Duu’aa Malaa'ikaaɓe wonande gooŋɗinɓe

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

E «Daɗndaaɓe e bonɗe ɗen» (وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ), ɗum firti ko kuuɗe bonɗe ɗen walla njulaaji majje, sabu ɗe tampina ɗaɓɓooɗo ɗe.

E «Kala mo A daɗnduɗaa e bonɗe ɗen ñande ndee» (وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ), ɗum firti ñalnde ñaawoore. «Haray A yurmii mo» (فَقَدْ رَحِمْتَهُ), sabu yurmeende Maa wonii ina jokkondiri e jamaaɓe, kono ko junuubaaji e bonɗe jamaaɓe ɗen tan mbaɗata ɗe haɗa. Kala mo A daɗnduɗaa e bonɗe, A wallii mo e kuuɗe moƴƴe e njulaaji majje moƴƴi.

«Ɗum» (وَذَلِكَ), ɗum firti kisnugol ko hulnotooɗo e bonɗe, e heɓugol ko yiɗaaɗo e yurmeende, «ko ɗum woni maloore mawnde ndee» (هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ), maloore nde alaa goɗɗe yiytude nde, tee yimɓe ɓe njeyaa ɓe ngooɗaama e nde ɓurɗe.

Ndee duu’aa Malaa'ikaaɓe ngol holli ganndal maɓɓe timmuɗal e Joomi maɓɓe, e ɓe ɗaɓɓata e Allaah huunde e inɗe Mum ɓurɗe moƴƴude, ɗe O yiɗi yo jamaaɓe Makko ɗaɓɓir e ɗe. Ɓe duu’aa ko yurmeende heɓa, e ko bonɗi ɗi waɗi sabu ɗaɓɓooje neɗɗo, ɗi Allaah anndi ko ɗum ɓoggii, e ɗiɗo e sabu farillaaji e sababuuji ɗi Allaah anndi fof. Ɓe ɗaɓɓii e inɗe Allaah Yurmooɗo, Ganndoɗo.

Duu’aa maɓɓe ngol holli kadi timmugol adabu maɓɓe e Allaah Ta’aalaa: ɓe jaɓi ko O woni Joomi maɓɓe, Joomi jamaaɓe fof e Joomi keeriiɗo maɓɓe; e ɓe anndi ko alaa huunde e junuɓe. Duu’aa maɓɓe e Joomi maɓɓe ummii e ɗaɓɓooɗo ko fakkitaaɗo e kala bannge, mo alaa huunde yo hokka Joomi mum. Ko ɗum tan ko ɓural Allaah, moƴƴere Mum e newnugol Mum.

Duu’aa ngol holli kadi ɓe ɓadii Joomi maɓɓe no feewi, sabu ɓe yiɗi kuuɗe ɗe O yiɗi, ɗi ɗum ko juulirde ɗe ɓe gollii, ɓe waɗi e ɓernde yiɗde. Ɓe yiɗi kadi golloɓe ɗe ko gooŋɗinɓe ɓe Allaah yiɗi e hakkunde tagoore Mum. Allaah yidi golle makko yimɓe ɗe ɓe ɗaɓɓaama, kono e hakkunde mum'en O yiɗi gooŋɗinɓe tan. Sabu Malaa'ikaaɓe yiɗi gooŋɗinɓe ɓen, ɓe duu’aa Allaah ngam maɓɓe, ɓe waɗi ɓaɗɗaare ngam moƴƴinde ngonka maɓɓe.

Duu’aa ngam neɗɗo ko dalil ɓurɗo hollude yiɗde mum, sabu neɗɗo duu’aa tan ngam mo yiɗi.

Ɗum kadi waɗi njaaɓnirde no Allaah feewni e laaɓti duu’aa maɓɓe caggal kalimaaji Mum: «e ɓe ɗaɓɓata yaafuyya ngam ɓeen gomɗinɓe» (وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا). Ɗum holli no fota neɗɗo miijooɗo e deftere Allaah: wonaa yo o heɓ e maanaade kelme tan e mum, kono fota o miijo maanaade kelme nde, nde o faamii ɗe no moƴƴi, o miijo kadi e hakkille mum golle ɗen, laabi ɗi njottata ɗe, ko ɗe foti waɗaade ɗe, e ko ɗe ɗaɓɓata. O tabitina ko Allaah yiɗi ɗum, hono no o tabitinii ko O yiɗi maanaade keeriiɗo nde kelme ɗen holli.

Ko waɗata o tabitina ko Allaah yiɗi ɗum ko ɗiɗi: ko adannde, o anndi tee o tabitinii wonde ɗum ko ɓeydii e maanaare nde, e ko maanaare nde ɗaɓɓata; ko ɗiɗaɓere, o anndi wonde Allaah anndi kala huunde, e Allaah yamiri golloɓe Makko yo ɓe miijo e deftere Makko, ɓe miijoo. Allaah anndi ko ɗaɓɓata e maanaaaji ɗin. Kanko Allaah woni O wi'i wonde deftere Makko ko ɗowtorde, lewru e laaɓtinorde kala huunde, tee ko ɓuri laaɓude e ɓurɗe hollude ko feewi e nder konngi. Ɗum waɗata neɗɗo heɓ ganndal mawngal e moƴƴere keewɗo, no Allaah walliri mo. E tafsiir amen ndee ena keewi ɗum, Allaah ɓural ɗum e amen.

Wonaa e duuɓiiji ɗi fof maanaare ndee ina laaɓa e yimɓe ɗi miijataa no feewi. Min ɗaɓɓata Allaah yo O uddit min e barke yurmeende Mum, ɗe ɗaɓɓata moƴƴinde ngonki amen e ngonki Musulmiɓe. Min alaa ko ɗum tan: min ɗaɓɓita e ɓural Mum, min yottina ɗaɓɓaande amen e moƴƴere Mum, ɗe min ngoni e ɗe e kala saa'i e kala sahaa. Min ɗaɓɓata mo e ɓural Mum yo O daɗndu min e bonngal neɗɗo e hoore mum, ngal haɗata eɗaɓɓooje yurmeende Mum.

Kanko ko ɓuraluɗo, Hokkuɗo; O hokkiri sababuuji e ko ɗi njottinirata.

Ɗum holli kadi wonde gorko walla debbo, ɓiɗɗo e gorko jokkondiriɗo, ina heɓa moƴƴere sabu jokkondiral makko e neɗɗo, e jokkondiral ngal ina waawi waɗde ko moƴƴi heɓa mo, ko ɓurɗo kuuɗe mum e sababuuji gollal mum. Hono no Malaa'ikaaɓe duu’aa wonande gooŋɗinɓe, e wonande ko moƴƴi e baabiraaɓe maɓɓe, e jomiraaɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe. Ina waawi wi'ee foti ɓe moƴƴu, sabu Allaah wi'i: «e kala moƴƴuɗo» (وَمَنْ صَلَحَ). Nde noon, ɗum ko ɓeydude njulaaji kuuɗe maɓɓe, Allaah ko ɓuri anndude.

Allaah humpitii e timmugol moƴƴere Mum e jamaaɓe Mum ɓe gomɗinɓe, e ko O waɗani sababuuji kisal maɓɓe ɗi ɓe mbaawaa waɗde e sembe maɓɓe, ɗum ko yaafuyya Malaa'ikaaɓe ɓadiiɓe e duu’aa maɓɓe ngam maɓɓe ko moƴƴi e diina maɓɓe e laakara. E ɗum ena humpito kadi daraja jowitiiɓe Arsiki kin e ɓeen wonɓe e bannge Makko, ɓe ɓadii Joomi maɓɓe, ɓe keewi juulirde e ɓe ɗaɓɓata moƴƴere jamaaɓe Allaah, sabu ɓe anndi Allaah yiɗi ɗum e maɓɓe. Allaah wi'i: «ɓeen jowitiiɓe Arsiki» (الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ), ɗum ko Arsiki Ar-Rahmaan, ɗi ko lewru tagoore, ɗi ɓuri mawnude, yaajde e moƴƴude, ɓurɗi ɓadude Allaah.

Allaah yaajnii leydiiji e asamaanaji e Kursii. Malaa'ikaaɓe ɗee Allaah waɗani jowtaade Arsiki Mum mawɗo, alaa sikke ɓe ko ɓuri Malaa'ikaaɓe ɓurɗe mawɗude, sembe e mawnugol. Allaah suɓii ɓe ngam jowtaade Arsiki Mum, o ardi ɓe e nder zikku, ɓe ɓadii mo; ɗum holli wonde ɓe ɓuri pelle Malaa'ikaaɓe, Allaah yo O jammin ɓe. Allaah wi'i: «Ñande ndee, limoore tataɓe jowtii Arsiki Joomi ma» (وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ).

«E ɓeen wonɓe e bannge Makko» (وَمَنْ حَوْلَهُ) ko Malaa'ikaaɓe ɓadiiɓe e daraja e ɓural. «Hiɓe yettina Joomi maɓɓe e yettugol» (يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ): ɗum yettoore maɓɓe e juulirde Allaah keewɗe, tee teeŋtinaa e tasbiih e hamdu. Juulirde fof ena naata e nder yettugol Allaah e hamdu Makko, sabu nde yaafii neɗɗo yo huutora juulirde nde ngam goɗɗo hay gooto wonaa Allaah. Nde ko hamdu Allaah Ta’aalaa, tee hamdu ko juulirde Allaah.

Kalimaade neɗɗo «Subhaana Allaah, alhamdu lillaah» kadi ena naata ɗuum, tee ko ngal jeyaa e juulirde.

«E hiɓe ɗaɓɓata yaafuyya ngam ɓeen gomɗinɓe» (وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا). Ɗum ko goɗɗum e nafaaaji e ɓural gomɗingol ɓurɗi keewde: Malaa'ikaaɓe ɓe alaa junuubaaji ɗaɓɓata yaafuyya ngam jamaaɓe gomɗinɓe. Gooŋɗinoowo e gomɗingol mum sabbii yo ɗum heɓ ɓural mawngal ngal.

Nde yaafuyya ena jogii ko ɗaɓɓata e mum [yo heɓa timmugol], ko ɓuri ko yimɓe keewɓe miijii, e miijooji keewɗi ko ɗaɓɓaade yaafuyya ko ɗaɓɓaade yaafuyya junuubaaji tan. Allaah holliri sifaa duu’aa maɓɓe ngam yaafuyya, e o yetti ko ɗaɓɓata e mum, o wi'i: «Joomi amen, A yaaññirii kala huunde yurmeende e ganndal» (رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا). Ganndal Maa jaɓɓitii kala huunde; alaa huunde cuuɗii e Maa, tee fitina’al diga e ganndal Maa hay ko tagiɗo leydi e asamaan, hay ko ɓuri waɗde teddeende, e ko ɓuri jannude e ko ɓuri teddeende. Yurmeende Maa yaaññirii kala huunde.

Kala ko woni e asamaan e leydi timmi yurmeende Allaah, yurmeende nde waɗi e kala huunde tagaaɗe Mum, nde yottii e kala ko tagaaɗi Mum heɓi.

«Yawtan ɓeen tuubuɓe» (فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا) e shirk e junuubaaji, «e ɓe njokki laawol Maa» (وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ), e njokkude ɓe nulaaɓe Maa, e Tawhiid Maa e ɗowtugol Maa. «Daɗndaaɓe e lepte Dulɓoowe» (وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ), ɗum firti daɗndaaɓe e lepte ɗen e sababuuji lepte ɗen.

«Joomi amen, naaduɓe e Aljannaaji ñiiɓal ɗin ɗi A poduɗaa ɓe» (رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ), e ɗi A poduɗaa ɓe e konngi nulaaɓe Maa. «E kala moƴƴuɗo» (وَمَنْ صَلَحَ), ɗum firti moƴƴuɗo e gomɗingol e kuuɗe moƴƴe, «e baabiraaɓe maɓɓe, e jomiraaɓe maɓɓe» (مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ), debɓe maɓɓe, gorko’en maɓɓe, ɓe ɓadiiɓe e ɓe njokkondiri, «e ɓiɓɓe maɓɓe» (وَذُرِّيَّاتِهِمْ). «Ko Aan woni pooluɗo» (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ), mo ɓuri sembe e kala huunde; e sembe Maa A yaafa junuubaaji maɓɓe, A yaltina ko bonɗi ɗen, A naatna ɓe e moƴƴere fof.

«Ñeeñɗo Oon» (الْحَكِيمُ), mo waɗata huunde e nokkuuji mum. Min ɗaɓɓaako e Maa, Joomi amen, ko woni ɗum no ñeeñal Maa haɗi. Kono ko e ñeeñal Maa, ɗi A holli e konngi nulaaɓe Maa, e ko ɓural Maa ɗaɓɓi, yaafuyya ngam gomɗinɓe.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

E «Daɗndaaɓe e bonɗe ɗen» (وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ), ɗum firti kuuɗe ɗe walla njulaaji majje, ngam mo waɗi ɗe.

E «Kala mo A daɗnduɗaa e bonɗe ñande ndee» (وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ), ɗum firti ñalnde ñaawoore. «Haray A yurmii mo» (فَقَدْ رَحِمْتَهُ), ɗum firti A yurmii mo, A hisnii mo e lepte. «Ɗum woni maloore mawnde ndee» (وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).

E «Joomi amen, naaduɓe e Aljannaaji ñiiɓal ɗin ɗi A poduɗaa ɓe, e kala moƴƴuɗo e baabiraaɓe maɓɓe, e jomiraaɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe» (رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ), ɗum firti yo A hawnu ɓe e ɓe, ngam ɓe welta e hawrondiral e nokkuuji ɓe ɓadi.

Hono no Allaah wi’i: «E ɓeen gomɗinɓe, ɗe ɓiɓɓe maɓɓe njokki ɓe e gomɗingol, min hawni ɓiɓɓe maɓɓe e maɓɓe, tee min ittataa e golle maɓɓe hay huunde» (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ). Min waɗi limoore ndee no wano e daraja nde; ngam ɓe welta. Min heɓnataa mo ɓuri daraja e lewru, ngam o wano e mo ɓuri les. Kono min ɓeyda daraja mo ɓuri les e golle, min wano mo e ɓe ɓuri golle keewde, ko e ɓural amen e moƴƴere amen.

Sa’iid ibnu Jubayr wi’i: «Neɗɗo gomɗinɗo nde o naati Aljanna, o naamno baaba mum, walla ɓiɗɗo mum, walla miñiraawo mum: “Hol no ɓe woni?” Yettotooɗo wi’a: “Ɓe heɓaali daraja maa e golle.” O wi’a: “Min golii ko ngam am e maɓɓe.” Ndeen ɓe hawna mo e daraja mum.»

Caggal ɗum Sa’iid ibnu Jubayr janngii ndee aaya: «Joomi amen, naaduɓe e Aljannaaji ñiiɓal ɗin ɗi A poduɗaa ɓe, e kala moƴƴuɗo e baabiraaɓe maɓɓe, e jomiraaɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe. Ko Aan woni Pooluɗo, Ñeeñɗo Oon» (رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ).

Muṭarrif ibnu Abdullaah ibnu Shikhkhiir wi’i: «Malaa'ikaaɓe ko ɓe ɓuri waajude jamaaɓe gomɗinɓe.» O janngii ndee aaya: «Joomi amen, naaduɓe e Aljannaaji ñiiɓal ɗin ɗi A poduɗaa ɓe», tee o wi’i: «Shayɗaane ko ɓe ɓuri bonnude jamaaɓe gomɗinɓe.»

«Ko Aan woni Pooluɗo, Ñeeñɗo Oon» (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ), ɗum firti: mo alaa goɗɗo waawde haɗde, tee ko O yiɗi waɗata, ko O yiɗaali waɗataa. O ko Ñeeñɗo e konngi e golle Mum, e shari’a e qadar Mum. Aṭ-Ṭuur: 21.

Allaah humpitii e Malaa'ikaaɓe ɓadiiɓe ɓen jowtiiɓe Arsiki, e ko hewti e maɓɓe e Malaa'ikaaɓe ɓadiiɓe, wonde hiɓe yettina Joomi maɓɓe e yettugol. Ɗum firti hiɓe hawrida tasbiih, ɗum hollita ɓeyɗugol e laaɓtude e kala ko ɓoogii, e hamdu, ɗum hollita sifaaaji yettude. «E hiɓe gomɗini mo» (وَيُؤْمِنُونَ بِهِ), ɗum firti hiɓe kulii mo, hiɓe lesɗinii yeeso Mum. Hiɓe «ɗaɓɓata yaafuyya ngam ɓeen gomɗinɓe» (وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا), ɗum firti gooŋɗinɓe e leydi, ɓeen gomɗinɓe e ko cuuɗi.

Allaah feewnani Malaa'ikaaɓe ɓadiiɓe ɗen yo ɓe duu’aa ngam gooŋɗinɓe e ko cuuɗi. Nde ɗum ko ɗe Malaa'ikaaɓe ɗen ngoni ɗe waɗata, hiɓe yettina «Aamiin» e duu’aa neɗɗo gomɗinɗo ngam miñiraawo mum ko cuuɗi, hono no ɗum tabbitii e Ṣaḥiiḥ Muslim: «So gomɗinɗo duu’aa ngam miñiraawo mum ko cuuɗi, Malaa'ikaaɗo wi’a: “Aamiin, e maa hono ɗuum!”»

Imaam Aḥmad wi’i: Abdullah ibnu Muḥammad—kanko ko Ibnu Abii Shaybah—humpitii min, Abdata ibnu Sulaymaan humpitii min, ummii e Muḥammad ibnu Isḥaaq, ummii e Ya’quub ibnu Utbah, ummii e Ikrimah, ummii e Ibnu Abbaas, wonde Nulaaɗo Allaah, yo o jam e barke Allaah ngon e makko, tabitinii Umayyah e goɗɗum e gosle mum. Gorko wi’i: «Gorko e tawri les juuɗe makko nano, te nsew ɗum e juuɗe mum; liwru ɗiɗi nden kadi.» Nulaaɗo Allaah wi’i: «O wi’i goonga.» O wi’i kadi: «Naange ina yaltina kala jemma e huɗo wulnde, ñalnde ndee ndulnii no goowɗo; nde hatojoo yaltude e ɓeyngu mum, wonaa ko yimɓe tikkiri walla lepte.»

Annabi wi’i: «O wi’i goonga.» Ɗum ko isnad moƴƴo, e ɗum holli wonde jowtiiɓe Arsiki ko nay jooni, tee nde ñalnde ñaawoore ari, ɓe ngartoy e jowi, hono no Allaah wi’i: «Ñande ndee, limoore tataɓe jowtii Arsiki Joomi ma» (وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ).

Ɗoo ena naamnoree: hol no ɗum hawri e maanaare nde aaya ndee e dalil hadeeth ngol? Abu Daawuud riwoyii: Muḥammad ibnu aṣ-Ṣabbaah al-Bazzaar humpitii min; Al-Waliid ibnu Abii Thawr humpitii min, ummii e Simmaak, ummii e Abdullaah ibnu Umairah, ummii e Aḥnaf ibnu Qays, ummii e Al-Abbaas ibnu Abdil-Muṭṭalib. O wi’i: «Mi wonnoo e Al-Baṭḥaa e dental wonɓe, e nder mum Nulaaɗo Allaah, yo o jam e barke Allaah ngon e makko. Saa'i ɗo toɓere yahnoo, o ndaarii nde, o wi’i: “Hol no noddiron ndee?”

Ɓe wi’i: “Samaandu.” O wi’i: “E maznu?” Ɓe wi’i: “E maznu.” O wi’i: “E inaan?” Ɓe wi’i: “E inaan.” Abu Daawuud wi’i: “Mi faamataa ko woni e inaan no feewi.” O wi’i: “Aɗon anndi ko yaawdi hakkunde asamaan e leydi?” Ɓe wi’i: “Min anndaa.”

O wi’i: “Yaawdi hakkunde ɗi ko go’oto walla ɗiɗi walla tati e jeegom e njeetati duuɓi. Caggal ɗum asamaan dow mum hono ɗum”, o limii asamaanaji jowi. “Caggal asamaan heɓi, ena woni maayo, yaawdi hakkunde les mum e dow mum ena wano yaawdi hakkunde asamaan e asamaan. Caggal ɗum ena woni nay walla jowi baale, yaawdi hakkunde dambugol ɓe e ɓoggol ɓe ena wano yaawdi hakkunde asamaan e asamaan.

Caggal ɗum e dow ɓe Arsiki woni, yaawdi hakkunde les mum e dow mum ena wano yaawdi hakkunde asamaan e asamaan. Allaah, عز وجل, woni dow ɗum.”»

Abu Daawuud, At-Tirmidhii e Ibnu Maajah riwoyii hadeeth ngol, ummii e Simmaak ibnu Ḥarb. At-Tirmidhii wi’i: «Hadeeth hasan gharib.» Ɗum holli jowtiiɓe Arsiki ko jowi, hono no Shahru ibnu Ḥawshab wi’i: «Jowtiiɓe Arsiki ko jowi. Nay e maɓɓe wi’a: “Subḥaanaka Allaahumma wa biḥamdika, maa yettoore sabu munyal Maa caggal ganndal Maa.”

Nay goɗɗi wi’a: “Subḥaanaka Allaahumma wa biḥamdika, maa yettoore sabu yaafuyya Maa caggal sembe Maa.”» Ɗum waɗi ɗe, nde ɓe ɗaɓɓata yaafuyya ngam gomɗinɓe ɓen, ɓe wi'a: «Joomi amen, A yaññirii kala huunde yurmeende e ganndal» (رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا). ɗum firti yurmeende Maa yaaññiri junuubaaji maɓɓe e bonɗe maɓɓe, ganndal Maa jaɓɓitii golle maɓɓe fof, golle maɓɓe e kuuɗe maɓɓe e ɗe ɓe woppii.

«Yawtan ɓeen tuubuɓe, e ɓe njokki laawol Maa» (فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ), ɗum firti yaaf ɓeen bonnuɓe so ɓe tuubii, ɓe ruttii e Allaah, ɓe woppitii ko ɓe wonnoo e mum, tee ɓe njokki ko A yamiri ɓe: waɗugol kuuɗe moƴƴe e woppugol bonɗe. «Daɗndaaɓe e lepte Dulɓoowe» (وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ), ɗum firti ittin ɓe e lepte Dulɓoowe, ɗe ko lepte tampinaande, tiiɗunde.

Allaah yo o weltu e makko. Al-Ḥaaqqah: 17. E konngi maɓɓe kadi.

(Ɗoo Ibn Kathiir jokkini hadeeth mawngal, nde moƴƴi e tafsiir, ngam hollude no Malaa'ikaaɓe jowtii Arsiki e ɓeen wonɓe e bannge mum ngoni. O humpitii hadeeth riwaayete Abu Daawuud e Ibnu Abbaas, e ndee hadeeth Nulaaɗo Allaah, yo o jam e barke Allaah ngon e makko, naamnii jamaaɓe ko ɓe noddata toɓere, e o humpitii ɓe ko yaawdi hakkunde asamaanaji, e maayo woni dow asamaanaji, e baale jowtiiɓe Arsiki e Arsiki dow maɓɓe. Hadeeth ngol holli cewɗe tagoore e daraja Arsiki; ko Allaah woni ɓuri anndude goonga makko.)

Tafsiir al-Baghawi

E «Joomi amen, naaduɓe e Aljannaaji ñiiɓal ɗin ɗi A poduɗaa ɓe, e kala moƴƴuɗo e baabiraaɓe maɓɓe, e jomiraaɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe. Ko Aan woni Pooluɗo, Ñeeñɗo Oon» (رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ), Sa’iid ibnu Jubayr wi’i: «Gomɗinoowo naata Aljanna, o wi’a: “Hol no baaba am woni? Hol no yumma am woni? Hol no ɓiɗɗo am woni?

Hol no jomiraaɗo am woni?” Yettotooɗo wi’a: “Ɓe goliraali golle no golle maa.” O wi’a: “Mi golii ko ngam am e maɓɓe.” Ndeen wi’a: “Naaduɓe Aljanna.”»

Konngi Allaah Azza wa Jalla: «Ɓeen jowtiiɓe Arsiki e wonɓe e bannge mum» (الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ): jowtiiɓe Arsiki e ɓeen ɓaɗɓitii e mum, ɓe noddirtee ko Karuubiyyuun; ko jomiraaɓe Malaa'ikaaɓe ɓen. Ibnu Abbaas wi’i: «Yaawdi hakkunde gurti gooto e jowtiiɓe Arsiki e les paɗe mum ko yahdugol ɓandu gooto e duuɓi jowi teeme.» Riwaya wi’a paɗe maɓɓe ena e les leyɗe, tee leyɗe e asamaanaji ena yottina e taƴre maɓɓe. Ɓe wi’a: «Subḥaana Jom sembe e ɓurnde, Subḥaana Jom laamu e laamu mawɗu, Subḥaana Ngurnduɗo, mo alaa maayde, Subbuḥun, Qudduusun, Joomi Malaa'ikaaɓe e Ruuh.»

Maysarah ibnu Urwah wi’i: «Paɗe maɓɓe ena e leydi lesɗi, koyɗe maɓɓe ndowtii Arsiki. Ɓe lesɗinii, ɓe ɓuutaa yeeso. Ɓe ɓuri ɓe asamaan jowɗiiɗo hulde Allaah, e ɓeen ɓuri ɓe asamaan jowɗiiɗo hulde, ɓe ɓuri ɓe asamaan lesɗi e maɓɓe hulde.» Mujaahid wi’i: «Hakkunde Malaa'ikaaɓe e Arsiki ena woni nofiiije noɓal ko jeetati e noɓal lewru.»

Muḥammad ibnu Al-Munkadir riwoyii ummii e Jaabir, o wi’i: Nulaaɗo Allaah, yo o jam e barke Allaah ngon e makko, wi’i: «Laamii yo mi humpito e Malaa'ikaaɗo Allaah, mo jowtii Arsiki: yaawdi hakkunde ɓaawo nder kiɗɗe makko e ɓoggi makko ko yahdugol ɓandu e duuɓi seegoo.»

Ja’far ibnu Muḥammad riwoyii ummii e baaba mum, ummii e baaba mawniraawo mum, wonde o wi’i: «Yaawdi hakkunde paɗe ɗiɗi Arsiki, ko fiyde piool yaawɗo duuɓi tati e cappanɗe. Kala ñalnde Arsiki ina ɗaɓɓina lewru nofiiiji noɓal jeegom e nofiiiji noɓal ko jeetati; alaa tagoore Allaah waawi ndaarde ɗum. Kala huunde e nder Arsiki ko wano koŋngal e nder leydi yaajndi.» Mujaahid wi’i: «Hakkunde asamaan seŋto e Arsiki ena woni nofiiije noɓal ko jeetati e lewru, nofiiije noɓal ko jeetati e niwre, nofiiije noɓal lewru, e nofiiije noɓal niwre.»

Wahb ibnu Munabbih wi’i: «E nder baɗte Arsiki ena woni limoore nofiiije noɓal pelle Malaa'ikaaɓe, pelle goɗɗe caggal goɗɗe, hiɓe dilla e Arsiki; gooɗi ina arda, gooɗi ina ruttoo. So pelle mum'en hawrondiri, gooɗi ina yettina Laa ilaaha illa Allaah, gooɗi ina yettina Allaahu Akbar. E caggal maɓɓe ena woni limoore nofiiije noɓal pelle jooɗiiɗe, juuɗe maɓɓe e yeeso, ɓe ɗowi ɗe e yeeso maɓɓe. So ɓe nani takbiir e tahliil pelle adannde ɗen, ɓe ɓeyda sawtu maɓɓe, ɓe wi’a: “Subḥaanaka wa biḥamdika, no A ɓuri mawnude e teddeende!

Ko Aan woni Allaah, alaa goɗɗo duu’aaɗo wonaa Aan. Ko Aan woni ɓurɗo mawnude. Kala tagoore e Allaah ruttata.” Caggal maɓɓe ena woni limoore nofiiije noɓal pelle Malaa'ikaaɓe, juuɗe nano maɓɓe e juuɗe ñaamo. Alaa gooto e maɓɓe, si wonaa hiɓe yettina Allaah e yettoore nde goɗɗo yettinaaki.

Yaawdi hakkunde ɓanndu gooto e ɓanndu gooto ko yahdugol ɓandu e duuɓi tati teeme. Yaawdi hakkunde ɓaawo nder kiɗɗe makko e ɓoggi makko ko yahdugol ɓandu e duuɓi nayi teeme.

Allaah suuɗii hoore mum e Malaa'ikaaɓe ɓen wonɓe e baɗte Arsiki, nofiiije noɓal ko jeetati e ɓantaaji yiite, nofiiije noɓal ko jeetati e niwre, nofiiije noɓal ko jeetati e lewru, nofiiije noɓal ko jeetati e luugol wumre laaɓnde, nofiiije noɓal ko jeetati e yaqutul welduɗo, nofiiije noɓal ko jeetati e yaqutul wulɓo, nofiiije noɓal ko jeetati e zabarjadul ɓalewol, nofiiije noɓal ko jeetati e ɓulol, nofiiije noɓal ko jeetati e ndiyam, nofiiije noɓal ko jeetati e ɓeewal, e ko Allaah tan anndi.

O wi’i: kala jowtiiɗo Arsiki e ɓeen wonɓe e bannge mum ena jogii yeeso nayi: yeeso tawri, yeeso jeyngol, yeeso nsew e yeeso neɗɗo. Kala gooto maɓɓe ena jogii collite nayi. Collite ɗiɗi e maɓɓe ena dow yeeso mum ngam kulol, ngam o ndaara Arsiki o hewta. Collite ɗiɗi goɗɗi o huutora e fiirde.

Ɓe alaa ko haala wonaa tasbiih, hamdu, takbiir e mawninagol Allaah.»

Konngi Allaah Azza wa Jalla: «Hiɓe yettina Joomi maɓɓe e yettugol, e hiɓe gomɗini mo» (يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ), ɗum firti ɓe tabitina ko Kanko ko gooto, alaa goɗɗo e jeyaaɗe Mum.

Abdu Wahid al-Maliiḥii humpitii min, Abu Manṣuur as-Sama’aanii humpitii min, Abu Ja’far ar-Rayyaanii humpitii min, Ḥumayd ibnu Zanjawayh humpitii min, Umar ibnu Abdullaah ar-Raqaashii humpitii min, Ja’far ibnu Sulaymaan humpitii min, Haaruun ibnu Rabaab humpitii min, Shahru ibnu Ḥawshab wi’i: «Jowtiiɓe Arsiki ko jowi: nay e maɓɓe wi’a: “Subḥaanaka Allaahumma wa biḥamdika, maa yettoore sabu munyal Maa caggal ganndal Maa.” Nay goɗɗi maɓɓe wi’a: “Subḥaanaka Allaahumma wa biḥamdika, maa yettoore sabu yaafuyya Maa caggal sembe Maa.”» O wi’i: «Hono ɓe ndaari junuubaaji ɓiɓɓe Aadam.»

Konngi Allaah Azza wa Jalla: «E hiɓe ɗaɓɓata yaafuyya ngam ɓeen gomɗinɓe. Joomi amen» (وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا), ɗum firti hiɓe wi'a: «Joomi amen.»

«A yaññirii kala huunde yurmeende e ganndal» (وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا). Wi’aama ɗum ko nasb e sifaa; goɗɗi wi’a ɗum ko e naqal, maanaare mum: yurmeende Maa e ganndal Maa yaaññirii kala huunde.

«Yawtan ɓeen tuubuɓe e ɓe njokki laawol Maa» (فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ), ɗum ko diina Maa. «Daɗndaaɓe e lepte Dulɓoowe» (وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ). Muṭarrif wi’i: «Malaa'ikaaɓe ko ɓe ɓuri waajude jamaaɓe gomɗinɓe; Shayɗaane ko ɓe ɓuri bonnude tagooɓe ngam gooŋɗinɓe.»

«Daɗndaaɓe e bonɗe ɗen» (وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ), ɗum ko lepte. «Kala mo A daɗnduɗaa e bonɗe» (وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ), ɗum firti kala mo A daɗnduɗaa e lepte; goɗɗi wi’a ɗum ko njulaaji kuuɗe bonɗe. «Ñande ndee, haray A yurmii mo, tee ɗum woni maloore mawnde ndee» (يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).