Дукха дехар маьӀденаш тӀехь

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

ХӀара дукха дехар, хӀайна тӀехь дӀаэца йолчу корабинан а, хьайбанан а хьакъ ду. Яха маьӀна: шаьш царна тӀехь цхьаьна, шайн меттигашка хьалагӀотта. «Ткъа шаьш цуьнан тӀехь хьалагӀоттахь, шайн Делаан ниӀмат дийца» — цуьнан ниӀмат дӀадолуш, цуьнан тӀехь тхоьшалла деш, ниӀмат лелош волчунна шукр дийца. Иза дуьхьа цаьрга аьлла: «Аьлалаш: „Вонах цӀена ву И, ша тхуна хӀара муьтӀахь дина, тхо цуьнан ницкъ кхочур бацара“».

Яха маӀна: Дела тхуна корабинан а, хьайбанан а хӀара муьтӀахь ца дина хилле, тхо цуьнца болх беш, цуьнан ницкъ кхочуш долуш бацара. Амма Делаан ларло а, керлачу гӀуллакхашка хьажар а дуьхьа, Ша царна муьтӀахь дина, царна нийса кхетош, цуьнга кхочуш йолу бахьанаш тӀечӀагӀдина. ХӀокхуьнан маьӀна — хӀара дийцина ниӀматаш адамашка кхобуш волу Дела, Иза гӀуллакх дойла ду, цуьнна къамел дойла ду, цуьнна сажда дойла ду.

Имам Ибн Касира тафсир

«Царна тӀехь шаьш хьалагӀотта» — яха маьӀна: хьалагӀотта, кхетош, цу тӀехь паргӀато хилийта. «Цуьнан тӀехь» — хӀокху жамӀан тӀехь. «Ткъа шаьш шайн Делаан ниӀмат дийца» — яха маӀна: Ша шуна муьтӀахь дина хӀара. «Цуьнан тӀехь шаьш хьалагӀоттахь, аьлалаш: „Вонах цӀена ву И, ша тхуна хӀара муьтӀахь дина, тхо цуьнан ницкъ кхочуш долуш бацара“».

Яха маӀна: цуьнан лаьцна тӀехь ницкъ кхочуш долуш бацара. Дела тхуна хӀара муьтӀахь ца дина хилле, тхо цуьнан лаьцна ницкъ кхочуш хиларца хьалха а ца хилла. Ибн Аббаса, Къатадата, Саддийна, Ибн Зайда аьлла: «Муктиринин» — яха маӀна: ницкъ кхочуш долуш.

«Ткъа хьалха тхан Дела волчу тхо дӀадоьрзур ду» — яха маӀна: тхо кхулла хуьлу, вахар дӀадаьлча, Цуьнга дӀадоьрзур ду; тхан юкъараллин сапар чӀогӀа ду. ХӀара дуьненан сапарца ахиратан сапар дӀахӀотторца дӀалелош болу тешар ду. Тахана дуненан сапарна цӀахьараш лаьцна аьлла, ахиратан сапарна оьшуш долу цӀахьараш лаьцна аьлла: «Ткъа шаьш цӀахьараш лела, церан хьакъ долу цӀахьараш — такъва» (Бакара, 197). Дуненан лелош долу кийсаш лаьцна аьлла, ахиратан кийсаш лаьцна аьлла: «Ткъа кийсаш а, паргӀато а; амма такъван кийс — хӀара дика ду» (Аъраф, 26).

Хьайбан тӀехь хьалагӀоттачу хенахь дийцина хадисаш: амирулмуъминина Али ибн Абу Талиб (АллахӀ реза хилда цунна) дийцина хадис. Имам Ахмад аьлла: Язид дийцина тхоьга, Шарик ибн АбдуллахӀ, Абу Исхакъах, Али ибн Рабиъах, цо аьлла: Алига (АллахӀ реза хилда цунна) хьажар со: цунна хьайбан делла. Рикьашна тӀе ког хьалабахийча, цо аьлла: «БисмиллахӀ». Цуьнан тӀехь хьалагӀоттахь, аьлла: «Алхьамду лилляхӀ.

Вонах цӀена ву И, ша тхуна хӀара муьтӀахь дина, тхо цуьнан ницкъ кхочуш долуш бацара. Ткъа хьалха тхан Дела волчу тхо дӀадоьрзур ду». ТӀаккха АллахӀна къола аьлла кхоьллаза, АллахӀ дика ву аьлла кхоьллаза, тӀаккха аьлла: «Суна хьалха ца хуьлу АллахӀ боьлхуш ца хилар, суна бехк лелла, хӀай АллахӀ, сунна геч де. Бехкаш геч дича, Вайх ца геч дойла бохург ма вац».

ТӀаккха цо кхахка аьлла. Ас цуьнга хаьттина: «Амирулмуъминин, хӀунда кхахка?» Цо жоп делла: «Со АллахӀан Элчанан (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) деш дерг дина, тӀаккха кхахка». Ас хаьттина: «АллахӀан Элчан, хӀунда кхахка?»

Цо аьлла: «ЦӀарах воьллачу рабас: „ХӀай АллахӀ, сунна геч де“ аьлча, Рабб дика кхахка, тӀаккха аьлла: „Сунна геч дойла бохург — Сунах ца геч дойла бохург ма воцуш, Суна хууш ву Мелла“».

ХӀара хадис Абу Даудо, ат-Тирмизино, ан-Насаино а дийцина, Абу Ахвасах дийцина. Ан-Насаийн риваята тӀе Мансур а дӀаяздина. Церан хадис Абу Исхакъ ас-Сабиъий, Али ибн Рабиъат аль-Асадий аль-Валабий аьллачухь ду. Ат-Тирмизи аьлла: «Хасана, сахьихӀ».

Абдуррахман ибн Махдий, Шуъбахах, аьлла: «Абу Исхакъ ас-Сабиъийга хаьттира со: „Хьо хьанах дуьйна хӀара хадис дийцина?“ Цо жоп делла: „Юнус ибн Хубабах“. Юнус ибн Хубабах кхиам беш, ас цуьнга хаьттира: „Хьо хьанах дуьйна хӀара дийцина?“ Цо аьлла: „Али ибн Рабиъатах дийцина волчу стагах“.

Юнус ибн Хубабах Шакикъ ибн Укбат аль-Асадий, Али ибн Рабиъат аль-Валабий аьллачухь а цхьаьраша дийцина.

АбдуллахӀ ибн Аббас (АллахӀ реза хилда шиъ а) дийцина хадис. Имам Ахмад аьлла: Абу МугӀира тхоьга дийцина, Абу Бакр ибн АбдуллахӀ, Али ибн Абу Талхьах, АбдуллахӀ ибн Аббасах дийцина: АллахӀан Элчанас (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) цунна хьайбан тӀехь кхетош кхаьчира. Цу тӀехь хьалагӀоттахь, АллахӀан Элчанас (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) АллахӀу акбар аьлла кхоьллаза, АллахӀна шукр аьлла кхоьллаза, АллахӀ цхьаъ ву аьлла цхьаькхаза. ТӀаккха цу тӀехь дӀаэла, кхахка.

ТӀаккха цуьнга хьажа аьлла: «Муслим къинхетаме а, хьайбан тӀехь хьалагӀоттачу хенахь суна муьтӀахь дина дерг дича, АллахӀ, Везачу, цуьнга хьажа, цуьнна кхахка, ахь суна кхахка ма хьоьжуш ду». Ахмад цхьаъ хилла дийцина.

АбдуллахӀ ибн Умар (АллахӀ реза хилда цунна) дийцина хадис. Имам Ахмад аьлла: Абу Камил тхоьга дийцина, Хаммад ибн Саламат, Абу Зубайрах, Али ибн АбдуллахӀ аль-Барикъий, АбдуллахӀ ибн Умарах (АллахӀ реза хилда цунна) дийцина: Пайхамар (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) цуьнан лаьцна хьалагӀоттахь, АллахӀу акбар аьлла кхоьллаза, тӀаккха аьлла: «Вонах цӀена ву И, ша тхуна хӀара муьтӀахь дина, тхо цуьнан ницкъ кхочуш долуш бацара. Ткъа хьалха тхан Дела волчу тхо дӀадоьрзур ду». ТӀаккха аьлла: «ХӀай АллахӀ, хӀокху сапарах соьга дика а, такъва а деха, Ткъа болх а деха, ахь реза хуьлу.

ХӀай АллахӀ, сапар тхуна аьтто а, дукха йолу меттигаш тхуна кӀезиг а йе. ХӀай АллахӀ, Хьо сапарехь тхан йоьллуш волу Ву, цхьаьна а хилар юьйцу тхан доьзалца. ХӀай АллахӀ, тхан сапарах Хьо тхоьца хилда, тхан доьзалехь тхан метта Хьо хила». ЦӀахь дӀакхаьчча аьлла: «Ша, АллахӀ хьоьжу хилча, тхо цӀахь дӀакхаьчна, бехкашна тӀобаьлла, ибадат деш, тхан Дела шукр дийца».

ХӀара хадис Муслимо, Абу Даудо, ан-Насаино Ибн Журайжах дийцина, ат-Тирмизи а Хаммад ибн Саламатах дийцина; шиъ а Абу Зубайрах дуьйна.

Кхин хадис: Имам Ахмад аьлла: Мухьаммад ибн Убайд тхоьга дийцина, Мухьаммад ибн Исхакъ, Мухьаммад ибн ИбрахӀим, Амр ибн аль-Хакам ибн Саубан, Абу Ласс аль-Хузаъий дийцина: АллахӀан Элчанас садакъатан хьайбанех юкъара диллина, хьажанна тхо тӀехь кхетош. Тхо аьлла: «АллахӀан Элчан, тхуна хетарехь, хӀара тхох кхетош хилла ца хьоьжуш ду». Цо аьлла: «Хьайбанан кӀелахь чӀагӀа шайтан ву. Цундела шаьш цуьнан тӀехь хьалагӀоттахь, ас шуна аьлла ма-хиллара, АллахӀан цӀе аьлалаш.

ТӀаккха шаьшна муьтӀахь йе, АллахӀ Везачу шун хьалха хьайбан лелош ду». Абу Ласс цӀе — Мухьаммад ибн аль-Асвад ибн Халаф.

ХӀара маьӀна долу кхин хадис: Ахмад аьлла: Аттаб тхоьга дийцина, АбдуллахӀ тхоьга дийцина. (Ха) Али ибн Исхакъ тхоьга дийцина, АбдуллахӀ — яха маӀна Ибн аль-Мубарак — тхоьга дийцина, Усамат ибн Зайд, Мухьаммад ибн Хамзах цо дийцина; цо дийцина цуьнан дас: «Со АллахӀан Элчанас (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) аьлла хезира: „Хьайбанан тӀехь шайтан ву. Шаьш цу тӀехь хьалагӀоттахь, АллахӀан цӀе аьлалаш, тӀаккха шайн хьаьжарш кхочуш дича къинтӀа ма тата“». ЦӀахьараш: Бакара, 197; хӀара Делаан айаташ ю: Аъраф, 26.

Аль-Багавин тафсир

«Церан тӀехь шаьш хьалагӀотта» — хӀокху «ма» цӀахьата дӀадаьлча, хӀара къамелаш тӀехь тӀедиллина. «Ткъа шаьш цуьнан тӀехь хьалагӀоттахь, шайн Делаан ниӀмат дийца» — буьйса а, маьӀда а тӀехь транспорт муьтӀахь дина хиларца. «Аьлалаш: „Вонах цӀена ву И, ша тхуна хӀара муьтӀахь дина“» — тхуна хӀара паргӀато дина. «Тхо цуьнан ницкъ кхочуш долуш бацара» — ницкъ кхочуш долуш бацара, хӀокхуьнан болх белхаш дуьйна дийна долуш бацара, аьлла ду.

«Ткъа хьалха тхан Дела волчу тхо дӀадоьрзур ду» — цхьаьрачу дийнахь дӀадоьрзур ду.

Ахмад ибн АбдуллахӀ ас-Салихий тхоьга дийцина, Абу аль-Хусайн Али ибн Мухьаммад ибн АбдуллахӀ ибн Бишран, Исмаил ибн Мухьаммад ас-Саффар, Ахмад ибн Мансур ар-Рамадий, Абдурраззакъ, Маъмарах, Абу Исхакъах, Али ибн Рабиъах дийцина: Али (АллахӀ реза хилда цунна) хьайбан тӀехь хьалагӀоттачу хенахь со цуьнца хилла. Цо рикьашна тӀе ког дӀахӀиттина, аьлла: «БисмиллахӀ». ХьалагӀоттахь, аьлла: «Алхьамду лилляхӀ», тӀаккха аьлла: «Вонах цӀена ву И, ша тхуна хӀара муьтӀахь дина, тхо цуьнан ницкъ кхочуш долуш бацара. Ткъа хьалха тхан Дела волчу тхо дӀадоьрзур ду».

ТӀаккха АллахӀна къола аьлла кхоьллаза, АллахӀу акбар аьлла кхоьллаза, тӀаккха аьлла: «АллахӀ воцуш, кхин Дела вац. Ас сунна бехк лелла, сунна геч де. Бехкаш геч дича, Вайх ца геч дойла бохург ма вац». ТӀаккха цо кхахка.

Цуьнга хаьттира: «Амирулмуъминин, хӀунда кхахка?» Цо аьлла: «АллахӀан Элчанас (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) аьлла ма-хиллара, ас аьлла, тӀаккха кхахка». Тхо аьлла: «АллахӀан Пайхамар, хӀунда кхахка?» Цо аьлла: «Рабб кхахка ву, яха къинхетам бе.

ЯхӀа: „Рабб, ас сунна бехк лелла, сунна геч де. Бехкаш геч дича, Вайх ца геч дойла бохург ма вац“ бохург аьлча, раб дика хетор, я цуьнца къинхетамца хьажа, я кхахка. Цо хууш ву бехкаш геч дойла Ву И Ша воцуш цхьаьна вац».