Tasbiihu e ngadditgol Alla

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Ɗum huutoraa e laanaaji e alaaɗe, ngam ɓe heɓa nde ɓe jooɗii e dow majje. «Refti ndee, yo on siftor neema Joomi mon, nde on tabitii e dow mum»; ɗum woni jaɓɓugol neema nde mo tawɗi ɗum e dow ɗemngal, e yettude Alla ɗow, sabu ɗum. Ɗum waɗi o wi'i: «E wi'a: Senaare woodanii eeltanɗo min ɗuum; minen ngonaano taaqanaaɓe ɗum.» Maana mum: so Alla hoto eeltinii min laanaaji ɗin e alaaɗe ɗin, minen mbaawataa haaɗde ɗe, walla huutoraade ɗe.

Kono, e ndimu makko e moƴƴere makko, o eeltinii ɗe, o waɗi ɗe laaɓɗe e o newnani min laawol huutoraade ɗe. Ko ɗum woni ko ɗowtinaande ndee hollirta: Joomi mo sifaaɗo hono ɗum, mo ɓeyda neɗɗo’en neemaaji, ko ɗum tan haani ɗaɓɓitaade, e waɗanande ɗum juulirde e sujuud.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

«Ngam on tabita e dow koye mum» maana mum ko yo on tabita e dow mum, e nder jam e ɗaɓɓitorde. «E dow koye mum» ko e dow koye ɗeeɗi ɗumɗoo. «Refti ndee, yo on siftor neema Joomi mon»; ɗum woni neema ko o eeltinii on ɗum. «Nde on tabitii e dow mum, e wi'a: Senaare woodanii eeltanɗo min ɗuum; minen ngonaano taaqanaaɓe ɗum»; maanaa «taaqanaaɓe» ko mbaawɓe waɗde ɗum e sembe amen.

So wonaa eeltinol Alla min, min mbaawataa waɗde ɗum. Ibn Abbaas, Qataada, As-Suddiy e Ibn Zayd ɓe wi'i: «taaqanaaɓe» ko mbaawɓe.

«E minen, ko ka Joomi amen woni ko min nduttotoo» maana mum ko min ngartoy e makko caggal maayde, e ko ka makko woni yahugol amen mawngol. Ɗum woni siftinoore rewɓe e yahugol e aduna ngam miijitagol yahugol e laakara; hono Alla siftinirnoo yahugol e aduna e yahugol e laakara e konngol makko: «E heɓee ɓiɗɗo, ko ɓiɗɗo ɓuri moƴƴude ko Alla kulol» (Al-Baqara, 2:197), e hono o siftinirnoo kolte aduna e kolte laakara e konngol makko: «E o waɗani on kolte e ɓandu, e kolte kulol. Ɗum ko ɓurɗo moƴƴude» (Al-A‘raaf, 7:26). Ɗoo ko jaŋde hadithiji ɗi njahdi e ɗaɓɓitorde ñaamɗe.

Hadithu Ali ibn Abi Taalib, Alla yo welno mo: Imamu Ahmad wi'i: Yaziid telli min, Shariik ibn Abdullaahi telli mo, iwde e Abu Ishaaq, iwde e Ali ibn Rabiica. Ali ibn Rabiica wi'i: Mi yi'i Ali, Alla yo welno mo, ɓe addani ñaamɗe. Nde o waɗi koyngal makko e nder laawol ñaamɗe, o wi'i: «E innde Alla.» Nde o tabitii e dow mum, o wi'i: «Yetto Alla!

Senaare woodanii eeltanɗo min ɗuum; minen ngonaano taaqanaaɓe ɗum. E minen, ko ka Joomi amen woni ko min nduttotoo.» Refti o yetti Alla tati, o waɗi tekbiir tati, o wi'i: «Senaare woodanii ma. Walaa Alla si wonaa Aan. Mi waɗii bone e hoore am, yaafa am.

Awa, hay gooto yaafataa luubuuri, si wonaa Aan.» Refti o maajii. Mi naamnii mo: «Ko honɗun ɗum maajintini ma, Amiru-l-mu’miniina?» O wi'i: «Mi yi'i Nelaaɗo Alla ﷺ waɗi hono mi waɗi, refti o maajii.» Mi naamnii: «Ko honɗun maajintini ma, Nelaaɗo Alla?»

O jaabi: «Joomi ɗiɗo ina welnaade e gorko mum nde o wi'i: “Joom am, yaafa am.” O wi'i: “Gollotooɗo am anndii wonde hay gooto yaafataa luubuuri si wonaa mi.”» Abu Daawuud, At-Tirmidhi e An-Nasaa’i ɓe rivayi ɗum no feewi, e riwaya Abu-l-Ahwas; An-Nasaa’i ɓeydi Mansuur, iwde e Abu Ishaaq As-Sabici, iwde e Ali ibn Rabiica Al-Asadi Al-Waalibi. At-Tirmidhi wi'i ko hadithu moƴƴo, jaɓɓaaɗo.

Abdur-Rahmaan ibn Mahdiy rivayi e Shucba, o wi'i: Mi naamnii Abu Ishaaq As-Sabici: «Hol mo a heɓi ɗum?» O wi'i: «Iwoore e Yuunus ibn Khubbaab.» Mi tawii Yuunus ibn Khubbaab, mi naamnii mo: «Hol mo a heɓi ɗum?» O wi'i: «Iwoore e gorko mo heɓi ɗum e Ali ibn Rabiica.»

Won e yimɓe ɓe rivayi ɗum e Yuunus ibn Khubbaab, iwde e Shaqiiq ibn Uqba Al-Asadi, iwde e Ali ibn Rabiica Al-Waalibi.

Hadithu Abdullaahi ibn Abbaas, Alla yo welno ɓe: Imamu Ahmad wi'i: Abu-l-Mughiira telli min, Abu Bakr ibn Abdullaahi telli mo, iwde e Ali ibn Abi Talha, iwde e Abdullaahi ibn Abbaas: Nelaaɗo Alla ﷺ waɗi mo e caggal makko e dow ñaamɗe mum. Nde o tabitii e dow mum, Nelaaɗo Alla ﷺ waɗi tekbiir tati, yetti Alla tati, e o holliti Alla laaɓi gooto. Refti o fawi hoore mum e dow mum, o maajii, refti o ɓorni hoore mum e makko, o wi'i: «Hay gooto e Musliimijo ɗo yahdataaɗo e dow ñaamɗe, o waɗa hono ko mi waɗi, Alla, Jom tedduŋgal, maɓɓitoto mo, o maajana mo hono no mi maajani maa.» Ahmad tan mo rivayi ɗum.

Hadithu Abdullaahi ibn Umar, Alla yo welno ɓe: Imamu Ahmad wi'i: Abu Kaamil telli min, Hammaad ibn Salama telli mo, iwde e Abu Zubayr, iwde e Ali ibn Abdullaahi Al-Baarikiy, iwde e Abdullaahi ibn Umar, Alla yo welno ɓe: Nelaaɗo Alla ﷺ, nde o yahdataa e ɓalli mum, o waɗi tekbiir tati, refti o wi'i: «Senaare woodanii eeltanɗo min ɗuum; minen ngonaano taaqanaaɓe ɗum. E minen, ko ka Joomi amen woni ko min nduttotoo.» Refti o wi'i: «Alla, mi ɗaɓɓit-maa e safar ngal am ɗoo, peewal e kulol, e golle ɗe A jaɓata. Alla, newnan min safar ngal, waɗan min ko heddii ɗoo laaɓa.

Alla, Aan ko annduɗo safar ngal, e ko daartotoo yimɓe am e galle am. Alla, jooɗondir e amen e safar amen, e waɗu wakili e yimɓe am e galle am.» Nde o ruttiti e yimɓe makko, o wi'i: «Min ngartii, min tuubii, so Alla jaɓii; min ndewii, e min yetti Joomi amen.» Muslim, Abu Daawuud e An-Nasaa’i ɓe rivayi ɗum e riwaya Ibn Jurayj; At-Tirmidhi rivayi ɗum e riwaya Hammaad ibn Salama. Ɗiɗi fof e iwde e Abu Zubayr.

Wonɗe hadithaji: Imamu Ahmad wi'i: Muhammad ibn Ubayd telli min, Muhammad ibn Ishaaq telli mo, iwde e Muhammad ibn Ibraahiim, iwde e Amr ibn Al-Hakam ibn Thawbaan, iwde e Abu Laas Al-Khuzaa’iy. O wi'i: Nelaaɗo Alla ﷺ waɗi min e dow na’i e na’i laawol sadaqaa ngam yahde Hajj. Min wi'i: «Nelaaɗo Alla, min yi'ataa ɗum mbaawata heɓde min!» O wi'i: «Hay ndee na’i alaa si alaa sheytaane e dow mum.

Nde on yahdataa e dow majje, siftor innde Alla e dow majje hono no mi yamiri on. Refti kuutoron ɗe ngam hakkunde mon; ko Alla, Jom tedduŋgal, waɗata ko woni ɗum.» Innde Abu Laas ko Muhammad ibn Al-Aswad ibn Khalaf.

Wonɗe hadithaji ɗi nanndi e ɗum: Ahmad wi'i: Attaab telli min, o wi'i: Abdullaahi telli min. (Ḥaa) Ali ibn Ishaaq telli min, o wi'i: Abdullaahi—ko Ibn Al-Mubaarak—telli min, Usaama ibn Zayd telli mo, o wi'i: Muhammad ibn Hamza humpitii am, o wi'i ko o naniri baaba makko wi'a: Mi naniri Nelaaɗo Alla ﷺ wi'a: «E dow kala na'i woni sheytaane. Nde on yahdataa e majje, siftoron innde Alla, Jom tedduŋgal, refti hoto accitɗon ko naamniɗon.»

Tafsiir al-Baghawi

«Ngam on tabita e dow koye mum»; o huutori konngol ko artii, sabu o ruttinii ɗum e «ko». «Refti ndee, yo on siftor neema Joomi mon nde on tabitii e dow mum»; ɗum ko eeltinol ko yahdataaɗo e dow leydi e maayo. «E wi'a: Senaare woodanii eeltanɗo min ɗuum» maana mum: o newnii ɗum e amen. «Minen ngonaano taaqanaaɓe ɗum» maana mum: min mbaawataa ɗum; ko wi'aa kadi: min mbaawataa waɗde ɗum e ɗaɓɓitorde.

«E minen, ko ka Joomi amen woni ko min nduttotoo» maana mum: min ngartoy e makko e laakara. Ahmad ibn Abdullaahi As-Saalihi humpitii min, Abu-l-Husayn Ali ibn Muhammad ibn Abdullaahi ibn Bishraan humpitii mo, Ismaa’iil ibn Muhammad As-Saffaar humpitii mo, Ahmad ibn Mansuur Ar-Ramaadi humpitii mo, Abdur-Razzaaq humpitii mo, Macmar iwde e Abu Ishaaq, Ali ibn Rabiica humpitii mo: O yi'i Ali, Alla yo welno mo, tuma o yahdataa. Nde o waɗi koyngal mum e nder laawol ñaamɗe, o wi'i: «E innde Alla.» Nde o tabitii, o wi'i: «Yetto Alla!»

Refti o wi'i: «Senaare woodanii eeltanɗo min ɗuum; minen ngonaano taaqanaaɓe ɗum. E minen, ko ka Joomi amen woni ko min nduttotoo.» Refti o yetti Alla tati, o waɗi tekbiir tati, o wi'i: «Walaa Alla si wonaa Aan. Mi waɗii bone e hoore am, yaafa am, sabu hay gooto yaafataa luubuuri si wonaa Aan.»

Refti o maajii. O naamnii mo: «Ko honɗun maajintini ma, Amiru-l-mu’miniina?» O wi'i: «Mi yi'i Nelaaɗo Alla ﷺ waɗi ko mi waɗi, o wi'i ko mi wi'i, refti o maajii.» Min naamnii: «Ko honɗun maajintini ma, Nelaaɗo Alla?» O wi'i: «Gollotooɗo am»—walla o wi'i—«mi maajii e gollotooɗo nde o wi'i: “Walaa Alla si wonaa Aan.

Mi waɗii bone e hoore am, yaafa am, sabu hay gooto yaafataa luubuuri si wonaa Aan.” O anndii wonde hay gooto yaafataa luubuuri si wonaa Kanko.»