Тасбеҳ ҳангоми савор шудан

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Ин маъно ҳам киштиҳоро дар бар мегирад ва ҳам чорпоёнро; яъне то бар онҳо қарор гиред. «Сипас, ҳангоме ки бар онҳо қарор гирифтед, неъмати Парвардигоратонро ба ёд оваред» — бо эътироф ба неъмате, ки Ӯ онҳоро барои мо ром кардааст, ва бо ситоиши Ӯ Таъоло барои он. Аз ин рӯ фармуд: «Ва бигӯед: Пок аст Он касе, ки инро барои мо ром кард ва мо тавони онро надоштем», яъне агар Ӯ киштиҳо ва чорпоёнро барои мо ром намекард, мо қодир намебудем, ки аз онҳо истифода барем ва онҳоро идора кунем. Аммо аз лутфу карами Ӯ Таъоло аст, ки онҳоро ром карда, мутеъ гардонд ва роҳҳои истифода аз онҳоро осон намуд.

Ҳадафи ин баён он аст, ки Парвардигоре, ки бо ато кардани неъматҳои мазкур ба бандагон тавсиф шудааст, сазовори он аст, ки Ӯро ибодат кунанд, барои Ӯ намоз гузоранд ва саҷда баранд.

Тафсири имом Ибни Касир

«То бар пуштҳои онҳо қарор гиред» — яъне бар онҳо устувор ва роҳат ҷойгир шавед. «Бар пуштҳои онҳо» — яъне бар пуштҳои ин навъ [воситаҳо]. «Сипас, ҳангоме ки бар онҳо қарор гирифтед, неъмати Парвардигоратонро ба ёд оваред» — яъне неъматеро, ки бо ром кардани онҳо ба шумо расонидааст. «Ва бигӯед: Пок аст Он касе, ки инро барои мо ром кард ва мо тавони онро надоштем», яъне мо қодир набудем бо он баробар шавем.

Агар Аллоҳ инро барои мо ром намекард, мо тавони истифода аз онро намедоштем. Ибни Аббос, Қатода, Ас-Суддӣ ва Ибни Зайд гуфтаанд: «Муқринин» яъне тавони онро надоштагон.

«Ва мо ҳатман ба сӯи Парвардигорамон бозмегардем», яъне баъд аз маргамон ба сӯи Ӯ хоҳем рафт ва сафари бузурги мо ба сӯи Ӯст. Ин аз он ҷиҳат аст, ки бо ёдоварии сафари дунёӣ инсонро ба сафари охират огоҳ месозад; ҳамон гуна ки бо зикри тӯшаи дунёӣ ба тӯшаи охиратӣ огоҳ кардааст: «Ва тӯша бардоред, зеро беҳтарин тӯша тақвост» (Бақара, 2:197), ва бо зикри либоси дунёӣ ба либоси охиратӣ огоҳ кардааст: «Ва [либоси] зинат ва либоси тақво; ин беҳтар аст» (Аъроф, 7:26). Ҳадисҳое, ки ҳангоми савор шудан ба чорво ривоят шудаанд:

Ҳадиси Алӣ ибни Абӯтолиб, разияллоҳу анҳу: Имом Аҳмад гуфт: Язид ба мо ҳадис гуфт; гуфт: Шарик ибни Абдуллоҳ ба мо ҳадис гуфт, аз Абӯисҳоқ, аз Алӣ ибни Рабиъа, ки гуфт: Алиро, разияллоҳу анҳу, дидам, ки чорвое барояш оварданд. Вақте пояшро ба узангӣ гузошт, гуфт: «Ба номи Аллоҳ». Чун бар он нишаст, гуфт: «Ситоиш аз они Аллоҳ аст. Пок аст Он касе, ки инро барои мо ром кард ва мо тавони онро надоштем.

Ва мо ҳатман ба сӯи Парвардигорамон бозмегардем». Сипас се бор Аллоҳро ҳамд гуфт ва се бор такбир гуфт, баъд гуфт: «Пок ҳастӣ Ту; ҳеҷ маъбуди барҳақ ҷуз Ту нест. Ман ба худ ситам кардам, пас маро биёмурз». Сипас хандид. Ба ӯ гуфтам: «Эй амири мӯъминон, аз чӣ хандидӣ?»

Гуфт: «Дидам, ки Расулуллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) низ ҳамин тавр кард ва сипас хандид». Гуфтам: «Эй Расули Аллоҳ, аз чӣ хандидӣ?» Фармуд: «Парвардигор аз бандааш ба ҳайрат меояд, вақте мегӯяд: “Парвардигоро, маро биёмурз”, ва мегӯяд: “Бандаи Ман донист, ки ҷуз Ман касе гуноҳонро намеомурзад”». Абӯдовуд, Тирмизӣ ва Насоӣ низ ин ҳадисро аз тариқи Абӯлаҳвос ривоят кардаанд; Насоӣ номи Мансурро низ афзудааст.

Онҳо аз Абӯисҳоқи Сабеъӣ, аз Алӣ ибни Рабиъаи Асадӣ-Волибӣ, бо ҳамин санад ривоят кардаанд. Тирмизӣ гуфтааст: «Ҳасан ва саҳеҳ аст». Абдурраҳмон ибни Маҳдӣ аз Шуъба ривоят мекунад, ки гуфт: Ба Абӯисҳоқи Сабеъӣ гуфтам: «Ин ҳадисро аз кӣ шунидӣ?» Гуфт: «Аз Юнус ибни Хаббоб».

Пас Юнус ибни Хаббобро вохӯрдам ва пурсидам: «Ту онро аз кӣ шунидӣ?» Гуфт: «Аз марде, ки онро аз Алӣ ибни Рабиъа шунидааст». Баъзе ровиёни дигар онро аз Юнус ибни Хаббоб, аз Шақиқ ибни Уқбаи Асадӣ, аз Алӣ ибни Рабиъаи Волибӣ ривоят кардаанд.

Ҳадиси Абдуллоҳ ибни Аббос, разияллоҳу анҳумо: Имом Аҳмад гуфт: Абӯмуғира ба мо ҳадис гуфт; Абӯбакр ибни Абдуллоҳ ба мо ҳадис гуфт, аз Алӣ ибни Абӯталҳа, аз Абдуллоҳ ибни Аббос, ки Расулуллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ӯро бар чорвои худ паси худ савор кард. Вақте бар он ҷой гирифт, Расулуллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) се бор такбир гуфт, се бор ҳамди Аллоҳро ба ҷо овард ва як бор таҳлил гуфт.

Баъд ба пушт такя карда, хандид ва сипас рӯ ба ӯ оварда фармуд: «Ҳар мусалмоне, ки бар чорвое савор шавад ва монанди кори ман кунад, Аллоҳи Азза ва Ҷалла ба ӯ рӯй меорад ва ҳамон гуна ки ман ба ту хандидам, ба ӯ механдад». Ин ривоятро танҳо Аҳмад овардааст.

Ҳадиси Абдуллоҳ ибни Умар, разияллоҳу анҳумо: Имом Аҳмад гуфт: Абӯкомил ба мо ҳадис гуфт; Ҳаммод ибни Салама ба мо ҳадис гуфт, аз Абӯзубайр, аз Алӣ ибни Абдуллоҳи Бориқӣ, аз Абдуллоҳ ибни Умар, разияллоҳу анҳумо, ки Паёмбар (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ҳар гоҳ бар маркаби худ савор мешуд, се бор такбир мегуфт, сипас мехонд: «Пок аст Он касе, ки инро барои мо ром кард ва мо тавони онро надоштем. Ва мо ҳатман ба сӯи Парвардигорамон бозмегардем». Сипас мегуфт: «Парвардигоро, дар ин сафарам аз Ту некӣ, тақво ва амалеро, ки хушнудат месозад, металабам.

Парвардигоро, сафарро бар мо осон гардон ва масофаи дурро барои мо наздик кун. Парвардигоро, Ту ҳамроҳи мо дар сафар ва ҷонишини мо дар миёни аҳлу хонадони мо ҳастӣ. Парвардигоро, дар сафарамон ҳамроҳи мо бош ва дар миёни аҳлу хонадонамон ҷонишини мо бош». Ҳар гоҳ ба назди аҳли худ бармегашт, мегуфт: «Бозгаштагон, тавбакунандагон, ибодаткунандагон ва ситоишкунандагони Парвардигорамон ҳастем, агар Аллоҳ бихоҳад».

Муслим ва Абӯдовуду Насоӣ низ онро аз тариқи Ибни Ҷурайҷ ва Тирмизӣ аз тариқи Ҳаммод ибни Салама ривоят кардаанд; ҳар ду аз Абӯзубайр, бо ҳамин санад овардаанд.

Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Муҳаммад ибни Убайд ба мо ҳадис гуфт; Муҳаммад ибни Исҳоқ ба мо ҳадис гуфт, аз Муҳаммад ибни Иброҳим, аз Амр ибни Ҳакам ибни Савбон, аз Абӯ Лосси Хузоӣ, ки гуфт: Расулуллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) моро бо шутуроне аз шутурҳои садақа ба ҳаҷ бурд. Мо гуфтем: «Эй Расули Аллоҳ, гумон намекунем, ки ин шутурон моро бардошта тавонанд!» Фармуд: «Ҳеҷ шутуре нест, магар ин ки бар қуллаи он шайтоне ҳаст.

Пас, ҳангоми савор шудан, чунон ки шуморо фармудам, номи Аллоҳро бар онҳо ёд кунед, сипас онҳоро барои ниёзҳои худ ром ва мутеъ гардонед; зеро танҳо Аллоҳи Азза ва Ҷалла [шуморо] мебардорад». Номи Абӯ Лосс Муҳаммад ибни Асвад ибни Халаф аст.

Ҳадиси дигаре бо ҳамин маъно: Аҳмад гуфт: Аттоб ба мо ҳадис гуфт; Абдуллоҳ ба мо хабар дод. (Ҳ) Алӣ ибни Исҳоқ ба мо хабар дод; Абдуллоҳ — яъне Ибни Муборак — ба мо хабар дод; Усома ибни Зайд ба мо хабар дод; Муҳаммад ибни Ҳамза ба ман хабар дод, ки аз падараш шунидааст, ки гуфт: Аз Расулуллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) шунидам, ки мефармуд: «Бар пушти ҳар шутуре шайтоне ҳаст. Пас, вақте бар онҳо савор шудед, номи Аллоҳи Азза ва Ҷалларо ёд кунед ва сипас аз баровардани ниёзҳои худ кӯтоҳӣ накунед».

Тафсири ал-Бағавӣ

«То бар пуштҳои онҳо қарор гиред» — дар ин ҷо замири муаннас оварда шудааст, зеро он ба «мо» бармегардад.

«Сипас, ҳангоме ки бар онҳо қарор гирифтед, неъмати Парвардигоратонро ба ёд оваред» — ба ёд овардани неъмати ром кардани воситаҳои нақлиёт дар хушкӣ ва баҳр. «Ва бигӯед: Пок аст Он касе, ки инро барои мо ром кард» — яъне онро барои мо мутеъ гардонд. «Ва мо тавони онро надоштем» — яъне тавони онро надоштем; ва гуфта шудааст: яъне наметавонистем онро идора кунем.

«Ва мо ҳатман ба сӯи Парвардигорамон бозмегардем» — дар рӯзи бозгашт ба сӯи Ӯ бармегардем.

Аҳмад ибни Абдуллоҳи Солеҳӣ ба мо хабар дод; Абулҳусайн Алӣ ибни Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Бишрон ба мо хабар дод; Исмоил ибни Муҳаммад Сафсор ба мо хабар дод; Аҳмад ибни Мансур Рамодӣ ба мо ҳадис гуфт; Абдурраззоқ ба мо хабар дод; Муаммар ба мо хабар дод, аз Абӯисҳоқ, ки Алӣ ибни Рабиъа ба ман хабар дод: Ӯ шоҳиди он буд, ки Алӣ, разияллоҳу анҳу, савор шуд. Вақте пояшро ба узангӣ гузошт, гуфт: «Ба номи Аллоҳ». Чун бар он нишаст, гуфт: «Ситоиш аз они Аллоҳ аст». Сипас гуфт: «Пок аст Он касе, ки инро барои мо ром кард ва мо тавони онро надоштем.

Ва мо ҳатман ба сӯи Парвардигорамон бозмегардем». Баъд се бор ҳамди Аллоҳро ба ҷо овард ва се бор такбир гуфт, сипас гуфт: «Ҳеҷ маъбуди барҳақ ҷуз Аллоҳ нест. Ман ба худ ситам кардам, пас маро биёмурз; зеро ҷуз Ту касе гуноҳонро намеомурзад». Сипас хандид.

Гуфтанд: «Эй амири мӯъминон, чӣ туро хандонд?» Гуфт: «Расулуллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод)-ро дидам, ки ҳамон кореро кард, ки ман кардам, ва ҳамон чизеро гуфт, ки ман гуфтам, сипас хандид». Гуфтем: «Эй Паёмбари Аллоҳ, чӣ туро хандонд?» Фармуд: «Банда…» ё гуфт: «Аз банда дар ҳайратам, ки чун мегӯяд: “Ҳеҷ маъбуди барҳақ ҷуз Аллоҳ нест; ман ба худ ситам кардам, пас маро биёмурз, зеро ҷуз Ту касе гуноҳонро намеомурзад”, медонад, ки ҷуз Ӯ касе гуноҳонро намеомурзад».