

Allah, Arshnıñ etrafında olğan meleklerden nurdan yetmiş, ateşten yetmiş, zulmetten yetmiş, aq inciden yetmiş, qızıl yaquttan yetmiş, sarı yaquttan yetmiş, yeşil zümrütten yetmiş, qardan yetmiş, sudan yetmiş ve soğuqtan yetmiş perde ile gizlengen; bunı Allah Taala’dan başqa kimse bilmez.

Dedi ki: «Arshnı taşığanlarnıñ ve onıñ etrafında olğanlarnıñ her birinde buqa, arslan, kartal ve insan yüzlerinden dört yüz bar. Olarnıñ her birinde dört qanat bar: eki qanatı ile yüzüni örteler, çünki Arshqa baqıp şaşqalamalarından qorqalar; eki qanatları ile de yelpiyler. Olarnıñ tesbih, hamd, tekbir ve temcidden başqa sözü yoq».

Allah Azze ve Celle’niñ «Rabbilerini hamd ile tesbih eteler ve Oña iman eteler» degen sözü — Oña ortaq olmağan bir Allah olğanını tasdiq eteler, demektir. Abdu’l-Wahid al-Milihiy bizge haber berdi; Abu Mansur as-Sam’aniy, Abu Jafar ar-Rayaniydan, o Humayd bin Zanjawayhtan, o Umar bin Abdullah ar-Raqashiyden, o Jafar bin Sulaymandan, o Harun bin Rababtan, o da Shahr bin Hawshabdan rivayet etti. Shahr dedi: «Arshnı taşığanlar sekizdir. Olarnıñ dördü: “Allahım, Seni hamd ile tesbih etemiz; ilmiñden soñ göstergen hulmuñ içün hamd Saña olsun”, derler.

Diger dördü ise: “Allahım, Seni hamd ile tesbih etemiz; qudretiñ olğan halde afv etkeniñ içün hamd Saña olsun”, derler». Dedi ki: «Sanki olar Âdem oğullarınıñ gunahlarını körgen kibi».

Allah Azze ve Celle’niñ «iman etkenler içün istiğfar eteler. Rabbimiz!» degen sözü: yani, «Rabbimiz!» dep aytalar. «Rahmetiñ ve ilmiñ her şeyni qamrap aldı». Bu ibare tefsir olarak mansub olğanı aytılğan; yahut başqa ibareden çevrilgen olıp, manası: «Seniñ rahmetiñ ve ilmiñ her şeyni qamrap aldı».

«Tövbe etkenlerni ve Seniñ yoluñdan yürgenlerni bağışla» — Seniñ dininden yürgenlerni. «Olarnı cehennem azabından qorça». Mutarrif dedi: «Allah qullarınıñ müminlerge eñ nasihatçısı meleklerdir; müminlerge eñ hiyanetçi mahlûqlar ise şeytanlardır».

«Olarnı fenalıqlardan qorça» — cezalardan qorça. «Kimni fenalıqlardan qorçasıñ» — yani, kimni cezalarından qorçasañ; bir izaatqa köre, fenalıqlarnıñ cezasından qorçasıñ. «O künde, onı merhametiñe alğan olursıñ. İşte bu — büyük qurtuluş».