پاکدانەوەی خودا لە کاتی سواری

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

ئەمە هەموو کەشتییەکان و ئاژەڵان دەگرێتەوە؛ واتە بۆ ئەوەی لەسەریان جێگیر بن: (پاشان کاتێک لەسەری جێگیر بوون، بیر لە نیعمەتی پەروەردگارتان بکەنەوە)، بە داننان بە نیعمەتەکە بۆ ئەوەی کە ئەو بەرامبەرمان ڕام کردووە و بە ستایشکردنی خودای بەرز و بڵند بۆ ئەوە. بۆیە فەرمووی: (و بڵێن: پاک و بێگەردە ئەوەی ئەمەی بۆ ئێمە ڕام کرد، و ئێمە توانای بەسەردا نەبوو)؛ واتە ئەگەر ڕامکردنی کەشتی و ئاژەڵانی بۆ ئێمە نەبووایە، نەماندە توانی ئەوە بکەین و نەماندە توانای ئەوەمان هەبوو. بەڵام لەبەر میهرەبانی و بەخشندەیی خودای بەرز و بڵند، ئەوانی بۆ ئێمە ڕام کرد، ملکەچی کردوون و هۆکارەکانی بەکاربردنی ئاسان کردووە.

مەبەست لەمە ڕوونکردنەوەی ئەوەیە کە ئەو پەروەردگارەی بەو نیعمەتبەخشینەی بۆ بەندەکانی وەسف کراوە، ئەوەیە کە شایستەی ئەوەیە بپەرسترێت و نوێژ و سوژدەی بۆ بکرێت.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

(بۆ ئەوەی لەسەر پشتەکانیان جێگیر بن)؛ واتە بە دڵنیایی و ئاسوودەیی لەسەر پشتەکانیان دابنیشن. (لەسەر پشتەکانیان)؛ واتە لەسەر پشتی ئەم جۆرە [لە ئامێر و ئاژەڵان]. (پاشان بیر لە نیعمەتی پەروەردگارتان بکەنەوە)؛ واتە لەوەی کە بۆ ئێوە ڕامی کردووە، (کاتێک لەسەری جێگیر بوون و بڵێن: پاک و بێگەردە ئەوەی ئەمەی بۆ ئێمە ڕام کرد و ئێمە توانای بەسەردا نەبوو)؛ واتە نەماندە توانی بەرامبەری بوەستین. ئەگەر خودا ئەمەی بۆ ئێمە ڕام نەکردبا، نەماندە توانی دەستی بەسەردا بگرین.

ئیبن عەبباس، قەتادە، سەدی و ئیبن زەید گوتوویانە: (مُقْرِنِينَ) واتە توانای بەسەرداگرتن و بەکارهێنانیان هەبێت.

(و بەڕاستی ئێمە بۆ لای پەروەردگارمان دەگەڕێینەوە)؛ واتە دوای مردن دەگەڕێینەوە بۆ لای ئەو، و گەشتە گەورەکەمان بەرەو لای ئەوە. ئەمەش لە جۆری ئاگادارکردنەوەیە بە گەشتی ئەم دونیایە لەبارەی گەشتی قیامەت؛ وەک چۆن بە زادی دونیایی ئاگاداری زادی قیامەت کراوەتەوە لە فەرموودەی خودادا: (و زاد دابین بکەن، بەڕاستی باشترین زاد تەقوایە) [بەقەرە: ١٩٧]، هەروەها بە جل‌وبەرگی دونیایی ئاگاداری جل‌وبەرگی قیامەت کراوەتەوە لە فەرموودەی خودای بەرزدا: (و ڕازاندنەوە و جلوبەرگی تەقوا؛ ئەوە باشترە) [ئەعراف: ٢٦].

ئەو فەرموودانە دەهێنینەوە کە لە کاتی سواری بوون بە ئاژەڵ گێڕدراونەتەوە:

فەرموودەی ئەمیرالمؤمنین عەلی کوڕی ئەبوو تاڵیب، ڕەزای خودای لێ بێت: ئیمام ئەحمەد گوتی: یەزید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: شەریک عەبدوڵڵا بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبووئیسحاق، لە عەلی کوڕی ڕەبیعە. گوتی: عەلی، ڕەزای خودای لێ بێت،م بینی ئاژەڵێکی بۆ هێنرا. کاتێک پێی خستە ناو ڕکابەکە، گوتی: «بە ناوی خودا». کاتێک لەسەری جێگیر بوو، گوتی: «سوپاس بۆ خودا»، (پاک و بێگەردە ئەوەی ئەمەی بۆ ئێمە ڕام کرد و ئێمە توانای بەسەردا نەبوو؛ و بەڕاستی ئێمە بۆ لای پەروەردگارمان دەگەڕێینەوە).

پاشان سێ جار سوپاسی خودای کرد و سێ جار «ئەڵلەهو ئەکبەر»ی گوت، پاشان گوتی: «پاک و بێگەردی بۆ تۆ؛ هیچ پەرستراوێکی ڕاست نییە جگە لە تۆ. بەڕاستی من سەتمم لە خۆم کردووە، کەواتە لێم خۆشبە». پاشان پێکەنی. پێم گوت: «ئەی ئەمیرالمؤمنین، بۆچی پێدەکەنیت؟»

گوتی: «بینیم پێغەمبەری خودا ﷺ هەمان کارەی کرد کە من کردم، پاشان پێکەنی». پێم گوت: «ئەی پێغەمبەری خودا، بۆچی پێدەکەنیت؟» فەرمووی: «پەروەردگار لە بەندەکەی سەرسام دەبێت کاتێک دەڵێت: پەروەردگارم، لێم خۆشبە؛ و دەفەرموێت: بەندەکەم زانیوە کە هیچ کەسێک جگە لە من گوناهەکان نابەخشێت».

ئەبوو داود، تیرمیزی و نەسائی هەمان فەرموودەیان لە ڕێگەی ئەبووالئەحوەسەوە گێڕاوەتەوە؛ نەسائی ناوی مەنسووریشی زیاد کردووە؛ ئەوانیش لە ئەبووئیسحاق سەبیعی، لە عەلی کوڕی ڕەبیعە ئەسەدی وەالبی، بە هەمان شێوە. تیرمیزی گوتوویەتی: حەسەن و سەحیحە. عەبدولڕەحمان کوڕی مەهدی لە شوعبەوە گێڕایەوە و گوتی: بە ئەبووئیسحاق سەبیعیم گوت: «ئەم فەرموودەت لە کێوە بیستووە؟» گوتی: «لە یوونس کوڕی خەبباب».

یوونس کوڕی خەببابم بینی و پێم گوت: «تۆ لە کێوە بیستووتە؟» گوتی: «لە پیاوێک کە لە عەلی کوڕی ڕەبیعەی بیستبوو». هەندێکیان لە یوونس کوڕی خەبباب، لە شەقیق کوڕی عەقبە ئەسەدی، لە عەلی کوڕی ڕەبیعە وەالبی، بە هەمان شێوە گێڕاویانەتەوە.

فەرموودەی عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس، ڕەزای خودای لێیان بێت: ئیمام ئەحمەد گوتی: ئەبووالموغیرە بۆمانی گێڕایەوە، ئەبووبەکر عەبدوڵڵا بۆمانی گێڕایەوە، لە عەلی کوڕی ئەبوو تەلحە، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس؛ کە پێغەمبەری خودا ﷺ ئەوی لەسەر ئاژەڵەکەی خۆی سوار کرد. کاتێک پێغەمبەر ﷺ لەسەری جێگیر بوو، سێ جار «ئەڵلەهو ئەکبەر»ی گوت، سێ جار سوپاسی خودای کرد و جارێکیش تەهلیلی کرد [لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُی گوت]. پاشان لەسەری پاڵ کەوت و پێکەنی. پاشان ڕووی لێ کرد و فەرمووی: «هیچ پیاوێکی موسڵمان نییە سواری ئاژەڵێک ببێت و وەک من ئەم کارانە بکات، مەگەر خودای گەورە ڕووی تێ بکات و پێی پێ بکەنێت، وەک من کە ڕووم لێ کردیت و پێم پێکەنی». تەنها ئەحمەد ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە.

فەرموودەی عەبدوڵڵا کوڕی عومەر، ڕەزای خودای لێیان بێت: ئیمام ئەحمەد گوتی: ئەبووکامیل بۆمانی گێڕایەوە، حەمماد کوڕی سەلەمە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبووزوبەیر، لە عەلی کوڕی عەبدوڵڵا بارقی، لە عەبدوڵڵا کوڕی عومەر، ڕەزای خودای لێیان بێت؛ پێغەمبەر ﷺ کاتێک سواری ڕاحیلەکەی دەبوو، سێ جار «ئەڵلەهو ئەکبەر»ی دەگوت، پاشان دەیگوت: (پاک و بێگەردە ئەوەی ئەمەی بۆ ئێمە ڕام کرد و ئێمە توانای بەسەردا نەبوو؛ و بەڕاستی ئێمە بۆ لای پەروەردگارمان دەگەڕێینەوە). پاشان دەیفەرموو: «خوایە، لەم سەفەرەمدا داوات لێ دەکەم چاکە و تەقوا و ئەو کردەوەیەی بکەم کە تۆ پێی ڕازی دەبیت. خوایە، سەفەرمان بۆ ئاسان بکە و دوورییەکەمان بۆ نزیک بکەرەوە.

خوایە، تۆ هاوڕێی سەفەری و جێگرەوەی خێزانیت. خوایە، لە سەفەرەکەماندا لەگەڵمان بە و خێزانەکەمان لە ماڵدا بپارێزە». کاتێکیش دەگەڕایەوە بۆ لای خێزانەکەی دەیگوت: «بە خوا، گەڕاوینەتەوە و تەوبەکارین؛ خوا ئەگەر بیەوێت، عیبادەتکارین و ستایشکەری پەروەردگارمانین». موسلیم و ئەبوو داود و نەسائی هەمان فەرموودەیان لە ڕێگەی ئیبن جەریجەوە گێڕاوەتەوە، تیرمیزیش لە ڕێگەی حەمماد کوڕی سەلەمەوە؛ هەردووکیان لە ئەبووزوبەیر، بە هەمان شێوە.

فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: محەممەد کوڕی عوبەید بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی ئیسحاق بۆمانی گێڕایەوە، لە محەممەد کوڕی ئیبراهیم، لە عەمرو کوڕی حەکەم کوڕی سەوبان، لە ئەبوولەیس خوزاعی؛ گوتی: پێغەمبەری خودا ﷺ وشترێکی لە وشترەکانی سەدەقە بۆ حەج بە ئێمە دابین کرد. گوتین: «ئەی پێغەمبەری خودا، پێمان وایە ئەم وشترانە ناتوانن ئێمە هەڵگرن!» فەرمووی: «هیچ وشترێک نییە مەگەر شەیتانێک لەسەر لووتکەکەیەتی؛ کاتێک سواری دەبن، بەو شێوەیەی فەرمانتان پێ دەکەم ناوی خودای گەورەی لەسەر بهێنن، پاشان بۆ خۆتان بەکاری بهێنن؛ چونکە بەڕاستی خودای گەورە هەڵتان دەگرێت». ناوی ئەبوولەیس محەممەد کوڕی ئەسوەد کوڕی خەلەف بوو.

فەرموودەیەکی تر لەو مانایەدا: ئەحمەد گوتی: عەتتاب بۆمانی گێڕایەوە، عەبدوڵڵا پێی ڕاگەیاند؛ (ح) و عەلی کوڕی ئیسحاقیش پێی ڕاگەیاند، عەبدوڵڵا ــ مەبەست ئیبن موبارەکە ــ پێی ڕاگەیاند، ئەسامة کوڕی زەید پێی ڕاگەیاند، محەممەد کوڕی حەمزە پێی ڕاگەیاند؛ لە باوکی بیستبووی کە گوتی: لە پێغەمبەری خودا ﷺم بیست کە دەفەرموو: «لەسەر پشتی هەر وشترێک شەیتانێک هەیە؛ ئەگەر سواری بوون، ناوی خودای گەورە بهێنن، پاشان لە بەدواداچوونی پێداویستییەکانتان کورت مەکەنەوە». [بۆ باسی زاد، بڕوانە: بەقەرە: ١٩٧؛ بۆ باسی جلوبەرگ، بڕوانە: ئەعراف: ٢٦].

تەفسیری بەغەوی

(بۆ ئەوەی لەسەر پشتەکانیان جێگیر بن) وشەی «پشتیان»ی بە شێوەی کینایە هێناوە، چونکە وشەی «ما»ی پێشووی بۆ گەڕاندووەتەوە.

(پاشان کاتێک لەسەری جێگیر بوون، بیر لە نیعمەتی پەروەردگارتان بکەنەوە) بە ڕامکردنی ئامێرەکانی گواستنەوە لە وشکانی و دەریادا، (و بڵێن: پاک و بێگەردە ئەوەی ئەمەی بۆ ئێمە ڕام کرد)؛ واتە ئەمەی ملکەچی ئێمە کرد، (و ئێمە توانای بەسەردا نەبوو)؛ واتە توانامان بەسەریدا نەبوو؛ و گوتراوە: نەماندە توانی کۆنترۆڵی بکەین.

(و بەڕاستی ئێمە بۆ لای پەروەردگارمان دەگەڕێینەوە)؛ واتە لە قیامەتدا بۆ لای ئەو دەگەڕێینەوە.

ئەحمەد کوڕی عەبدوڵڵای ساڵحی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبوولحوسەین عەلی کوڕی محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی بیشران بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئیسماعیل کوڕی محەممەد سەففار بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەحمەد کوڕی مەنسوور ڕەمادی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەبدوڕەزاق بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: مەعمەر بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبووئیسحاق؛ ئەویش پێی ڕاگەیاند کە عەلی کوڕی ڕەبیعەی بیستووە کە گوتی: لەوێ بووم کە عەلی، ڕەزای خودای لێ بێت، سواری بوو. کاتێک پێی خستە ناو ڕکابەکە، گوتی: «بە ناوی خودا».

کاتێک جێگیر بوو، گوتی: «سوپاس بۆ خودا»، پاشان گوتی: «پاک و بێگەردە ئەوەی ئەمەی بۆ ئێمە ڕام کرد و ئێمە توانای بەسەردا نەبوو؛ و بەڕاستی ئێمە بۆ لای پەروەردگارمان دەگەڕێینەوە». پاشان سێ جار سوپاسی خودای کرد و سێ جار «ئەڵلەهو ئەکبەر»ی گوت. پاشان گوتی: «هیچ پەرستراوێکی ڕاست نییە جگە لە خودا؛ بەڕاستی من سەتمم لە خۆم کرد، کەواتە لێم خۆشبە؛ چونکە هیچ کەسێک جگە لە تۆ گوناهەکان نابەخشێت». پاشان پێکەنی.

گوتیان: «ئەی ئەمیرالمؤمنین، چی وای کرد پێبکەنیت؟» گوتی: «بینیم پێغەمبەری خودا ﷺ هەمان کاری کرد کە من کردم و هەمان قسەی کرد کە من گوتم، پاشان پێکەنی». پێمان گوت: «ئەی پێغەمبەری خودا، چی وای کرد پێبکەنیت؟» فەرمووی: «بەندەکە؛ یان فەرمووی: سەرسامم بە بەندەکە کە کاتێک دەڵێت: هیچ پەرستراوێکی ڕاست نییە جگە لە خودا؛ من سەتمم لە خۆم کرد، کەواتە لێم خۆشبە؛ چونکە هیچ کەسێک جگە لە تۆ گوناهەکان نابەخشێت، دەزانێت کە هیچ کەسێک جگە لە خودا گوناهەکان نابەخشێت».