Ulovga minganda aytiladigan tasbih

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Bu oyat kemalarning va chorva hayvonlarining ustiga chiqib, ularda barqaror joylashishingizni ham o‘z ichiga oladi. «So‘ngra, uning ustiga o‘rnashib olganingizda, Robbingizning ne’matini eslang», ya’ni uni sizlarga bo‘ysundirgan Zotga bu ne’matini e’tirof etib, Unga hamd va maqtov ayting. Shu sababli Alloh: «Va: “Bizga buni bo‘ysundirgan Zot pokdir. Biz bunga qodir emas edik”, denglar», dedi.

Ya’ni, agar Alloh bizga kemalar va chorva hayvonlarini bo‘ysundirmaganida, biz ulardan foydalanishga qodir ham, bunga kuchi yetadigan ham bo‘lmas edik. Biroq Alloh taoloning lutfu karami bilan U ularni bizga bo‘ysundirib, itoatli qildi va ulardan foydalanish sabablarini osonlashtirdi. Bu oyatdan ko‘zlangan maqsad — bandalariga ne’matlarni ko‘plab ato etishi zikr qilingan Robb ibodat qilinishga, Unga namoz o‘qib, sajda etilishiga loyiq ekanini bayon qilishdir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Ularning ustiga o‘rnashishingiz uchun», ya’ni mahkam joylashib, ulardan bemalol foydalanishingiz uchun. «Ularning ustiga», ya’ni shu jinsdagi ulovlarning ustiga. «So‘ngra, uning ustiga o‘rnashib olganingizda, Robbingizning ne’matini eslang», ya’ni U sizlarga bo‘ysundirgan narsalar ne’matini eslang. «Va: “Bizga buni bo‘ys undirgan Zot pokdir.

Biz bunga qodir emas edik”, denglar», ya’ni bunga teng kela oladigan, qarshilik ko‘rsata oladigan emas edik. Agar Alloh buni bizga bo‘ysundirmaganida, biz uni eplay olmas edik. Ibn Abbos, Qatoda, Sudiy va Ibn Zayd: «Muqrin» — «bunga kuchi yetadigan», deganlar.

«Va, albatta, biz Robbimizga qaytguvchilardirmiz», ya’ni vafotimizdan keyin Uning huzuriga boramiz va eng ulug‘ safarimiz U tomon bo‘ladi. Bu dunyodagi safarni oxirat safariga eslatish bobidandir. Xuddi «Zod olinglar. Albatta, eng yaxshi zod taqvodir» oyatida dunyoviy safar ozig‘i bilan oxirat ozig‘i eslatilgani kabi; «Libos va ziynat [ato etdi].

Taqvo libosi esa — ana shu yaxshiroq» degan oyatda dunyoviy libos bilan oxirat libosi eslatilganidek.

Ulovga minganda aytiladigan zikrlar haqidagi hadislar. Mo‘minlar amiri Ali ibn Abu Tolib (Alloh undan rozi bo‘lsin) haqidagi hadis: Imom Ahmad aytdi: Bizga Yazid rivoyat qildi, unga Sharik ibn Abdulloh, unga Abu Ishoq, unga Ali ibn Rabi’a rivoyat qildi: Aliga (Alloh undan rozi bo‘lsin) bir ulov keltirilganini ko‘rdim. U oyog‘ini uzangiga qo‘yganida: «Bismillah», dedi. U ulovga o‘rnashib olgach: «Alhamdulillah.

“Bizga buni bo‘ysundirgan Zot pokdir. Biz bunga qodir emas edik. Va, albatta, biz Robbimizga qaytguvchilardirmiz”», dedi. So‘ng uch marta hamd aytdi, uch marta takbir aytdi, keyin: «Ey Alloh, Sendan o‘zga iloh yo‘q. Men o‘zimga zulm qildim, meni mag‘firat qil», dedi.

So‘ng kuldi. Men: «Ey mo‘minlar amiri, nimaga kuldingiz?» deb so‘radim. U: «Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ham men qilganimni qilganlarini ko‘rdim, so‘ng u kishi kuldilar», dedi. Men: «Ey Allohning Rasuli, nimaga kuldingiz?»

deb so‘radim. U zot: «Robb bandasi: “Ey Robbim, meni mag‘firat qil”, deganida hayratlanadi va: “Bandam biladiki, gunohlarni Mendan boshqa hech kim mag‘firat qilmaydi”, deydi», dedilar. Bu hadisni Abu Dovud, Termiziy va Nasoiy Abu Ahvos yo‘li bilan, Nasoiy esa Mansurni ham qo‘shib, Abu Ishoq as-Sabi’iydan, u Ali ibn Rabi’a al-Asadiy al-Volibiydan rivoyat qilgan. Termiziy: «Hasan-sahih», degan.

Abdurahmon ibn Mahdiy Shu’badan rivoyat qilib aytadi: «Men Abu Ishoq as-Sabi’iydan: “Bu hadisni kimdan eshitdingiz?” deb so‘radim. U: “Yunus ibn Xabbobdan”, dedi. Yunus ibn Xabbobni uchratib: “Kimdan eshitdingiz?” deb so‘radim.

U: “Uni Al ibn Rabi’adan eshitgan bir kishidan”, dedi». Ba’zilari bu hadisni Yunus ibn Xabbobdan, u Shafiq ibn Uqba al-Asadiydan, u esa Ali ibn Rabi’a al-Volibiydan rivoyat qilgan.

Abdulloh ibn Abbos (Alloh ikkovidan rozi bo‘lsin) haqidagi hadis: Imom Ahmad aytdi: Bizga Abu Mug‘iyra rivoyat qildi, unga Abu Bakr ibn Abdulloh, unga Ali ibn Abu Talha, unga Abdulloh ibn Abbos rivoyat qildi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) uni ulovlariga mingashtirib oldilar. U zot ulovga o‘rnashgach, uch marta takbir aytdilar, uch marta hamd aytdilar va bir marta tahlil [«La ilaha illalloh»] aytdilar. Keyin orqaga suyanib, kuldilar. So‘ng unga yuzlanib: «Biror musulmon ulovga minib, men qilganimdek qilsa, Alloh azza va jalla, albatta, unga yuzlanadi va sen tomonga kulganimdek unga ham kuladi», dedilar. Bu hadisni faqat Ahmad rivoyat qilgan.

Abdulloh ibn Umar (Alloh ikkovidan rozi bo‘lsin) haqidagi hadis: Imom Ahmad aytdi: Bizga Abu Komil rivoyat qildi, unga Hammad ibn Salama, unga Abu Zubayr, unga Ali ibn Abdulloh al-Boriqiy, unga Abdulloh ibn Umar rivoyat qildi: Nabiy (sollallohu alayhi va sallam) tuyalariga minganlarida uch marta takbir aytar, so‘ng: «Bizga buni bo‘ysundirgan Zot pokdir. Biz bunga qodir emas edik. Va, albatta, biz Robbimizga qaytguvchilardirmiz», der edilar. Keyin: «Allohim, ushbu safarimda Sendan yaxshilik va taqvo, shuningdek, O‘zing rozi bo‘ladigan amallarni so‘rayman.

Allohim, safarni bizga oson qil va uzoq masofani bizga yaqinlashtir. Allohim, safarda hamroh, oilamiz orasida esa o‘rinbosar Sensan. Safarimizda bizga hamroh bo‘l va oilamiz orasida bizning o‘rnimizni bos», der edilar. Uylariga qaytganlarida esa: «Qaytuvchilarmiz, tavba qiluvchilarmiz, inshaalloh, ibodat qiluvchilarmiz va Robbimizga hamd aytuvchilarmiz», der edilar.

Bu hadisni Muslim, Abu Dovud va Nasoiy Ibn Jurayjdan, Termiziy esa Hammad ibn Salamadan rivoyat qilgan. Ularning ikkalasi ham Abu Zubayrdan, u esa shu sanad bilan rivoyat qilgan.

Yana bir hadis: Imom Ahmad aytdi: Bizga Muhammad ibn Ubayd rivoyat qildi, unga Muhammad ibn Ishoq, unga Muhammad ibn Ibrohim, unga Amr ibn al-Hakam ibn Savbon, unga Abu Lays al-Xuzo’iy rivoyat qildi: «Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) bizni zakot tuyalaridan bo‘lgan tuyalariga minib, hajga olib bordilar. Biz: “Ey Allohning Rasuli, bu tuyalar bizni ko‘taradi, deb o‘ylamaymiz”, dedik. U zot: “Har bir tuyaning tepasida shayton bor. Ularga minganingizda, sizlarga buyurganimdek, Allohning ismini aytinglar.

So‘ng ulardan o‘z ehtiyojlaringiz uchun foydalaninglar. Axir, ko‘taruvchi — Alloh azza va jalla”, dedilar». Abu Laysning ismi Muhammad ibn al-Asvad ibn Xalafdir.

Shu mazmundagi yana bir hadis: Ahmad aytdi: Bizga Attob rivoyat qildi, unga Abdulloh xabar berdi (H). Ali ibn Ishoq bizga xabar berdi, unga Abdulloh — ya’ni Ibn Muborak — xabar berdi, unga Usoma ibn Zayd xabar berdi, unga Muhammad ibn Hamza xabar berib aytdi: otasining: «Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Har bir tuyaning ustida shayton bor. Ularga minsangiz, Alloh azza va jallaning ismini ayting, keyin ehtiyojlaringizni ado etishda sustkashlik qilmang”, deganlarini eshitdim», deganini eshitdim. «Zod» surasi, Baqara: 197; «Libos», A’rof: 26.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Ularning ustiga o‘rnashishingiz uchun» iborasida ayol jinsiga oid olmosh ishlatilgan, chunki u «ma» so‘ziga qaytadi.

«So‘ngra, uning ustiga o‘rnashib olganingizda, Robbingizning ne’matini eslang», ya’ni quruqlik va dengizdagi ulovlarni sizlarga bo‘ysundirganini eslang.

«Va: “Bizga buni bo‘ysundirgan Zot pokdir”, denglar», ya’ni U buni bizga bo‘ysundirib, itoatli qildi.

«Biz bunga qodir emas edik», ya’ni bunga kuchimiz yetmasdi. Yana: «Buni boshqara olmas edik», deb ham aytilgan.

«Va, albatta, biz Robbimizga qaytguvchilardirmiz», ya’ni qayta tirilish kunida Unga qaytamiz.

Ahmad ibn Abdulloh as-Solihiy bizga xabar berdi; unga Abul Husayn Ali ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Bishron xabar berdi; unga Ismoil ibn Muhammad as-Saffor xabar berdi; unga Ahmad ibn Mansur ar-Ramodiy xabar berdi; unga Abdurazzoq xabar berdi; unga Ma’mar, Abu Ishoqdan rivoyat qildi. Abu Ishoq menga Ali ibn Rabi’a: «Ali (Alloh undan rozi bo‘lsin) ulovga minganida hozir bo‘ldim. Oyog‘ini uzangiga qo‘yganida: “Bismillah”, dedi. Ulovga o‘rnashgach: “Alhamdulillah”, dedi.

So‘ng: “Bizga buni bo‘ysundirgan Zot pokdir. Biz bunga qodir emas edik. Va, albatta, biz Robbimizga qaytguvchilardirmiz”, dedi. Keyin uch marta hamd aytdi, uch marta takbir aytdi va: “La ilaha illalloh. Men o‘zimga zulm qildim, meni mag‘firat qil.

Gunohlarni Sendan o‘zga hech kim mag‘firat qilmaydi”, dedi. So‘ng kuldi», deb xabar berdi. «Ey mo‘minlar amiri, nimaga kuldingiz?» deb so‘rashdi. U: «Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ham men qilganimni qilib, aytganimni aytganlarini ko‘rdim, so‘ng kuldilar», dedi.

Biz: «Ey Allohning Nabiyi, nimaga kuldingiz?» deb so‘radik. U zot: «Banda», yoki «Banda: “La ilaha illalloh. Men o‘zimga zulm qildim, meni mag‘firat qil. Gunohlarni Sendan o‘zga hech kim mag‘firat qilmaydi”, deganida hayratlanaman.

U banda gunohlarni faqat Allohgina mag‘firat qilishini biladi», dedilar», deb menga xabar berdi.