Періштелердің мүміндерге жасаған дұғасы

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Оларды жамандықтардан сақта» дегені — жаман амалдардан да, олардың жазасынан да сақта. Өйткені жамандық адамға ауыр тиеді. «Сол күні кімді жамандықтардан сақтасаң» дегені — Қиямет күні. «Оған рақым еткен боласың» — өйткені Сенің рақымың құлдарыңа үздіксіз төгіліп тұрады.

Оған құлдардың күнәлары мен жамандықтары ғана кедергі болады. Кімді жамандықтардан сақтасаң, оны ізгі амалдарға және олардың жақсы сыйына жеткізесің. «Міне, осы» — жамандықтардан сақталып, қауіптің сейілуі әрі рақымға бөленіп, қалаған игілікке жету — «зор табыс». Одан асқан табыс жоқ әрі адамдар одан жақсысына ұмтыла алмайды.

Періштелердің бұл дұғасында Раббылары туралы кемел білімдері көрінеді. Олар Аллаға Өзі жақсы көретін көркем есімдерімен жалбарынады әрі сұраған нәрселеріне лайық дұға жасайды. Олар рақымға бөленуді және адам болмысының кемшілігіне байланысты туындайтын, Алла біліп қойған күнәлар мен соларға бастайтын себептердің салдары жойылуын сұрағандықтан, аса Рақымды әрі бәрін Білуші Аллаға Оның осы есімдерімен жалбарынды.

Бұл дұға олардың Алла Тағаламен қарым-қатынастағы кемел әдебін де қамтиды: олар Алланың өздеріне қатысты жалпы және ерекше Раббылығын мойындайды. Істе билік өздерінде емес екенін біледі; дұғалары барлық жағынан мұқтаж жандардың Раббысына бағытталған. Олар Раббыларына қандай да бір жағдайларын алға тарта алмайды. Барлығы — Алланың шарапаты, жомарттығы мен игілігі.

Сондай-ақ періштелер Алланың жақсы көретін амалдарын, яғни өздері құлшылықта атқарып, ғашықтықпен бар күшін салған істерді жақсы көру арқылы Раббыларына толық сәйкес келеді. Алла жаратылыстарының ішінен мүмін құлдарын жақсы көреді; кәпірлерді жек көреді. Періштелердің мүміндерді жақсы көретінінің бір белгісі — олар үшін дұға жасап, жағдайларының түзелуіне бар күшін салуы. Өйткені адамның біреу үшін дұға жасауы — оны жақсы көретінінің ең айқын белгілерінің бірі: адам тек жақсы көргені үшін дұға етеді.

Алла «иман келтіргендер үшін кешірім тілейді» дегеннен кейін олардың дұғасын кеңінен баяндауы Оның Кітабын қалай терең ой елегінен өткізу керегіне нәзік түрде назар аудартады. Кітапты ойланушы сөздің жеке тұрғандағы мағынасымен шектелмеуі керек. Әуелі сөздің мағынасын дұрыс түсініп, содан соң ақылымен осы мәнге қатысты істі, оған жеткізетін жолдарды, онсыз толық болмайтын нәрселерді және соған тәуелді жайттарды қарастырсын. Алла осының бәрін меңзегеніне сенімді болсын, сөз білдіретін нақты мағынаны меңзегеніне сенімді болғанындай.

Мұндай сенімділікке екі нәрсе жеткізеді: біріншісі — осы жайттардың негізгі мағынаның жалғасы әрі соған тәуелді екенін білу; екіншісі — Алланың барлық нәрсені білетінін және құлдарына Кітабын терең ойлауды әрі толғануды бұйырғанын білу. Алла осы мағыналардан туындайтын жайттарды біледі. Ол Өз Кітабының тура жол, нұр және әр нәрсенің түсіндірмесі екенін хабарлаған. Оның сөзі — ең шешен әрі бәрін айқын баяндайтын сөз.

Осылайша құлға Алла нәсіп еткен шамада мол білім мен игілік беріледі. Осы тәпсірімізде де Алла бізге осындай түсініктердің көбін нәсіп етті. Кейбір аяттардағы мағынаның негізі ойланбайтын адамға көмескі болуы мүмкін. Алладан рақым қазыналарынан бізге және мұсылмандарға жағдайымызды түзейтін нәрселерді ашуын сұраймыз.

Біз Оның жомарттығына ғана сүйеніп, әр сәтте, әр мезетте бөленіп жүрген игілігіне ғана жалбарына аламыз. Өз нәпсіміздің жамандығынан сақтауды да Оның кеңшілігінен тілейміз, өйткені нәпсі Алланың рақымына жетуге бөгет жасап, кедергі келтіреді. Расында, Ол — себептер мен олардың нәтижелерін Өз кеңшілігімен нәсіп ететін Жомарт, Сый беруші.

Бұл дұға сондай-ақ жұбайы, баласы немесе досы сияқты жақын адамның ізгі серігі арқылы қуанышқа бөленетінін, ал сол байланыс оған өз амалы мен амалына себеп болған істерінен тыс игілік әкелетінін көрсетеді. Періштелер мүміндерге және олардың әкелерінен, жұбайларынан, ұрпақтарынан ізгі болғандарға дұға еткен. Алайда «ізгі болғандар» делінгендіктен, олардың ізгі болуы шарт деп те айтуға болады. Сонда бұл — олардың өз амалдарының нәтижесі. Алла жақсырақ біледі.

Алла Тағала мүмін құлдарына деген мейірімінің кемелдігін және олардың дәрежесін көтеруге себеп ететін, өз күштерімен жасай алмайтын жәрдем жолдарын баяндайды. Соның бірі — жақын періштелердің олар үшін кешірім сұрап, діні мен ақыретіне пайдалы нәрселерді тілеуі. Бұған қоса, аятта ғаршты көтерушілердің және оның айналасындағылардың ардақты дәрежесі, Раббыларына жақындығы, құлшылықтарының молдығы мен Алланың құлдарына шынайы тілеулес болуы хабарланады. Өйткені олар Алланың осыны жақсы көретінін біледі.

Алла: «Ғаршты көтеріп жүргендер» деді. Яғни, бүкіл жаратылыстың төбесі, ең ұлысы, ең кеңі, ең көркемі әрі Алла Тағалаға ең жақыны — Рахманның ғаршын көтерушілер. Алла оларды ұлы ғаршын көтеруге міндеттеген. Сондықтан олардың періштелердің ең үлкені, ең ұлығы әрі ең күштісі екенінде күмән жоқ.

Алланың ғаршты көтеруге оларды таңдауы, аятта алдымен атауы және Оның алдында жақын болуы — олардың періштелердің ең абзал тобы екенін көрсетеді. Алла Тағала: «Сол күні Раббыңның ғаршын олардың үстінен сегізі көтереді» деді (әл-Хаққа, 69:17).

«Оның айналасындағылар» — дәрежесі мен артықшылығы жағынан жақын періштелер. «Раббыларына мақтау айтып, Оны дәріптейді» дегені — олардың Аллаға көп құлшылық ететінін, әсіресе Оны пәктеп, мадақтайтынын білдіреді. Басқа ғибадаттардың бәрі де Алланы дәріптеу мен мадақтауға жатады: олар құлшылықты Алладан басқаға арнаудан Оны пәктейді және Оған мадақ айтады. Мадақтың өзі де Аллаға арналған құлшылық.

Ал құлдың «Алла пәк әрі Оған мадақ болсын» деуі осы мағынаға кіреді және ғибадаттың бір түрі.

«Иман келтіргендер үшін кешірім тілейді» — иманның көптеген пайдасы мен артықшылықтарының бірі. Күнәсіз періштелер иман иелері үшін кешірім тілейді. Демек, мүмін өзінің иманы арқылы осындай зор игілікке себеп болады.

Көп адамның ойына кешірім сұрау күнәлардың жай ғана кешірілуімен шектеледі деген түсінік келуі мүмкін. Алайда кешірімнің орындалуы үшін қажет өзге де шарттар бар. Сондықтан Алла періштелердің кешірім тілеу дұғасын, оның толық болуы үшін қажет жайттарды атап баяндады. Олар: «Раббымыз!

Рақымың мен білімің әр нәрсені қамтыды», — дейді. Алланың білімі барлық нәрсені түгел қамтиды: Одан ешбір жасырын нәрсе жасырын қалмайды, жер мен көктегі түйірдей нәрсе де, одан кішісі де, үлкені де Оның білімінен тыс емес. Ал Оның рақымы барлық нәрсені қамтыған. Аспан мен жердегі бүкіл әлем Алланың рақымына толып, сол рақымға бөленген; Алланың жаратылыстарының бәріне Оның рақымы жеткен.

«Тәубе еткендерді» — көпқұдайшылық пен күнәлардан тәубе еткендерді; «жолыңмен жүргендерді» — елшілеріңе еріп, Сені жалғыз деп таныған және Саған бойсұнғандарды «кешір». «Оларды тозақ азабынан сақта» дегені — оларды азаптың өзінен де, оған апаратын себептерден де сақта.

«Раббымыз! Оларды Өзің уәде еткен Ғадын бақтарына кіргіз» — елшілеріңнің тілінде уәде еткен бақтарға. «Әрі олардың әкелерінен, жұбайларынан және ұрпақтарынан кім ізгі болса» — иман мен ізгі амал арқылы түзелгендерді де сол бақтарға кіргіз. «Азауаж» сөзі олардың жұбайлары мен ерлі-зайыпты серіктерін, сондай-ақ достары мен жолдастарын қамтиды.

«Расында, Сен — аса Үстемсің» — барлық нәрсені бағындырушы. Өз құдіретіңмен олардың күнәларын кешіріп, қауіп-қатерді сейілтесің әрі оларды барлық игілікке жеткізесің. «Аса Дана» — әр нәрсені өз орнына қоятынсың. Уа, Раббымыз, даналығың қарсы болатын нәрсені Сенен сұрамаймыз.

Керісінше, елшілерің арқылы хабарлаған және кеңшілігің талап еткен даналығың мүміндерді кешіруді қамтиды.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Оларды жамандықтардан сақта» — жаман амал жасаудан немесе оны жасағанның өзіне тиетін салдарынан сақта.

«Сол күні кімді жамандықтардан сақтасаң» — Қиямет күні. «Оған рақым еткен боласың» — оған мейірім көрсетіп, жазадан құтқарасың. «Міне, осы — зор табыс».

«Раббымыз! Оларды Өзің уәде еткен Ғадын бақтарына кіргіз және олардың әкелерінен, жұбайларынан әрі ұрпақтарынан ізгі болғандарды да» — яғни оларды жақын орналасқан мекендерде бірге болулары арқылы қуанышқа бөлеу үшін бір-бірімен қауыштыр. Алла Тағала: «Иман келтіргендерге ұрпақтары иманмен ерген болса, Біз ұрпақтарын оларға қосамыз әрі олардың амалдарынан ештеңе кемітпейміз», — деген (әт-Тур, 52:21). Яғни олардың бәрін дәрежеде теңестіріп, көздерін қуантамыз.

Көп амал еткен адамның дәрежесін төмендетіп аз амал еткенмен теңестірмейміз. Керісінше, аз амал еткенді Өз кеңшілігіміз бен мейіріміміздің арқасында көп амал еткенмен тең дәрежеге көтереміз.

Саид ибн Жубайр: «Мүмін Жәннатқа кіргенде әкесі, баласы мен бауырын сұрап: “Олар қайда?” дейді. Оған: “Олардың амалдары сенің дәрежеңе жеткізбеді”, — делінеді. Сонда ол: “Мен өзім үшін де, олар үшін де амал еткен едім”, — дейді.

Сөйтіп, оларды оның дәрежесіне қосады». Содан кейін Саид ибн Жубайр осы аятты оқыды: «Раббымыз! Оларды Өзің уәде еткен Ғадын бақтарына кіргіз және олардың әкелерінен, жұбайларынан әрі ұрпақтарынан ізгі болғандарды да. Расында, Сен — аса Үстем, аса Дана».

Мутарриф ибн Абдуллаһ ибн әш-Шиххир: «Алланың құлдарының ішінде мүміндерге ең шынайы тілеулесі — періштелер», — деп, осы аятты оқыды. Ал мүміндерге ең қас дұшпан — шайтандар.

«Расында, Сен — аса Үстем, аса Дана» — ешкім Сенің қалауыңа кедергі жасай да, қарсы тұра да алмайды. Сен қалаған нәрсе болады, қаламағаның болмайды. Сен сөздеріңде де, істеріңде де — шариғатта да, тағдырда да — Данасың.

Алла Тағала ғаршты көтеруші төрт жақын періште және олардың айналасындағы керубилер туралы хабарлайды: олар Раббыларына мақтау айтып, Оны дәріптейді. Яғни кемшіліктерді жоққа шығаратын тәсбих пен мадақ сипаттарын бекітетін тахмидті қатар айтады. «Оған иман келтіреді» — Оның алдында бойсұнып, кішіпейіл тұрады. Олар «иман келтіргендер үшін кешірім тілейді», яғни ғайыпқа иман келтірген жер бетіндегі мүміндер үшін.

Алла жақын періштелерін мүміндер үшін сырттай дұға етуге себеп етті. Періштелердің осындай әдетіне байланысты, мүмін бауырына сырттай дұға еткенде олар оның дұғасына «әмин» дейді. «Сахих Муслимде» былай дегені жеткізіледі: «Мұсылман бауырына сырттай дұға еткен кезде, періште: “Әмин! Саған да соның дәл сондайы болсын!” — дейді».

Имам Ахмад былай деген: бізге Абдуллаһ ибн Мұхаммад — ол Ибн Әбу Шәйба — хабарлады; бізге Абда ибн Сүлейман, Мұхаммад ибн Исхақтан, ол Яғқуб ибн Утбадан, ол Икримадан, ол Ибн Аббастан жеткізді: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Үмәйяның өлеңіндегі кейбір сөздерін растаған. Ол: «Бір аяғының астында ер мен өгіз, екінші жағында бүркіт пен аңды аңдыған арыстан», — деді. Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Дұрыс айтты», — деді. Сонда ол: «Күн әр түннің соңында қызарып шығады, таң атқанда түсі қызыл реңге боялады.

Бірақ ол бізге шапағатын беріп шықпайды: не азаптап шығады, не күйдіреді», — деді. Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Дұрыс айтты», — деді. Бұл — жақсы иснад. Осы риуаятқа қарағанда, бүгінгі күні ғаршты көтерушілер төртеу, ал Қиямет күні сегіз болады.

Алла Тағала: «Сол күні Раббыңның ғаршын олардың үстінен сегізі көтереді», — деген (әл-Хаққа, 69:17).

Бұл жерде мынадай сұрақ туындайды: осы аяттан аңғарылатын мағына мен осы хадистің дәлелін Әбу Дәуіт жеткізген мына хадиспен қалай үйлестіруге болады? Әбу Дәуіт былай деді: бізге Мұхаммад ибн әс-Саббах әл-Баззар хабарлады; бізге әл-Уәлид ибн Әбу Саур, Симактан, ол Абдуллаһ ибн Умайрадан, ол Ахнаф ибн Қайстан, ол Аббас ибн Абдулмутталибтен жеткізді: «Мен әл-Батхада Пайғамбармен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бірге бір топ адамның арасында едім. Бір бұлт өтіп бара жатқанда, ол оған қарап: “Мұны қалай атайсыңдар?” — деді. Олар: “Сахаб [бұлт]”, — деді.

Ол: “Мүзн [жаңбырлы бұлт] ше?” — деді. Олар: “Мүзн”, — деді. Ол: “Анән [көкжиекті көмкерген бұлт] ше?” — деді. Олар: “Анән”, — деді. Әбу Дәуіт: “Анән сөзін анық есімде сақтай алмадым”, — деді. Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Аспан мен жердің арасы қанша екенін білесіңдер ме?” — деді.

Олар: “Білмейміз”, — деді. Ол: “Олардың арасы жетпіс бір, жетпіс екі немесе жетпіс үш жылдық жол. Оның үстіндегі аспан да дәл солай”, — деді. Содан кейін жеті аспанды санады. “Жетінші аспанның үстінде теңіз бар. Оның төменгі жағы мен жоғарғы жағының арасы екі аспанның арақашықтығындай.

Оның үстінде сегіз таутеке бар; олардың тұяқтары мен тізелерінің арасы екі аспанның арақашықтығындай. Олардың арқасында ғарш бар; оның астыңғы жағы мен үстіңгі жағының арасы екі аспанның арақашықтығындай. Алла Тағала болса, бұлардың бәрінен жоғары”, — деді». Әбу Дәуіт бұл хадисті Тирмизи мен Ибн Мәжадан да Симак ибн Харб арқылы жеткізген. Тирмизи: «Хасан, ғариб», — деген.

Бұл хадис ғаршты көтерушілер сегіз екенін меңзейді. Шәһр ибн Хаушаб: «Ғаршты көтерушілер — сегіз. Олардың төртеуі: “Уа, Алла! Сен пәксің әрі мадақ Саған тән. Біліп тұрып сабыр еткенің үшін Саған мадақ болсын”, — дейді. Қалған төртеуі: “Уа, Алла!

Сен пәксің әрі мадақ Саған тән. Құдіретің бола тұра кешіргенің үшін Саған мадақ болсын”, — дейді», — деген.

Сондықтан олар иман келтіргендер үшін кешірім тілегенде: «Раббымыз! Рақымың мен білімің әр нәрсені қамтыды», — дейді. Яғни рақымың олардың күнәлары мен қателіктерін қамтиды, ал білімің олардың барлық амалын, қимылын және тыныш қалпын түгел қамтиды.

«Тәубе еткендерді және жолыңмен жүргендерді кешір» дегені — күнәға батқан құлдарың тәубе жасап, Саған қайтқанда, бұрынғы істерін тастап, жақсылық жасауға әрі жамандықтардан тыйылуға бұйырған әміріңе ергенде, оларды кешіріп, күнәларын өшір.

«Оларды тозақ азабынан сақта» дегені — оларды жүректі ауыртып, жанды күйзелтетін азаптан алыстат. (әл-Хаққа сүресінің 17-аятын және олардың сөздерін қараңыз.)

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Раббымыз! Оларды Өзің уәде еткен Ғадын бақтарына кіргіз және олардың әкелерінен, жұбайларынан әрі ұрпақтарынан ізгі болғандарды да. Расында, Сен — аса Үстем, аса Дана». Саид ибн Жубайр: «Мүмін Жәннатқа кіріп: “Әкем қайда?

Анам қайда? Балам қайда? Жұбайым қайда?” — дейді. Оған: “Олар сен сияқты амал істемеген”, — делінеді. Сонда ол: “Мен өзім үшін де, олар үшін де амал еткен едім”, — дейді. Содан соң: “Оларды Жәннатқа кіргізіңдер”, — делінеді», — деген.

Алла Тағаланың: «Ғаршты көтеріп жүргендер және оның айналасындағылар» деген сөзі — ғаршты көтерушілер мен оны айнала жүретін керубилерді білдіреді. Олар — періштелердің жетекшілері. Ибн Аббас: «Ғаршты көтерушілердің бірінің өкшесінен табанының астына дейінгі аралық бес жүз жылдық жол», — деген. Сондай-ақ олардың аяқтары жер қабаттарының түбінде, ал жерлер мен аспандар олардың беліне дейін жететіні риуаят етіледі.

Олар: «Құдірет пен ұлылық Иесінің пәктігіне тәсбих айтамыз. Билік пен патшалық Иесінің пәктігіне тәсбих айтамыз. Өлмейтін Мәңгі Тірінің пәктігіне тәсбих айтамыз. Періштелер мен Рухтың Раббысы — мінсіз, қасиетті», — дейді.

Мәйсара ибн Уруба: «Олардың аяқтары ең төменгі жерде, бастары ғаршты тесіп өткен. Олар бойсұнып, көздерін көтермейді. Олар жетінші аспан тұрғындарынан да қатты қорқады; жетінші аспан тұрғындары өздерінен төменгі аспан тұрғындарынан қаттырақ қорқады, ал төменгі аспан тұрғындары одан да төменгілерден қаттырақ қорқады», — деген. Мужаһид: «Періштелер мен ғарштың арасында нұрдан жетпіс перде бар», — деген.

Мұхаммад ибн әл-Мункәдир Жәбирден: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Ғаршты көтеретін Алланың бір періштесі туралы айтуға рұқсат берілді: оның құлақ сырғасынан иығына дейінгі аралық жеті жүз жылдық жол», — дегенін жеткізген.

Жағфар ибн Мұхаммад әкесінен, ол атасынан жеткізген риуаятта: «Ғарштың бір тірегі мен екінші тірегінің арасы — жүйткіген құстың отыз мың жылда ұшып өтетін қашықтығы. Ғарш күн сайын нұрдың жетпіс мың түсімен көмкеріледі; Алланың жаратылыстарының ешқайсысы оған қарай алмайды. Бүкіл нәрсе кең даладағы сақинадай ғана болып, ғарштың ішінде тұрады», — делінген.

Мужаһид: «Жетінші аспан мен ғарштың арасында нұрдан жетпіс мың перде, қараңғылықтан бір перде, нұрдан бір перде, қараңғылықтан бір перде бар», — деген.

Уәһб ибн Мунаббиһ: «Ғарштың айналасында періштелердің жетпіс мың қатары бар. Олар қатар-қатар болып ғаршты айнала жүреді: бір топ алға қарай, екінші топ кері бағытта жүреді. Олар бір-біріне қарсы келгенде, бір тобы тахлил айтып, екінші тобы тәкбір айтады. Олардың артында тік тұрған жетпіс мың қатар періште бар.

Қолдарын мойындарына қойып, иықтарына тіреп тұрады. Алдыңғы топтың тәкбір мен тахлил айтқанын естігенде, дауыстарын көтеріп: “Сен пәксің әрі Саған мадақ айтамыз! Сен неткен Ұлы әрі Айбындысың! Сенен басқа құдай жоқ, Сен — Алласың.

Сен — ең Ұлысың. Барлық жаратылыс Саған қайтады”, — дейді. Олардың артында оң қолдарын сол қолдарының үстіне қойған жүз мың қатар періште бар. Олардың әрқайсысы өзгесі айтпайтын мадақпен тәсбих айтады. Бір періштенің екі қанатының арасы үш жүз жылдық жол, ал құлақ сырғасынан иығына дейінгі арасы төрт жүз жылдық жол.

Алла ғарштың айналасындағы періштелерден оттан жетпіс, қараңғылықтан жетпіс, нұрдан жетпіс, ақ інжуден жетпіс, қызыл жақұттан жетпіс, сары жақұттан жетпіс, жасыл зүбәржаттан жетпіс, қардан жетпіс, судан жетпіс, бұршақтан жетпіс пердемен және Өзінен басқа ешкім білмейтін өзге де перделермен жасырынған», — деген.

Ол: «Ғаршты көтерушілер мен оның айналасындағы періштелердің әрқайсысында төрт жүз бар: өгіздің жүзі, арыстанның жүзі, бүркіттің жүзі және адамның жүзі. Әрқайсысының төрт қанаты бар: екі қанатымен ғаршқа қарап, есінен танып қалмау үшін жүзін бүркейді, ал қалған екі қанатымен ауада қалқиды. Олардың сөздері тәсбих, тахмид, тәкбір және тамжидтен [Алланы ұлықтаудан] аспайды», — деген.

Алла Тағаланың: «Олар Раббыларына мақтау айтып, Оны дәріптейді әрі Оған иман келтіреді» дегені — Оның бір екенін және серігі жоқ екенін растайды.

Бізге Абдулуахид әл-Милихи хабарлады, оған Әбу Мансур әс-Самаани хабарлады, оған Әбу Жағфар әр-Райяни хабарлады, оған Хумайд ибн Зәнжууайһ хабарлады, оған Омар ибн Абдуллаһ әр-Рақаши хабарлады, оған Жағфар ибн Сүлейман хабарлады, оған Һарун ибн Рабаб хабарлады, ол Шәһр ибн Хаушабтың былай дегенін жеткізді: «Ғаршты көтерушілер сегіз. Олардың төртеуі: “Уа, Алла! Сен пәксің әрі мадақ Саған тән. Біліп тұрып сабыр еткенің үшін Саған мадақ болсын”, — дейді.

Қалған төртеуі: “Уа, Алла! Сен пәксің әрі мадақ Саған тән. Құдіретің бола тұра кешіргенің үшін Саған мадақ болсын”, — дейді». Олар адам баласының күнәларын көріп тұрғандай.

Алла Тағаланың: «Иман келтіргендер үшін кешірім тілейді» дегенінен кейінгі «Раббымыз» сөзі олардың «Раббымыз!» деп жалбарынатынын білдіреді. «Рақымың мен білімің әр нәрсені қамтыды» деген тіркес түсіндірмелік мәнде тұр делінген; тағы бір түсіндіруде сөздер орын алмастырылып, «Рақымың мен білімің әр нәрсені қамтыды» делінген, яғни рақымың мен білімің барлығын қамтиды. «Тәубе етіп, жолыңмен жүргендерді кешір» — дініңе ергендерді кешір. «Оларды тозақ азабынан сақта».

Мутарриф: «Алланың құлдарының ішінде мүміндерге ең шынайы тілеулесі — періштелер, ал жаратылыстардың ішінде мүміндерге ең қас дұшпаны — шайтандар», — деген.

«Оларды жамандықтардан сақта» — жазалардан сақта. «Кімді сол күні жамандықтардан сақтасаң» дегені — жазаға ұшыраудан сақтасаң. Тағы бір түсіндірмеде: жаман амалдардың жазасынан сақтасаң делінген. «Оған рақым еткен боласың. Міне, осы — зор табыс».