Minik nemətinə görə təsbih

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Bu, həm gəmilərin, həm də heyvanların üzərində rahat yerləşməyə aiddir. «Sonra onun üzərində qərar tutduğunuz zaman Rəbbinizin nemətini yada salın» — bu neməti bəxş edənə minnətdarlığınızı etiraf etməklə və Uca Allahı buna görə tərifləməklə. Buna görə də O buyurur: «Və deyəsiniz: “Bunu bizə ram edən pakdır, müqəddəsdir! Yoxsa bizim ona gücümüz çatmazdı”».

Yəni Allah gəmilərdən və heyvanlardan bizə ram etdiklərini ram etməsəydi, biz buna tab gətirə və bunu bacara bilməzdik. Lakin Uca Allah Öz lütfü və kərəmi ilə onları bizə ram etmiş, itaətkar etmiş və onlardan istifadə etməyin yollarını asanlaşdırmışdır. Burada məqsəd budur ki, qullarına saysız nemətlər bəxş etməsi ilə vəsf olunan Rəbb ibadət edilməyə, Onun üçün namaz qılınmağa və səcdə edilməyə layiq olan yeganə məbud olduğunu bəyan etsin.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Onların belində qərar tutasınız» — yəni möhkəm və rahat şəkildə «onların belində» oturasınız. Burada «onların» deyilməklə həmin cins nəzərdə tutulur. «Sonra onun üzərində qərar tutduğunuz zaman Rəbbinizin nemətini yada salasınız» — yəni sizə ram etdiyi neməti yada salasınız. «Və deyəsiniz: “Bunu bizə ram edən pakdır, müqəddəsdir!

Yoxsa bizim ona gücümüz çatmazdı”». Yəni onunla bacara bilməzdik. Allahın bunu bizə ram etməsi olmasaydı, biz buna qadir olmazdıq. İbn Abbas, Qətadə, əs-Suddi və İbn Zeyd demişlər: «Muqrinīn» — yəni buna gücü çatanlar.

«Şübhəsiz ki, biz Rəbbimizə qayıdacağıq» — yəni öldükdən sonra Ona dönəcəyik; bizim böyük səfərimiz də Ona doğrudur. Bu, dünya səfəri ilə axirət səfərinə diqqət çəkmək nümunəsidir. Necə ki, dünyadakı azuqə ilə axirət azuqəsinə «Azıq götürün! Həqiqətən, ən xeyirli azuqə təqvadır» (əl-Bəqərə, 197) ayəsində, dünyadakı libasla axirət libasına isə Uca Allahın «...və bəzək libasları.

Təqva libası isə daha xeyirlidir» (əl-Əraf, 26) ayəsində diqqət çəkilmişdir. Minik heyvanına minərkən deyilən dualar barədə rəvayətlər:

Əmirəl-möminin Əli ibn Əbu Talibdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət edilir. İmam Əhməd dedi: Bizə Yezid rəvayət etdi, bizə Şərik ibn Abdullah, ona Əbu İshaq, ona Əli ibn Rəbiə rəvayət etdi: «Əlinin (Allah ondan razı olsun) yanına bir minik heyvanı gətirildiyini gördüm. O, ayağını üzəngiyə qoyarkən “Bismillah” dedi. Heyvanın belində qərar tutduqda isə “Əlhəmdulillah.

Subhənəlləzi səxxara lənə həzə və mə kunnə ləhu muqrinīn. Və innə ilə Rabbinə ləmunqalibun” dedi. Sonra üç dəfə “Əlhəmdulillah”, üç dəfə “Allahu əkbər” dedi və ardınca belə söylədi: “Səndən başqa məbud yoxdur. Mən özümə zülm etdim, məni bağışla”.

Sonra güldü. Ondan soruşdum: “Ey möminlərin əmiri, nəyə güldün?” Dedi: “Allah Rəsulunun (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) mənim etdiyim kimi etdiyini, sonra da güldüyünü gördüm. Ondan soruşdum: “Ey Allahın Rəsulu, nəyə güldün?”

Dedi: “Qul ‘Rəbbim, məni bağışla’ deyəndə Rəbb onun halına təəccüblənir və buyurur: “Qulum bilir ki, günahları Məndən başqa heç kəs bağışlamır”».

Bu rəvayəti Əbu Davud, ət-Tirmizi və ən-Nəsai Əbu Əhvasın hədisi kimi nəql etmişlər. Ən-Nəsai rəvayətində Mənsurun da adı əlavə olunur. Hər ikisi Əbu İshaq əs-Səbiidən, o da Əli ibn Rəbiə əl-Əsədidən, o da Əlidən rəvayət etmişdir. ət-Tirmizi demişdir: «Həsən-səhihdir». Əbdürrəhman ibn Mehdi Şöbədən belə nəql etmişdir: «Əbu İshaq əs-Səbiidən soruşdum: “Bu hədisi kimdən eşitmisən?”

O dedi: “Yunus ibn Xabbabdan”. Yunus ibn Xabbabla görüşüb soruşdum: “Sən bunu kimdən eşitmisən?” O dedi: “Bunu Əli ibn Rəbiədən eşidən bir kişidən”». Bəziləri bu hədisi Yunus ibn Xabbabdan, o da Şəqiq ibn Üqbə əl-Əsədidən, o da Əli ibn Rəbiə əl-Valibidən rəvayət etmişlər.

Abdullah ibn Abbasdan (Allah onların hər ikisindən razı olsun) rəvayət edilir. İmam Əhməd dedi: Bizə Əbu Muğirə rəvayət etdi, bizə Əbu Bəkr ibn Abdullah, ona Əli ibn Əbu Təlhə, ona da Abdullah ibn Abbas rəvayət etdi: «Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) məni öz minik heyvanının arxasına mindirdi. Heyvanın belində qərar tutduqda Allah Rəsulu üç dəfə təkbir gətirdi, üç dəfə həmd etdi və bir dəfə təhlil söylədi [“Lə iləhə illəllah” dedi].

Sonra arxaya söykənib güldü, ardınca mənə tərəf dönüb dedi: “Hansı müsəlman minik heyvanına minib mənim etdiyim kimi etsə, Allah ona tərəf yönələr və mən sənə güldüyüm kimi ona gülər”. Bu hədisi yalnız Əhməd rəvayət etmişdir.

Abdullah ibn Ömərdən (Allah onların hər ikisindən razı olsun) rəvayət edilir. İmam Əhməd dedi: Bizə Əbu Kamil rəvayət etdi, bizə Həmmad ibn Sələmə, ona Əbu Zübeyr, ona Əli ibn Abdullah əl-Bariqi, ona da Abdullah ibn Ömər rəvayət etdi: «Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) minik heyvanına mindikdə üç dəfə təkbir gətirər, sonra deyərdi: “Subhənəlləzi səxxara lənə həzə və mə kunnə ləhu muqrinīn. Və innə ilə Rabbinə ləmunqalibun”. Sonra belə dua edərdi: “Allahım, bu səfərimdə Səndən yaxşılıq, təqva və razı qalacağın əməllər diləyirəm.

Allahım, səfəri bizə asanlaşdır, uzaq məsafəni bizə yaxın et. Allahım, səfərdə Yoldaşımız, ailəmizin yanında isə Himayədarımız Sənsən. Səfərimizdə bizi qoru, ailəmizin yanında isə bizi əvəz et”. Ailəsinin yanına qayıdanda isə belə deyərdi: “İnşallah, qayıdan, tövbə edən, ibadət edən və Rəbbimizə həmd edənlərik”».

Bu hədisi Müslim, Əbu Davud və ən-Nəsai İbn Cüreycin, ət-Tirmizi isə Həmmad ibn Sələmənin rəvayəti ilə nəql etmişlər. Hər ikisi Əbu Zübeyrdən, o da bu hədisi rəvayət etmişdir.

Başqa bir hədis. İmam Əhməd dedi: Bizə Məhəmməd ibn Übeyd rəvayət etdi, bizə Məhəmməd ibn İshaq, ona Məhəmməd ibn İbrahim, ona Əmr ibn əl-Həkəm ibn Səvban, ona da Əbu Ləs əl-Xüzai rəvayət etdi: «Allah Rəsulu bizi sədəqə dəvələrindən olan dəvələrə mindirib həccə apardı. Biz dedik: “Ey Allahın Rəsulu, bu dəvələrin bizi daşıya biləcəyini düşünmürük!” O buyurdu: “Elə bir dəvə yoxdur ki, belində şeytan olmasın.

Onlara minərkən sizə əmr etdiyim kimi Allahın adını çəkin, sonra onları öz işləriniz üçün işlədin. Axı sizi daşıyan yalnız Uca Allahdır”». Əbu Ləsin adı Məhəmməd ibn əl-Əsvəd ibn Xələfdir.

Mənaca buna bənzər başqa bir hədis. Əhməd dedi: Bizə Əttab rəvayət etdi, bizə Abdullah, həmçinin Əli ibn İshaq rəvayət etdi, bizə Abdullah — yəni İbn əl-Mübarək — rəvayət etdi, bizə Üsamə ibn Zeyd, ona Məhəmməd ibn Həmzə xəbər verdi; o, atasının belə dediyini eşitmişdir: «Allah Rəsulunun (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurduğunu eşitdim: “Hər dəvənin belində şeytan vardır. Ona mindikdə Uca Allahın adını çəkin, sonra öz ehtiyaclarınızı yerinə yetirməkdə səhlənkarlıq etməyin”».

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Onların belində qərar tutasınız» — burada əvəzlik işlədilmişdir, çünki «ما» sözünə aid edilmişdir.

«Sonra onun üzərində qərar tutduğunuz zaman Rəbbinizin nemətini yada salasınız» — quruda və dənizdə minik vasitələrini ram etməklə bəxş edilən neməti yada salın.

«Və deyəsiniz: “Bunu bizə ram edən pakdır, müqəddəsdir!”» — yəni bunu bizə itaətkar etmişdir.

«Yoxsa bizim ona gücümüz çatmazdı» — yəni buna gücümüz çatmazdı. Başqa bir rəyə görə, onu idarə edə bilməzdik.

«Şübhəsiz ki, biz Rəbbimizə qayıdacağıq» — qiyamət günü Ona dönəcəyik.

Əhməd ibn Abdullah əs-Salihi bizə xəbər verdi, ona Əbu əl-Hüseyn Əli ibn Məhəmməd ibn Abdullah ibn Bişran, ona İsmayıl ibn Məhəmməd əs-Saffar, ona Əhməd ibn Mənsur ər-Rəmadi, ona Əbdürrəzzaq, ona Mə’mər, ona Əbu İshaq, ona da Əli ibn Rəbiə xəbər verdi: «Əli (Allah ondan razı olsun) minik heyvanına minərkən onun yanında idim. Ayağını üzəngiyə qoyanda “Bismillah” dedi. Belində qərar tutduqda “Əlhəmdulillah” dedi, sonra belə söylədi: “Subhənəlləzi səxxara lənə həzə və mə kunnə ləhu muqrinīn. Və innə ilə Rabbinə ləmunqalibun”.

Sonra üç dəfə həmd etdi və üç dəfə təkbir gətirdi. Ardınca dedi: “Allahdan başqa məbud yoxdur. Mən özümə zülm etdim, məni bağışla. Günahları Səndən başqa heç kəs bağışlamaz”. Sonra güldü. Ondan soruşuldu: “Ey möminlərin əmiri, səni güldürən nədir?”

O dedi: “Allah Rəsulunun (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) mənim etdiyimi etdiyini, dediyimi dediyini gördüm, sonra da güldü”. Biz dedik: “Ey Allahın Peyğəmbəri, səni güldürən nədir?” O buyurdu: “Qulun — yaxud: ‘Qulun halına təəccüblənirəm’ — ‘Allahdan başqa məbud yoxdur. Mən özümə zülm etdim, məni bağışla.

Günahları Səndən başqa heç kəs bağışlamaz’ deməsinə təəccüblənirəm. O bilir ki, günahları Ondan başqa heç kəs bağışlamaz”».