Ìyìn fún Ọlọ́run lórí ọkọ̀ ìrìnàjò

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Èyí kan jíjókòó lórí ọkọ̀ ojú omi àti jíjókòó lórí àwọn ẹran-ọ̀sìn; ìyẹn ni pé, kí ẹ lè dúró lórí wọn. “Lẹ́yìn náà, kí ẹ rántí oore-ọ̀fẹ́ Olúwa yín nígbà tí ẹ bá ti jókòó lórí rẹ̀,” nípa jíjẹ́wọ́ pé Ọlọ́run ni ó fún wa ní oore-ọ̀fẹ́ náà, àti nípa yin Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo nítorí rẹ̀. Nítorí náà, Ó wí pé: “Kí ẹ sì wí pé: ‘Mímọ́ ni fún Ẹni tí Ó mú èyí wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, àwa kò sì lè borí rẹ̀.’” Ìyẹn ni pé, bí kò ṣe pé Ó mú àwọn ọkọ̀ ojú omi àti àwọn ẹran-ọ̀sìn wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, a kì bá lè lò wọ́n, a kò sì ní agbára lórí wọn.

Ṣùgbọ́n nítorí inú-rere àti ọ̀làwọ́ Rẹ̀, Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo mú wọn wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, Ó sì sọ wọ́n di onígbọràn, Ó sì mú àwọn ọ̀nà lílò wọn rọrùn. Ète ọ̀rọ̀ yìí ni láti ṣàlàyé pé Olúwa tí a ṣàpèjúwe pẹ̀lú àwọn ohun tí a mẹ́nuba, ẹni tí Ó ń da àwọn oore-ọ̀fẹ́ sórí àwọn ìránṣẹ́ Rẹ̀, ni ó yẹ kí a jọ́sìn, kí a sì máa gbàdúrà àti tẹrí ba fún Un.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

“Kí ẹ lè jókòó lórí ẹ̀yìn wọn,” ìyẹn ni pé, kí ẹ jókòó lórí ẹ̀yìn irú-ọ̀wọ́ yìí ní ìdúróṣinṣin, kí ara yín sì balẹ̀. Ọ̀rọ̀ náà “lórí ẹ̀yìn wọn” tọ́ka sí ẹ̀yìn àwọn ẹranko wọ̀nyí.

“Lẹ́yìn náà, kí ẹ rántí oore-ọ̀fẹ́ Olúwa yín,” ìyẹn ni, oore tí Ó fi àwọn wọ̀nyí sí abẹ́ ìṣàkóso yín, “nígbà tí ẹ bá ti jókòó lórí rẹ̀, kí ẹ sì wí pé: ‘Mímọ́ ni fún Ẹni tí Ó mú èyí wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, àwa kò sì lè borí rẹ̀.’” Ìyẹn ni pé, a kò lè bá a dọ́gba nínú agbára. Bí Ọlọ́run kò bá mú un wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, a kì bá lè ṣe é. Ibn ‘Abbās, Qatādah, As-Suddī àti Ibn Zayd sọ pé “muqrinīn” túmọ̀ sí pé: àwọn tí ó lè borí rẹ̀ tàbí tí ó lè lò ó ní agbára.

“Dájúdájú, ọ̀dọ̀ Olúwa wa ni a ó padà lọ.” Ìyẹn ni pé, lẹ́yìn ikú wa, a ó lọ sí ọ̀dọ̀ Rẹ̀, ìrìnàjò wa tó tóbi jù lọ sì jẹ́ sí ọ̀dọ̀ Rẹ̀. Èyí jẹ́ ìkìlọ̀ nípa fífi ìrìnàjò ayé yìí rántí ìrìnàjò ayé Ọ̀la; gẹ́gẹ́ bí a ti fi oúnjẹ ìrìnàjò ayé yìí rántí oúnjẹ ìrìnàjò ti Ọ̀la nínú ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Ẹ pèsè ìpèsè, ṣùgbọ́n ìpèsè tó dára jù ni ìfọkànsìn” (Al-Baqarah, 2:197). Bákan náà ni a fi aṣọ ayé yìí rántí aṣọ ti Ọ̀la nínú ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “àti ohun ọ̀ṣọ́, ṣùgbọ́n aṣọ ìfọkànsìn ni èyí tó dára jù” (Al-A‘rāf, 7:26). Àwọn hadisi tí a ròyìn nípa gígun ẹranko:

Hadisi ‘Alī ibn Abī Ṭālib, Olórí àwọn onígbàgbọ́, kí Ọlọ́run yọ́nú sí i: Imam Aḥmad sọ pé: Yazīd sọ fún wa; Sharīk ibn ‘Abdillāh sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Rabī‘ah, ẹni tí ó sọ pé: Mo rí ‘Alī, kí Ọlọ́run yọ́nú sí i, tí wọ́n mú ẹranko gígun wá fún un. Nígbà tí ó fi ẹsẹ̀ rẹ̀ sínú ohun ìtìsẹ̀ ẹsẹ̀, ó sọ pé: “Ní orúkọ Ọlọ́run.” Nígbà tí ó jókòó lórí rẹ̀ dáadáa, ó sọ pé: “Gbogbo ìyìn ni fún Ọlọ́run. Mímọ́ ni fún Ẹni tí Ó mú èyí wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, àwa kò sì lè borí rẹ̀.

Dájúdájú, ọ̀dọ̀ Olúwa wa ni a ó padà lọ.” Lẹ́yìn náà, ó yin Ọlọ́run nígbà mẹ́ta, ó sì sọ “Allāhu Akbar” nígbà mẹ́ta. Ó wá sọ pé: “Mímọ́ ni fún Ọ, kò sí ọlọ́run mìíràn àfi Ìwọ. Mo ti ṣe àìṣòdodo sí ara mi, nítorí náà, dárí jì mí.”

Lẹ́yìn náà ó rẹ́rìn-ín. Mo bi í pé: “Kí ló mú kí o rẹ́rìn-ín, Olórí àwọn onígbàgbọ́?” Ó dáhùn pé: “Mo rí Òjíṣẹ́ Ọlọ́run—kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a—tí ó ṣe gẹ́gẹ́ bí mo ti ṣe, ó sì rẹ́rìn-ín.” Mo bi í pé: “Kí ló mú kí o rẹ́rìn-ín, Òjíṣẹ́ Ọlọ́run?”

Ó dáhùn pé: “Olúwa máa ń yà á lẹ́nu sí ìránṣẹ́ Rẹ̀ nígbà tí ó bá sọ pé: ‘Olúwa mi, dárí jì mí,’ Ó sì wí pé: ‘Ìránṣẹ́ Mi mọ̀ pé kò sí ẹni tí ó lè dárí ẹ̀ṣẹ̀ jì bí kò ṣe Èmi.’” Bákan náà ni Abū Dāwūd, At-Tirmidhī àti An-Nasā’ī ṣe ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū al-Aḥwaṣ—An-Nasā’ī fi Manṣūr kún un—láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq As-Sabī‘ī, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Rabī‘ah al-Asadī al-Wālibī, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn yìí. At-Tirmidhī sọ pé: “Ó dára, ó sì dájú.” ‘Abdur-Raḥmān ibn Mahdī ròyìn láti ọ̀dọ̀ Shu‘bah pé: Mo bi Abū Isḥāq As-Sabī‘ī pé: “Ta ni o ti gbọ́ hadisi yìí lọ́dọ̀ rẹ̀?”

Ó dáhùn pé: “Lọ́dọ̀ Yūnus ibn Khabbāb.” Mo pàdé Yūnus ibn Khabbāb, mo sì bi í pé: “Ta ni o gbọ́ ọ̀rọ̀ yìí lọ́dọ̀ rẹ̀?” Ó dáhùn pé: “Lọ́dọ̀ ọkùnrin kan tó gbọ́ ọ̀ lọ́dọ̀ ‘Alī ibn Rabī‘ah.” Àwọn kan ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Yūnus ibn Khabbāb, láti ọ̀dọ̀ Shaqīq ibn ‘Uqbah al-Asadī, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Rabī‘ah al-Wālibī, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn yìí.

Hadisi ‘Abdullāh ibn ‘Abbās, kí Ọlọ́run yọ́nú sí àwọn méjèèjì: Imam Aḥmad sọ pé: Abū al-Mughīrah sọ fún wa; Abū Bakr ibn ‘Abdillāh sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Abī Ṭalḥah, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn ‘Abbās pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run—kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a—gbé e lẹ́yìn ara Rẹ̀ lórí ẹranko gígun Rẹ̀. Nígbà tí ó jókòó dáadáa lórí rẹ̀, Òjíṣẹ́ Ọlọ́run sọ “Allāhu Akbar” nígbà mẹ́ta, ó yin Ọlọ́run nígbà mẹ́ta, ó sì sọ “Lā ilāha illā Allāh” lẹ́ẹ̀kan.

Lẹ́yìn náà, ó gbára lé e, ó rẹ́rìn-ín, ó sì yíjú sí i, ó wí pé: “Kò sí Mùsùlùmí kankan tó gun ẹranko gígun, tó sì ṣe gẹ́gẹ́ bí mo ṣe ṣe yìí, àfi kí Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo yíjú sí i, kí Ó sì rẹ́rìn-ín sí i gẹ́gẹ́ bí mo ti rẹ́rìn-ín sí ọ.” Aḥmad nìkan ló ròyìn rẹ̀.

Hadisi ‘Abdullāh ibn ‘Umar, kí Ọlọ́run yọ́nú sí àwọn méjèèjì: Imam Aḥmad sọ pé: Abū Kāmil sọ fún wa; Ḥammād ibn Salamah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū az-Zubayr, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn ‘Abdillāh al-Bāriqī, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn ‘Umar, kí Ọlọ́run yọ́nú sí àwọn méjèèjì, pé: Nígbà tí Anábì—kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a—bá gun ẹranko ìrìnàjò rẹ̀, ó máa ń sọ “Allāhu Akbar” nígbà mẹ́ta, lẹ́yìn náà ó máa ń sọ pé: “Mímọ́ ni fún Ẹni tí Ó mú èyí wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, àwa kò sì lè borí rẹ̀. Dájúdájú, ọ̀dọ̀ Olúwa wa ni a ó padà lọ.”

Lẹ́yìn náà, ó máa ń sọ pé: “Ọlọ́run mi, mo bẹ̀ Ọ́ pé kí ìrìnàjò mi yìí kún fún ìwà rere àti ìfọkànsìn, àti àwọn iṣẹ́ tí Ó tẹ́ Ọ lọ́rùn. Ọlọ́run mi, mú ìrìnàjò rọrùn fún wa, kí O sì mú jíjìn ọ̀nà náà kúrú fún wa. Ọlọ́run mi, Ìwọ ni Alábàákẹ́gbẹ́ wa nínú ìrìnàjò, àti Aṣojú wa fún ìdílé wa. Ọlọ́run mi, bá wa rìn nínú ìrìnàjò wa, kí O sì ṣọ́ ìdílé wa.”

Nígbà tí ó bá padà dé ọ̀dọ̀ ìdílé rẹ̀, ó máa ń sọ pé: “Àwa ti padà, a ń ronúpìwàdà, bí Ọlọ́run bá fẹ́; a ń jọ́sìn, a sì ń yin Olúwa wa.” Bákan náà ni Muslim, Abū Dāwūd àti An-Nasā’ī ṣe ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ibn Jurayj; At-Tirmidhī sì ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ḥammād ibn Salamah. Àwọn méjèèjì ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū az-Zubayr, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn yìí.

Hadisi mìíràn: Imam Aḥmad sọ pé: Muḥammad ibn ‘Ubayd sọ fún wa; Muḥammad ibn Isḥāq sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ ‘Amr ibn al-Ḥakam ibn Thawbān, láti ọ̀dọ̀ Abū Lās al-Khuzā‘ī, ẹni tí ó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run gbé wa lọ sí ìrìnàjò Ḥajj lórí àwọn ràkúnmí láti inú àwọn ràkúnmí ṣadaka. A sọ pé: “Òjíṣẹ́ Ọlọ́run, a kò rò pé àwọn wọ̀nyí lè gbé wa!” Ó dáhùn pé: “Kò sí ràkúnmí kankan tí èṣù kò sí lórí gíga ẹ̀yìn rẹ̀. Nítorí náà, ẹ rántí orúkọ Ọlọ́run lé wọn lórí nígbà tí ẹ bá gun wọn, gẹ́gẹ́ bí mo ti pàṣẹ fún yín, lẹ́yìn náà ẹ lo wọn fún iṣẹ́ yín; nítorí Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo ló ń gbé yín.” Orúkọ Abū Lās ni Muḥammad ibn al-Aswad ibn Khalaf.

Hadisi mìíràn tó ní ìtumọ̀ kan náà: Aḥmad sọ pé: ‘Attāb sọ fún wa; ‘Abdullāh sọ fún wa; àti ‘Alī ibn Isḥāq sọ fún wa pé: ‘Abdullāh—ìyẹn Ibn al-Mubārak—sọ fún wa; Usāmah ibn Zayd sọ fún wa; Muḥammad ibn Ḥamzah sọ fún mi pé òun gbọ́ bàbá rẹ̀ sọ pé: Mo gbọ́ Òjíṣẹ́ Ọlọ́run—kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a—tí ó sọ pé: “Lórí ẹ̀yìn ràkúnmí kọ̀ọ̀kan ni èṣù wà. Nítorí náà, tí ẹ bá gun wọn, ẹ sọ orúkọ Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo; lẹ́yìn náà, ẹ má ṣe jẹ́ kí wọ́n dá yín dúró lọ́wọ́ àwọn ohun tí ẹ nílò.” Ìpèsè ìrìnàjò: Al-Baqarah, 2:197; èyí jẹ́ nínú àwọn àmì Ọlọ́run: Al-A‘rāf, 7:26.

Tafsīr al-Baghawī

“Kí ẹ lè jókòó lórí ẹ̀yìn wọn.” Ó lo arọ́pò-orúkọ akọ, nítorí ó so ọ̀rọ̀ náà mọ́ “ohun tí” [ìyẹn, “mā” tó jẹ́ ọ̀rọ̀ akọ ní èdè Lárúbáwá].

“Lẹ́yìn náà, kí ẹ rántí oore-ọ̀fẹ́ Olúwa yín nígbà tí ẹ bá ti jókòó lórí rẹ̀,” nípa fífi àwọn ọkọ̀ ìrìnàjò lórí ilẹ̀ àti lórí òkun sí abẹ́ ìṣàkóso yín.

“Kí ẹ sì wí pé: ‘Mímọ́ ni fún Ẹni tí Ó mú èyí wà lábẹ́ ìṣàkóso wa,’” ìyẹn ni pé, Ó sọ èyí di onígbọràn fún wa.

“Àwa kò sì lè borí rẹ̀,” ìyẹn ni pé, a kò lè bá a dọ́gba nínú agbára. A tún sọ pé: a kò lè ṣàkóso rẹ̀ dáadáa.

“Dájúdájú, ọ̀dọ̀ Olúwa wa ni a ó padà lọ,” ìyẹn ni pé, a ó padà lọ sọ́dọ̀ Rẹ̀ nígbà àjíǹde.

Aḥmad ibn ‘Abdillāh aṣ-Ṣāliḥī ròyìn fún wa pé: Abū al-Ḥusayn ‘Alī ibn Muḥammad ibn ‘Abdillāh ibn Bishrān ròyìn fún wa pé: Ismā‘īl ibn Muḥammad aṣ-Ṣaffār ròyìn fún wa pé: Aḥmad ibn Manṣūr ar-Ramādī sọ fún wa pé: ‘Abdur-Razzāq ròyìn fún wa pé: Ma‘mar ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, ẹni tí ó sọ fún mi pé: ‘Alī ibn Rabī‘ah sọ fún mi pé òun wà níbẹ̀ nígbà tí ‘Alī, kí Ọlọ́run yọ́nú sí i, gun ẹranko. Nígbà tí ó fi ẹsẹ̀ rẹ̀ sínú ohun ìtìsẹ̀ ẹsẹ̀, ó sọ pé: “Ní orúkọ Ọlọ́run.”

Nígbà tí ó jókòó dáadáa, ó sọ pé: “Gbogbo ìyìn ni fún Ọlọ́run,” lẹ́yìn náà ó sọ pé: “Mímọ́ ni fún Ẹni tí Ó mú èyí wà lábẹ́ ìṣàkóso wa, àwa kò sì lè borí rẹ̀. Dájúdájú, ọ̀dọ̀ Olúwa wa ni a ó padà lọ.” Lẹ́yìn náà, ó yin Ọlọ́run nígbà mẹ́ta, ó sọ “Allāhu Akbar” nígbà mẹ́ta, ó sì wí pé: “Kò sí ọlọ́run mìíràn àfi Ọlọ́run. Mo ti ṣe àìṣòdodo sí ara mi, nítorí náà, dárí jì mí; nítorí kò sí ẹni tí ó lè dárí ẹ̀ṣẹ̀ jì bí kò ṣe Ìwọ.”

Lẹ́yìn náà ó rẹ́rìn-ín. A bi í pé: “Kí ló mú kí o rẹ́rìn-ín, Olórí àwọn onígbàgbọ́?” Ó dáhùn pé: “Mo rí Òjíṣẹ́ Ọlọ́run—kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a—tí ó ṣe ohun tí mo ṣe, tí ó sì sọ ohun tí mo sọ; lẹ́yìn náà ó rẹ́rìn-ín.” A bi í pé: “Kí ló mú kí o rẹ́rìn-ín, Anábì Ọlọ́run?”

Ó dáhùn pé: “Ìránṣẹ́ náà…” tàbí ó sọ pé: “Ó yà mí lẹ́nu sí ìránṣẹ́ náà nígbà tí ó sọ pé: ‘Kò sí ọlọ́run mìíràn àfi Ọlọ́run. Mo ti ṣe àìṣòdodo sí ara mi, nítorí náà, dárí jì mí; nítorí kò sí ẹni tí ó lè dárí ẹ̀ṣẹ̀ jì bí kò ṣe Ìwọ,’ tí ó sì mọ̀ pé kò sí ẹni tí ó lè dárí ẹ̀ṣẹ̀ jì bí kò ṣe Ọlọ́run.”