Prośba aniołów za wierzących

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

„I uchroń ich od złych czynów” — to znaczy: od złych uczynków i ich następstw, ponieważ przynoszą one ich sprawcy zło. „A kogo Ty uchronisz od złych czynów tego dnia” — to znaczy: w Dniu Zmartwychwstania — „już temu okazałeś miłosierdzie”, ponieważ Twoje miłosierdzie nieustannie obejmuje sługi; przeszkodą są jedynie grzechy i złe uczynki sług. Komu oszczędzisz złych czynów, temu umożliwisz spełnianie dobrych uczynków i osiągnięcie ich pięknej nagrody.

„A to” — czyli oddalenie tego, czego się obawiano, przez ochronę przed złymi czynami, oraz uzyskanie tego, czego się pragnie, przez dostąpienie miłosierdzia — „jest osiągnięciem ogromnym”, któremu nie dorówna żadne inne osiągnięcie i o które rywalizujący nie mogą zabiegać o nic lepszego.

Ta modlitwa aniołów zawiera pełne poznanie ich Pana oraz zwracanie się do Allaha przez Jego najpiękniejsze imiona, którymi On lubi, gdy Jego słudzy się do Niego przywołują, a także prośby odpowiednie do spraw, o które prosili Allaha. Ponieważ prosili o uzyskanie miłosierdzia i usunięcie skutków ludzkiej natury, której niedoskonałość Allah zna, oraz jej skłonności do grzechów i podobnych przyczyn oraz początków zła, które Allah objął swoją wiedzą, zwrócili się do Niego przez Jego imiona Miłosierny i Wszechwiedzący.

W modlitwie tej zawiera się również doskonała ogłada aniołów wobec Allaha Najwyższego: uznają oni, że jest ich Panem, sprawującym nad nimi zarówno ogólną, jak i szczególną opiekę, oraz że nic nie należy do nich w tej sprawie. Ich modlitwa do Pana wypływa z ich całkowitej, nieodłącznej potrzeby pod każdym względem; nie mogą powołać się wobec swego Pana na żaden własny stan. Jest to wyłącznie łaska Allaha, Jego hojność i dobroć.

Zawiera się w niej także ich całkowita zgodność z wolą ich Pana: miłują to, co On miłuje, spośród uczynków będących aktami czci, które sami wykonują, i czynią to z gorliwością tych, którzy kochają; miłują też tych spośród Jego stworzeń, których Allah miłuje, czyli wierzących. Allah nienawidzi wszystkich pozostałych obdarzonych obowiązkami religijnymi stworzeń, z wyjątkiem tych spośród nich, którzy wierzą.

Z miłości aniołów do wierzących wynika więc, że modlą się za nich i usilnie starają się o poprawę ich stanu, bo modlitwa za kogoś jest jednym z najwyraźniejszych dowodów miłości — człowiek modli się tylko za tego, kogo kocha.

Szczegółowy opis ich modlitwy, który Allah podał po słowach: „i proszą o przebaczenie dla tych, którzy uwierzyli”, zawiera subtelną wskazówkę, jak rozważać Jego Księgę. Ten, kto ją rozważa, nie powinien poprzestawać na samym, odosobnionym znaczeniu wyrazów. Powinien najpierw właściwie zrozumieć znaczenie wyrażenia, a następnie rozumem rozważyć daną sprawę, drogi do niej prowadzące, to, bez czego nie może się ona dokonać, oraz to, od czego zależy. Powinien uznać za pewne, że Allah miał to na myśli, tak jak jest pewien znaczenia szczegółowego wskazanego przez słowa.

Podstawą takiej pewności są dwie rzeczy. Po pierwsze: poznanie i pewność, że wynika to z danego znaczenia i jest od niego zależne. Po drugie: wiedza, że Allah wie o każdej rzeczy i nakazał swoim sługom rozważać i zastanawiać się nad Jego Księgą. Allah wie, co wynika z tych znaczeń.

On zaś poinformował, że Jego Księga jest przewodnictwem, światłem i wyjaśnieniem wszystkiego, a jej mowa jest najjaśniejsza i najbardziej wymowna. Dzięki temu sługa zyskuje wielką wiedzę i obfite dobro, stosownie do tego, do czego Allah mu dopomógł. Wiele takich zagadnień znalazło się w naszym tafsirze — Allah obdarzył nas nimi.

Niekiedy sposób wyprowadzenia pewnego wniosku z niektórych wersetów może być ukryty przed kimś, kto nie rozważa ich uważnie i nie myśli właściwie. Prosimy Allaha Najwyższego, aby otworzył przed nami skarby Swego miłosierdzia i uczynił je przyczyną poprawy naszego stanu oraz stanu muzułmanów. Nie mamy bowiem niczego poza poleganiem na Jego hojności i zwracaniem się do Niego przez Jego dobroć, którą nieustannie cieszymy się w każdej chwili i każdym momencie. Prosimy Go o Jego łaskę, aby uchronił nas od zła naszych dusz, które staje na przeszkodzie i nie pozwala dotrzeć do nas Jego miłosierdziu.

Zaprawdę, On jest Hojny, Szczodry i obdarza łaską zarówno środkami, jak i tym, co dzięki nim się dokonuje.

Wynika z tego również, że bliska osoba — małżonek, dziecko czy przyjaciel — czerpie szczęście z bliskiej sobie osoby, a więź z nią może stać się przyczyną dobra, które ją spotka, niezależnie od jej własnych uczynków i przyczyn, jakie sama podjęła. Tak właśnie aniołowie modlili się za wierzących oraz za tych spośród ich ojców, małżonków i potomstwa, którzy byli prawi. Można też powiedzieć, że musieli oni być prawi, zgodnie ze słowami: „i tych spośród nich, którzy byli prawi”. W takim razie byłoby to skutkiem ich własnych uczynków. Allah wie najlepiej.

Allah Najwyższy informuje o doskonałej łagodności wobec wierzących sług oraz o tym, że zapewnił im, poza ich własną mocą, przyczyny szczęścia: bliscy aniołowie proszą o przebaczenie dla nich i modlą się o to, co służy dobru ich religii i życia ostatecznego. W tych słowach zawarta jest również informacja o zaszczytnej randze niosących Tron i aniołów, którzy go otaczają, o ich bliskości względem ich Pana, obfitości ich aktów czci oraz trosce o sługi Allaha, gdyż wiedzą, że Allah to od nich miłuje.

Allah powiedział: „Ci, którzy niosą Tron” — to znaczy Tron Miłosiernego, który jest sklepieniem stworzeń: największym, najszerszym i najpiękniejszym z nich oraz najbliższym Allahowi Najwyższemu; [obejmuje on stworzenie, podczas gdy] Allah objął ziemię, niebiosa i Podnóżek. Allah Najwyższy powierzył tym aniołom niesienie Swego potężnego Tronu. Niewątpliwie należą więc do największych, najwspanialszych i najsilniejszych aniołów. To, że Allah wybrał ich do niesienia Tronu, wymienił ich jako pierwszych i wyróżnił ich bliskością względem Niego, wskazuje, że są najznamienitszymi spośród rodzajów aniołów — pokój z nimi.

Allah powiedział: „A tego Dnia Tron twego Pana będzie nieść nad nimi ośmiu” [69:17]. „I ci, którzy są wokół niego” — to aniołowie bliscy Allahowi pod względem rangi i zasługi. „Głoszą chwałę swego Pana” — jest to pochwała ich obfitej czci oddawanej Allahowi Najwyższemu, zwłaszcza wysławiania Jego doskonałości i głoszenia Jego chwały. Wszystkie pozostałe akty czci również mieszczą się w wysławianiu Allaha i głoszeniu Jego chwały: polegają na tym, że sługa nie oddaje ich nikomu innemu, a także stanowią uwielbienie Allaha Najwyższego.

Właściwie samo głoszenie chwały jest oddawaniem Allahowi czci — „i proszą o przebaczenie dla tych, którzy uwierzyli”. Jest to jedna z bardzo licznych korzyści i zasług wiary: aniołowie, którzy nie mają grzechów, proszą o przebaczenie dla ludzi wiary. Wierzący dzięki swojej wierze staje się przyczyną tej wielkiej łaski.

Ponieważ przebaczenie pociąga za sobą konieczne następstwa, bez których nie byłoby pełne — wbrew temu, co wielu ludziom przychodzi na myśl, że prośba o przebaczenie ogranicza się do odpuszczenia grzechów — Allah opisał ich modlitwę o przebaczenie, wymieniając to, bez czego ono nie może być pełne. Powiedział: „Panie nasz! Ty obejmujesz każdą rzecz miłosierdziem i wiedzą”. Twoja wiedza obejmuje każdą rzecz; nic nie jest przed Tobą ukryte, a w Twojej wiedzy nie ginie nawet ciężar atomu na ziemi ani w niebie, nic mniejszego ani większego.

Twoje miłosierdzie obejmuje wszystko. Wyższe i niższe sfery stworzenia napełniły się miłosierdziem Allaha Najwyższego, które je objęło i dotarło do wszystkiego, co stworzył. „Przebacz tym, którzy się nawrócili” — od bałwochwalstwa i grzechów — „i którzy poszli po Twojej drodze” — podążając za Twoimi posłańcami, uznając Twoją jedność i będąc Ci posłuszni. „I uchroń ich od kary ognia piekielnego” — to znaczy: uchroń ich przed samą karą oraz przed jej przyczynami.

„Panie nasz! Wprowadź ich do Ogrodów Edenu, które im obiecałeś” — za pośrednictwem Twoich posłańców. „I tych spośród nich, którzy byli prawi” — prawi dzięki wierze i dobrym uczynkom — „spośród ich ojców, małżonków” — zarówno żon, jak i mężów — „oraz potomstwa”. „Zaprawdę, Ty jesteś Potężny” — który podporządkowuje sobie wszystko.

Dzięki Twej potędze przebaczasz im grzechy, oddalasz od nich to, czego się obawiają, i prowadzisz ich ku wszelkiemu dobru. „Mądry” — który umieszcza wszystko we właściwym miejscu. Panie nasz, nie prosimy Cię o nic, co Twoja mądrość uznaje za niewłaściwe; przeciwnie, mądrość, o której poinformowałeś przez języki Swoich posłańców i którą potwierdza Twoja łaska, obejmuje przebaczenie wierzącym.

Tafsir imama Ibn Kathira

„I uchroń ich od złych czynów” — to znaczy: od popełniania ich albo od ich zgubnych następstw, które spotykają tych, którzy je popełnili. „A kogo Ty uchronisz od złych czynów tego dnia” — to znaczy: w Dniu Zmartwychwstania — „już temu okazałeś miłosierdzie”, czyli otoczyłeś go łagodnością i ocaliłeś od kary. „A to jest osiągnięciem ogromnym”.

„Panie nasz! Wprowadź ich do Ogrodów Edenu, które im obiecałeś, a także tych spośród ich ojców, małżonków i potomstwa, którzy byli prawi” — to znaczy: połącz ich z nimi, aby ich oczy zaznały radości ze wspólnego pobytu w sąsiadujących ze sobą siedzibach, tak jak powiedział Allah: „A tym, którzy uwierzyli i za którymi podążyło ich potomstwo w wierze, przyłączymy ich potomstwo i nie umniejszymy im niczego z ich uczynków” [52:21]. Oznacza to, że zrównamy ich wszystkich pod względem rangi, aby ich oczy zaznały radości.

Nie obniżymy rangi tego, kto jest wyżej, aby zrównał się z tym, kto jest niżej; podniesiemy natomiast tego, komu brakowało w uczynkach, i zrównamy go z tym, kto miał ich wiele — z naszej łaski i dobrodziejstwa. Saʿīd ibn Dżubajr powiedział: „Kiedy wierzący wejdzie do Raju, zapyta o swojego ojca, syna i brata: «Gdzie oni są?». Usłyszy: «Nie osiągnęli twojej rangi przez swoje uczynki». Wtedy powie: «Przecież czyniłem to dla siebie i dla nich».

I zostaną do niego dołączeni na tym samym stopniu”. Następnie Saʿīd ibn Dżubajr wyrecytował ten werset: „Panie nasz! Wprowadź ich do Ogrodów Edenu, które im obiecałeś, a także tych spośród ich ojców, małżonków i potomstwa, którzy byli prawi. Zaprawdę, Ty jesteś Potężny, Mądry”.

Muṭarrif ibn ʿAbd Allah ibn asz-Szichkhīr powiedział: „Najżyczliwsi wobec wierzących spośród sług Allaha są aniołowie”, po czym wyrecytował: „Panie nasz! Wprowadź ich do Ogrodów Edenu, które im obiecałeś”. „Najbardziej podstępni wobec wierzących spośród stworzeń są szatani”.

Słowa: „Zaprawdę, Ty jesteś Potężny, Mądry” oznaczają: Ty jesteś Tym, któremu nikt nie może się sprzeciwić ani którego nikt nie może pokonać; dzieje się to, czego On chce, a nie dzieje się to, czego nie chce. Jest On Mądry w swoich słowach i czynach, w tym, co ustanowił jako prawo, i w tym, co postanowił — Najwyższy. [Sura Aṭ-Ṭūr, werset 21].

Allah Najwyższy informuje o bliskich Mu aniołach — czterech niosących Tron oraz cherubinach, którzy go otaczają — że głoszą chwałę swego Pana, łącząc wysławianie Jego doskonałości, które oznacza zaprzeczenie wszelkim niedoskonałościom, z głoszeniem Jego chwały, które zakłada potwierdzenie przymiotów godnych pochwały. „I wierzą w Niego”, czyli są przed Nim pokorni i uniżeni, oraz „proszą o przebaczenie dla tych, którzy uwierzyli”, czyli dla mieszkańców ziemi, którzy uwierzyli w to, co niewidzialne. Allah Najwyższy sprawił zatem, że Jego bliscy aniołowie modlą się za wierzących, gdy ci są nieobecni.

Ponieważ jest to cechą aniołów — pokój z nimi — odpowiadają oni: „Amen” na modlitwę wierzącego za jego brata podczas jego nieobecności, jak potwierdzono w Ṣaḥīḥ Muslim: „Kiedy muzułmanin modli się za swego brata podczas jego nieobecności, anioł mówi: «Amen! I tobie również»”.

Imām Aḥmad powiedział: przekazał nam ʿAbd Allāh ibn Muḥammad — chodzi o Ibn Abī Szejbę — przekazał nam ʿAbda ibn Sulajmān, od Muḥammada ibn Isḥāqa, od Jaʿqūba ibn ʿUtby, od ʿIkrimy, od Ibn ʿAbbāsa, że Wysłannik Allaha ﷺ potwierdził prawdziwość pewnych słów poety Umayy’ego: „Człowiek i Byk są pod jedną jego prawicą, a Sęp pod drugą; zaś Lew czyha”. Wysłannik Allaha ﷺ powiedział: „Prawdę powiedział”. Powiedział też: „Słońce wschodzi pod koniec każdej nocy, czerwone, a jego barwa staje się różowa. Niechętnie wschodzi nad nami, ospale, znużone”.

Prorok ﷺ powiedział: „Prawdę powiedział”. Łańcuch przekazicieli tego hadisu jest dobry. Wynika z niego, że obecnie niosących Tron jest czterech, a w Dniu Zmartwychwstania będzie ich ośmiu, jak powiedział Allah: „A tego Dnia Tron twego Pana będzie nieść nad nimi ośmiu”.

Można tu zadać pytanie: jak pogodzić znaczenie wynikające z tego wersetu oraz wskazanie zawarte w tym hadisie z hadisem przekazanym przez Abū Dāwūda? Muḥammad ibn aṣ-Ṣabbāḥ al-Bazzār przekazał nam: al-Walīd ibn Abī Ṯawr przekazał nam, od Simāka, od ʿAbd Allāha ibn ʿUmajry, od al-Aḥnafa ibn Kajsa, od al-ʿAbbāsa ibn ʿAbd al-Muṭṭaliba, który powiedział: „Byłem w al-Baṭḥāʾ wśród grupy ludzi, w której znajdował się Wysłannik Allaha ﷺ. Przeszła nad nimi chmura. Spojrzał na nią i zapytał: «Jak nazywacie to?».

Odpowiedzieli: «Chmurą». Zapytał: «A muzn?». Odpowiedzieli: «Muzn». Zapytał: «A ʿanān?». Odpowiedzieli: «ʿAnān» — Abū Dāwūd powiedział: «Nie zapamiętałem dokładnie słowa ʿanān». Prorok ﷺ zapytał: «Czy wiecie, jaka odległość dzieli niebo od ziemi?».

Odpowiedzieli: «Nie wiemy». Powiedział: «Odległość między nimi wynosi siedemdziesiąt jeden, siedemdziesiąt dwa albo siedemdziesiąt trzy lata drogi. Następnie nad nim jest kolejne niebo, w takiej samej odległości», aż wymienił siedem niebios. „Nad siódmym niebem znajduje się morze; odległość między jego dnem a powierzchnią jest taka jak między jednym niebem a drugim.

Ponad nim jest osiem dzikich byków; odległość między ich kopytami a kolanami jest taka jak między jednym niebem a drugim. Na ich grzbietach znajduje się Tron; odległość między jego dolną częścią a górną jest taka jak między jednym niebem a drugim. A ponad tym wszystkim jest Allah — Potężny i Wzniosły”. Abū Dāwūd przekazał ten hadis, a także at-Tirmiḏī i Ibn Māja, od Simāka ibn Ḥarba.

At-Tirmiḏī uznał go za ḥasan ġarīb. Wynikałoby z niego, że niosących Tron jest ośmiu, jak powiedział Szahr ibn Ḥawszab: „Niosących Tron jest ośmiu. Czterech mówi: «Chwała Ci, Allahu, i Twoja jest chwała. Tobie należy się chwała za wyrozumiałość mimo wiedzy».

A czterech mówi: «Chwała Ci, Allahu, i Twoja jest chwała. Tobie należy się chwała za przebaczenie mimo potęgi»”. Dlatego, prosząc o przebaczenie dla wierzących, mówią: „Panie nasz! Ty obejmujesz każdą rzecz miłosierdziem i wiedzą” — to znaczy: Twoje miłosierdzie obejmuje ich grzechy i przewinienia, a Twoja wiedza obejmuje wszystkie ich czyny, ruchy i spoczynki.

„Przebacz tym, którzy się nawrócili i którzy poszli po Twojej drodze” — czyli odwrócili się od zła, okazali skruchę, porzucili to, w czym trwali, i podążyli za tym, co im nakazałeś: spełnianiem dobrych uczynków i porzucaniem nagannych. „I uchroń ich od kary ognia piekielnego” — czyli odsuń ich od kary piekielnego ognia, bolesnej i dotkliwej.

Tafsir al-Baghawiego

„Panie nasz! Wprowadź ich do Ogrodów Edenu, które im obiecałeś, a także tych spośród ich ojców, małżonków i potomstwa, którzy byli prawi. Zaprawdę, Ty jesteś Potężny, Mądry”. Saʿīd ibn Dżubajr powiedział: „Wierzący wejdzie do Raju i zapyta: «Gdzie jest mój ojciec?

Gdzie moja matka? Gdzie moje dziecko? Gdzie mój małżonek?». Usłyszy: «Nie czynili takich uczynków jak ty». Wtedy powie: «Przecież czyniłem to dla siebie i dla nich». I zostaną wprowadzeni do Raju”.

Słowa Potężnego i Wzniosłego: „Ci, którzy niosą Tron, i ci, którzy są wokół niego” — to niosący Tron i krążący wokół niego, czyli cherubini; są oni przywódcami aniołów. Ibn ʿAbbās powiedział: „Odległość od pięty jednego z niosących Tron do podeszwy jego stopy wynosi pięćset lat drogi”. Przekazuje się, że ich stopy sięgają najgłębszych warstw ziem, a ziemie i niebiosa sięgają ich bioder. Mówią oni: „Chwała Posiadaczowi potęgi i majestatu!

Chwała Posiadaczowi królestwa i władzy! Chwała Żyjącemu, który nie umiera! Święty, Najczystszy, Panie aniołów i Ducha!”. Majsara ibn ʿUrūba powiedział: „Ich nogi są w najniższej ziemi, a ich głowy przebiły Tron. Są pokorni i nie podnoszą wzroku.

Bardziej boją się niż mieszkańcy siódmego nieba; mieszkańcy siódmego nieba bardziej boją się niż mieszkańcy nieba znajdującego się poniżej, a mieszkańcy każdego kolejnego nieba bardziej boją się niż ci z nieba położonego niżej”. Mudżāhid powiedział: „Między aniołami a Tronem jest siedemdziesiąt zasłon ze światła”. Muḥammad ibn al-Munkadir przekazał od Dżābira, że Wysłannik Allaha ﷺ powiedział: „Pozwolono mi opowiedzieć o jednym z aniołów Allaha, niosących Tron: odległość od płatka jego ucha do ramienia wynosi siedemset lat drogi”.

Dżaʿfar ibn Muḥammad przekazał od swego ojca, a ten od swego dziada, że powiedział: „Odległość między jedną podporą Tronu a drugą wynosi trzydzieści tysięcy lat lotu szybkiego ptaka. Każdego dnia Tron przyobleka się w siedemdziesiąt tysięcy barw światła; żadne stworzenie Allaha nie jest w stanie na niego spojrzeć. Wszystkie rzeczy względem Tronu są jak pierścień rzucony na pustkowiu”. Mudżāhid powiedział: „Między siódmym niebem a Tronem jest siedemdziesiąt tysięcy zasłon ze światła, a także zasłona ciemności, zasłona światła, zasłona ciemności”.

Wahb ibn Munabbih powiedział: „Wokół Tronu znajduje się siedemdziesiąt tysięcy rzędów aniołów, jeden za drugim, krążących wokół Tronu. Jedni nadchodzą, drudzy odchodzą. Kiedy spotykają się twarzą w twarz, jedni głoszą: «Nie ma boga prócz Allaha», a drudzy wysławiają Jego wielkość. Za nimi stoi siedemdziesiąt tysięcy rzędów; aniołowie stoją z rękami złożonymi na karkach i położonymi na ramionach.

Gdy słyszą głoszenie wielkości i jedyności przez tamtych, podnoszą głos i mówią: «Chwała Ci i Twoja jest chwała! Jakże wielki i wspaniały jesteś! Ty jesteś Allahem, nie ma boga poza Tobą. Ty jesteś Największy; wszystkie stworzenia do Ciebie powrócą».

Za nimi stoi sto tysięcy rzędów aniołów, z prawą dłonią położoną na lewej. Nie ma wśród nich nikogo, kto nie głosiłby chwały wraz z wysławianiem Allaha w sposób, jakiego nie głosi żaden inny. Rozpiętość skrzydeł każdego z nich wynosi trzysta lat drogi, a odległość od płatka ucha do ramienia — czterysta lat drogi.

Allah oddzielił się od aniołów otaczających Tron siedemdziesięcioma zasłonami ognia, siedemdziesięcioma zasłonami ciemności, siedemdziesięcioma zasłonami światła, siedemdziesięcioma zasłonami białych pereł, siedemdziesięcioma zasłonami czerwonych rubinów, siedemdziesięcioma zasłonami żółtych rubinów, siedemdziesięcioma zasłonami zielonych chryzolitów, siedemdziesięcioma zasłonami śniegu, siedemdziesięcioma zasłonami wody, siedemdziesięcioma zasłonami gradu oraz innymi, których nie zna nikt poza Allahem Najwyższym”.

Powiedział też: „Każdy z niosących Tron i otaczających go aniołów ma cztery twarze: twarz byka, twarz lwa, twarz sępa i twarz człowieka. Każdy z nich ma cztery skrzydła: dwoma zakrywa twarz z obawy, że spojrzy na Tron i zostanie rażony, a dwoma nimi porusza. Ich mowa ogranicza się do wysławiania Allaha, głoszenia Jego chwały, wychwalania Jego wielkości i majestatu”.

Słowa Potężnego i Wzniosłego: „Głoszą chwałę swego Pana i wierzą w Niego” oznaczają: uznają, że On jest Jeden i nie ma żadnego wspólnika. Abū ʿAbd Allāh przekazał nam: ʿAbd al-Wāḥid al-Malīḥī przekazał nam: Abū Manṣūr as-Samʿānī przekazał nam: Abū Dżaʿfar ar-Rajjānī przekazał nam: Ḥumajd ibn Zandżūj przekazał nam: ʿUmar ibn ʿAbd Allāh ar-Raqqāšī przekazał nam: Dżaʿfar ibn Sulajmān przekazał nam: Hārūn ibn Rabbāb przekazał nam: Szahr ibn Ḥawšab powiedział: „Niosących Tron jest ośmiu. Czterech z nich mówi: «Chwała Ci, Allahu, i Twoja jest chwała. Tobie należy się chwała za wyrozumiałość mimo wiedzy».

A czterech mówi: «Chwała Ci, Allahu, i Twoja jest chwała. Tobie należy się chwała za przebaczenie mimo potęgi»”. Powiedział: „Jak gdyby widzieli grzechy synów Adama”.

Słowa Potężnego i Wzniosłego: „I proszą o przebaczenie dla tych, którzy uwierzyli: «Panie nasz!»” — czyli mówią: „Panie nasz!”. „Ty obejmujesz każdą rzecz miłosierdziem i wiedzą” — według jednej opinii wyraz jest tu użyty w bierniku jako objaśnienie; według innej chodzi o odwrócenie szyku, a znaczenie jest takie: „Twoje miłosierdzie i wiedza obejmują każdą rzecz”. „Przebacz tym, którzy się nawrócili i którzy poszli po Twojej drodze” — czyli po Twojej religii. „I uchroń ich od kary ognia piekielnego”.

Muṭarrif powiedział: „Najżyczliwszymi wobec wierzących spośród sług Allaha są aniołowie, a najbardziej podstępnymi wobec wierzących spośród stworzeń są szatani”.

„I uchroń ich od złych czynów” — czyli od kar. „A kogo Ty uchronisz od złych czynów” — to znaczy: kogo uchronisz od kar; według innej opinii chodzi o karę za złe uczynki. „Tego dnia już temu okazałeś miłosierdzie. A to jest osiągnięciem ogromnym”.