Көлікке мінгендегі тасбих

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Бұл аят теңіз кемелеріне де, малдарға да мінуді қамтиды. Яғни, олардың үстіне орнығуларың үшін. «Сосын оның үстіне орныққан кездеріңде Раббыларыңның нығметін еске алыңдар» — нығметті оған бағындырған Аллаға теліп мойындау және сол үшін Оны мадақтау арқылы. Сондықтан Алла Тағала: «Әрі: “Бұны бізге бағындырған Алла пәк.

Өйткені біз бұған шамамыз келмейтін едік”, — деулерің үшін», — деді. Яғни, кемелер мен малдардың ішінен бізге бағындырғанын Алла бағындырмағанда, біз бұған төтеп бере де, күшіміз жете де алмас едік. Алайда Алла Тағала өзінің мейірімі мен жомарттығынан оларды бағындырып, көндірді әрі оларға қатысты себептерді жеңіл етті. Мұндағы мақсат — құлдарына сан алуан нығмет беретін сипаттармен сипатталған Раббының құлшылық етуге, Оның жолында намаз оқып, сәжде жасауға лайық екенін баяндау.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Олардың үстіне орнығуларың үшін» — яғни, үстіне нық әрі жайғасып отыруларың үшін. «Олардың үстіне» дегені — осы тектегі көліктердің үстіне.

«Сосын Раббыларыңның нығметін еске алыңдар» — яғни, сендерге бағындырған нәрсесі үшін. «Оның үстіне орныққан кездеріңде: “Бұны бізге бағындырған Алла пәк. Өйткені біз бұған шамамыз келмейтін едік”, — деулерің үшін». Яғни, біз оған қарсы тұра алмас едік.

Егер Алла мұны бізге бағындырмағанда, біз оған күшіміз жетпес еді. Ибн Аббас, Қатада, әс-Судди және Ибн Зәйд: «Муқринин» дегені — «шамасы жететіндер» деген мағынада, — деген.

«Әрі біз, расында, Раббымызға қайтарылушылармыз» — яғни, өлгеннен кейін Оған барамыз, әрі біздің ең үлкен сапарымыз да Оған қарай болады. Бұл — дүниедегі сапар арқылы ақырет сапарына назар аударту. Сол сияқты: «Азық алыңдар. Расында, ең жақсы азық — тақуалық» деген аятта дүниелік азық арқылы ақыреттік азыққа, ал: «Әрі сәндік киімдер және тақуалық киімі.

Міне, осы — ең қайырлы» деген аятта дүниелік киім арқылы ақыреттік киімге назар аударылған.

Мінетін жануарға мінгенде айтылатын хадистер. Әли ибн Әбу Талибтен (Алла оған разы болсын) жеткен хадис: Имам Ахмад былай деді: Бізге Язид жеткізді; бізге Шарик ибн Абдуллаһ, Әбу Исхақтан, ол Әли ибн Рабиғадан жеткізді. Әли ибн Рабиға былай деді: «Әлиге (Алла оған разы болсын) мінетін жануар әкелінгенін көрдім. Ол аяғын үзеңгіге қойған кезде: “Бисмилләһ”, — деді.

Үстіне жайғасқан соң: “Әлхамдулилләһ. «Бұны бізге бағындырған Алла пәк. Өйткені біз бұған шамамыз келмейтін едік. Әрі біз, расында, Раббымызға қайтарылушылармыз», — деді. Содан соң Алланы үш рет мадақтап, үш рет тәкбір айтты да: “Сен пәксің!

Сенен басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ. Мен өзіме зұлымдық жасадым, мені кешіре гөр”, — деді. Содан кейін күлді». Мен: «Уа, мүміндердің әміршісі, неге күлдіңіз?» — деп сұрадым. Ол: «Алланың Елшісінің ﷺ де мен істегендей істегенін көрдім, сосын күлді», — деді.

Мен: «Уа, Алланың Елшісі, неге күлдіңіз?» — деп сұрадым. Ол: «Құл: “Раббым, мені кешіре гөр”, — дегенде Раббы оған таңғалады да: “Құлым Менен басқа күнәларды кешіретін ешкім жоқ екенін білді”, — дейді», — деді.

Бұл хадисті Әбу Дәуд, әт-Тирмизи және ән-Нәсәи де Әбу Ахуаастың хадисі арқылы жеткізген; ән-Нәсәи риуаятында Мансур да қосылған. Екеуі де Әбу Исхақ әс-Сәбиғиден, ол Әли ибн Рабиға әл-Асәди әл-Уәлиби арқылы осы хадисті риуаят еткен. Әт-Тирмизи: «Хасан-сахих», — деген. Абдуррахман ибн Мәһди Шуғбадан жеткізген риуаятта былай дейді: «Мен Әбу Исхақ әс-Сәбиғиден: “Бұл хадисті кімнен естідің?” — деп сұрадым.

Ол: “Юнус ибн Хаббабтан”, — деді. Юнус ибн Хаббабқа барып: “Мұны кімнен естідің?” — деп сұрадым. Ол: “Әли ибн Рабиғадан естіген бір кісіден”, — деді». Кейбіреулер бұл хадисті Юнус ибн Хаббабтан, ол Шақиқ ибн Уқбадан, ол Әли ибн Рабиға әл-Уәлиби арқылы риуаят еткен.

Абдуллаһ ибн Аббастан (Алла ол екеуіне разы болсын) жеткен хадис: Имам Ахмад былай деді: Бізге Әбу әл-Муғира жеткізді; бізге Әбу Бәкір ибн Абдуллаһ, Әли ибн Әбу Талха арқылы Абдуллаһ ибн Аббастан жеткізді. Ол: «Алланың Елшісі ﷺ мені мінетін жануарына мінгестірді. Үстіне жайғасқан кезде Алланың Елшісі ﷺ үш рет тәкбір айтып, үш рет Аллаға мадақ айтты және бір рет тәһлил айтты. Содан соң шалқая жайғасып, күлді де, маған бұрылып: “Қайсыбір мұсылман мінетін көлікке мініп, мен істегендей істесе, Алла Тағала оған бұрылып, сенің алдыңда мен күлгендей оған да күледі”, — деді», — деп айтқан. Бұл хадисті жалғыз Ахмад риуаят еткен.

Абдуллаһ ибн Омардан (Алла ол екеуіне разы болсын) жеткен хадис: Имам Ахмад былай деді: Бізге Әбу Камил жеткізді; бізге Хаммад ибн Сәләма, Әбу әз-Зубәйрден, ол Әли ибн Абдуллаһ әл-Бариқиден, ол Абдуллаһ ибн Омардан жеткізді. Пайғамбар ﷺ мінетін түйесіне мінген кезде үш рет тәкбір айтып, сосын: «Бұны бізге бағындырған Алла пәк. Өйткені біз бұған шамамыз келмейтін едік. Әрі біз, расында, Раббымызға қайтарылушылармыз», — дейтін.

Содан кейін: «Уа, Алла, осы сапарымда Сенен ізгілік пен тақуалықты және Өзің разы болатын амалды сұраймын. Уа, Алла, сапарды бізге жеңіл етіп, алысты жақындат. Уа, Алла, сапарда Сен — серігімізсің, ал үй-ішіміздің орнына қамқоршысың. Уа, Алла, сапарымызда бізбен бірге бол және үй-ішімізге қамқор бол», — дейтін.

Үйіне қайтқан кезде: «Алла қаласа, қайтып келушілер, тәубе етушілер, құлшылық етушілер және Раббымызды мадақтаушылармыз», — дейтін. Мұны Муслим, Әбу Дәуд және ән-Нәсәи Ибн Журайждың хадисі арқылы, ал әт-Тирмизи Хаммад ибн Сәләманың хадисі арқылы жеткізген; екеуі де Әбу әз-Зубәйрден риуаят еткен.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деді: Бізге Мұхаммад ибн Убайд жеткізді; бізге Мұхаммад ибн Исхақ, Мұхаммад ибн Ибраһимнен, ол Амр ибн әл-Хакам ибн Саубаннан, ол Әбу Ләс әл-Хузағиден жеткізді. Әбу Ләс былай деді: «Алланың Елшісі ﷺ бізді зекетке жиналған түйелердің біріне мінгізіп, қажылыққа жіберді. Біз: “Уа, Алланың Елшісі, бұлар бізді көтере алмайтын сияқты”, — дедік.

Ол: “Әрбір түйенің өркешінің үстінде шайтан бар. Оларға мінген кезде, сендерге бұйырғанымдай, Алланың атын атаңдар, содан кейін оларды өз қажеттерің үшін пайдаланыңдар. Өйткені алып жүретін — Алла Тағала”, — деді». Әбу Ләстің шын есімі — Мұхаммад ибн әл-Асуад ибн Халаф.

Мағынасы осыған жақын тағы бір хадис. Ахмад былай деді: Бізге Аттаб жеткізді; бізге Абдуллаһ хабарлады. (Хә.) Әли ибн Исхақ бізге хабарлап: Абдуллаһ, яғни Ибн әл-Мубарак, бізге хабарлады; Усама ибн Зәйд бізге хабарлап: Мұхаммад ибн Хамза маған әкесінің: «Мен Алланың Елшісінің ﷺ былай дегенін естідім: “Әрбір түйенің арқасында шайтан бар.

Оларға мінсеңдер, Алла Тағаланың атын атаңдар, содан кейін қажеттіліктеріңді өтеуден тартынбаңдар”, — дегенін естідім», — деп айтқанын жеткізді. «Азық» — «Бақара» сүресі, 197-аят. «Бұл — Алланың белгілерінен» — «Ағраф» сүресі, 26-аят.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Олардың үстіне орнығуларың үшін» дегенде есімдіктің қолданылуы — оның «нәрсеге» сілтеуіне байланысты.

«Сосын оның үстіне орныққан кездеріңде Раббыларыңның нығметін еске алыңдар» — құрлықта және теңізде көліктерді сендерге бағындырғаны үшін.

«Әрі: “Бұны бізге бағындырған Алла пәк”, — деулерің үшін» — мұны бізге көндіріп, бағындырды.

«Өйткені біз бұған шамамыз келмейтін едік» — яғни, күшіміз жетпейтін еді. Сондай-ақ: «Оны өз бақылауымызда ұстай алмайтын едік», — деп те түсіндірілген.

«Әрі біз, расында, Раббымызға қайтарылушылармыз» — қайта тірілу күні Оған қайтамыз.

Бізге Ахмад ибн Абдуллаһ әс-Салихи хабарлады; оған Әбу әл-Хусайн Әли ибн Мұхаммад ибн Абдуллаһ ибн Бишран хабарлады; оған Исмаил ибн Мұхаммад әс-Саффар хабарлады; оған Ахмад ибн Мансур әр-Рамади жеткізді; оған Абдурраззақ жеткізді; оған Мағмар, Әбу Исхақтан жеткізді. Әбу Исхақ маған Әли ибн Рабиғадан хабарлады: «Әлидің (Алла оған разы болсын) мінетін көлікке отырған кезінде қасында болдым. Ол аяғын үзеңгіге қойған кезде: “Бисмилләһ”, — деді. Үстіне жайғасқан соң: “Әлхамдулилләһ”, — деді.

Содан соң: “Бұны бізге бағындырған Алла пәк. Өйткені біз бұған шамамыз келмейтін едік. Әрі біз, расында, Раббымызға қайтарылушылармыз”, — деді. Одан кейін үш рет Аллаға мадақ айтып, үш рет тәкбір айтты да: “Алладан басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ.

Мен өзіме зұлымдық жасадым, мені кешіре гөр. Расында, күнәларды Сенен басқа ешкім кешірмейді”, — деді. Содан соң күлді». «Уа, мүміндердің әміршісі, сені не күлдірді?» — деп сұрады. Ол: «Алланың Елшісінің ﷺ мен істегендей істеп, мен айтқандай айтқанын көрдім, сосын күлді», — деді.

Біз: «Уа, Алланың пайғамбары, сені не күлдірді?» — деп сұрадық. Ол: «Құл», — деді; немесе: «Құл: “Алладан басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ. Мен өзіме зұлымдық жасадым, мені кешіре гөр. Расында, күнәларды Сенен басқа ешкім кешірмейді”, — дегенде, оның: “Күнәларды менен басқа ешкім кешірмейтінін”, — білетініне таңғалдым», — деді.