Dua Sulaimaan ngam laamu

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Saliimaan wi'i: «Yaa Joomi am, yaafa am, hokku am laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am. Aɗa heewi hokkuɗe.» Alla jaɓii ɗaɓɓitaande makko, yaafii mo, ruttani mo laamu makko, ɓeydi mo laamu ngu heɓataa goɗɗo caggal makko. Ko ɗum woni Alla waɗi jinneeji ɗii e nder laamu makko: ɓe mahaan mo ko o yiɗi, e ɓe yaha ɓaawo makko e nder maayo ngam njaɓɓita mo perle e ɗeɗɗe. Jinneeji ɗi ɗi ɗaɓɓitaama ɗum, o haɓɓi ɗi e kelɗe, o waɗi ɗi e nder ɗowndol.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

«O wi'i: “Yaa Joomi am, yaafa am, hokku am laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am. Aɗa heewi hokkuɗe.”» Woɓɓe ɓe wi'i maanaa ɗum ko: «laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am», ɗum firti ko: hinaa laamu mo goɗɗo waawi wulɓinde am ɗum, hono ko waɗi e dow jungo ngal waɗiraa e dow kursi makko; wonaa ko o haɗi yimɓe caggal makko heɓde laamu. Kono ko feewi ko o ɗaɓɓii Alla laamu ngu alaa neɗɗo caggal makko jogii ngu hono makko.

Ɗum woni maanaa ɗiɗanɗo e nder konteksti aaya, e ɗum ko ɗowtorde hadisooji ɗiin peewɗi ɗi narrannaa e laabi keewɗi, iwde e Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam.

Al-Buxaarii wi'i, tuma o firoo ngal aaya: «Isaac Ibn Ibraahiim haɓɓitii min: Ruuh e Muhammad Ibn Ja‘far humpitii min, iwde e Shu‘bah, iwde e Muhammad Ibn Ziyaad, iwde e Abu Hurayrah — Alla welo e makko — iwde e Nabi — Alla yo o hisnu e jam — o wi'i: “Gooto e jinneeji ɓurɗo semmbe fiyi e am jemma jooni, ngam o dartin am salaat am — walla konngol nanndi e ɗum. Alla waɗi mi heɓde mo, miɗo yiɗi haɓɓude mo e dow gaddol e gaddolaji masjid ngal, haa on ummoroy, on njiy mo fof. Kono mi siftori konngi ɗi sehil am Sulaimaan: «Yaa Joomi am, yaafa am, hokku am laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am.»

Ruuh wi'i: O ruttiti mo, o acciti mo e ko wayi no yande e ndarɗe.”» Muslim e An-Nasaa'ii kadi njaɓɓii ɗum iwde e hadisi Shu‘bah.

Muslim wi'i e nder Sahih makko: «Muhammad Ibn Salamah Al-Muraadii haɓɓitii min: ‘Abdullaahi Ibn Wahb haɓɓitii min, iwde e Mu‘aawiyah Ibn Saalih. Rabi‘ah Ibn Yaziid humpitii am, iwde e Abu Idriis Al-Khawlaanii, iwde e Abu Ad-Dardaa’: Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — darii ngam waɗde salaat, min nanii mo e wiide: “Miɗo ɗaɓɓita Alla kisal e maa.” Caggal ɗum o wi'i: “Miɗo rewɓude maa rewɓere Alla nde timmii” — o wi'i ɗum tati — o njoɓi junngo makko, hono no oɗonɗo huunde.

Caggal o timmini salaat, min wi'i: “Yaa Nulaaɗo Alla, min nanii maa e salaat konngol mo min nanii maa ɗum ko adii, min njiy kadi a njoɓi junngo maa. Ko honno?” O wi'i: “Aade Alla Iblis ari e leɓɓere yiite ngam o waɗa nde e yeeso am. Mi wi'i: «Miɗo ɗaɓɓita Alla kisal e maa» tati.

Caggal ɗum mi wi'i: «Miɗo rewɓude maa rewɓere Alla nde timmii.» O arii e yeeso am, o wonaali ɓaawo tati. Caggal ɗum miɗo yiɗi heɓde mo. Alla refti, so wonaa ɗaɓɓitaande sehil men Sulaimaan, o laatanoo haɓɓaaɗo, sukkaaɓe Medina njaha e makko.”»

Imaam Ahmad wi'i: «Abu Ahmad haɓɓitii min; Maysarah Ibn Ma‘bad haɓɓitii min; Abu ‘Ubayd, jiitotooɗo Sulaimaan, wi'i: Mi yi'i ‘Ataa Ibn Yaziid Al-Laythii e darii ngam waɗde salaat, miɗo yiɗi yahde hakkunde makko e laawol, o haɗi am, o wi'i: Abu Sa‘iidi Al-Khudrii humpitii am ko Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — darii ngam waɗde salaat Subhi, o woni caggal makko. O janngi, kono janngol mum caɗti. Tuma o timmini salaat makko, o wi'i: “So tawno on yi'i mi e Iblis! Mi njoɓi junngo am, miɗo haɓɓa mo haa mi heɓi ɓuuɓɗugol ɓooɓri makko hakkunde ɓiɗɗe junngo ɗee ɗiɗi am — ɓiɗɗo e ɓiɗɗo yeeso makko.

So wonaa ɗaɓɓitaande sehil am Sulaimaan, o laatanoo haɓɓaaɗo e dow gaddol e gaddolaji masjid ngal, sukkaaɓe Medina njaha e makko. Kala mo waawi waɗde, yo o waɗa hay gooto alaa hakkunde makko e laawol yeeso makko ngam salaat.” Abu Daawud njaɓɓii e makko ngal konngol: «Kala mo waawi waɗde, yo o waɗa hay gooto alaa hakkunde makko e laawol yeeso makko ngam salaat», iwde e Ahmad Ibn Abii Surayj, iwde e Abu Ahmad.

Imaam Ahmad kadi wi'i: «Mu‘aawiyah Ibn ‘Amr haɓɓitii min; Ibraahiim Ibn Muhammad Al-Fazaarii haɓɓitii min; Al-Awzaa‘ii haɓɓitii min. Rabi‘ah Ibn Yaziid humpitii am, iwde e ‘Abdullaahi Ad-Daylamii, o wi'i: Mi naatii e ‘Abdullaahi Ibn ‘Amr, e nder ladde makko e Taa’if, nde noddataa “Al-Waht”. O woni e jokkondiral e sukaajo Quraysh, mo ɓe nganndu e yarde ɗam. Mi wi'i: «Yettii e maa hadisi ko: “Mo yarii ɗaande ɗam, Alla — Jom teddungal e tedduɗe — jaɓataa salaat makko ñalawmaaji cappanɗe nay.

Kadi, ko bonɗo bonii ko o woni e nder reedu neene makko. Kadi, mo naati Bayt Al-Maqdis, o yahaani ɗon hay huunde tan so wonaa salaat e maggal, o yaltii e junub makko hono ñande nde neene makko jibini mo.”» Tuma sukaajo oo nanii ɗam siftineede, o itti junngo makko e junngo makko, o yah. ‘Abdullaahi Ibn ‘Amr wi'i: «Mi haɗii kala neɗɗo haalande e am ko mi haalani mo.

Mi nanii Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — e wiide: “Mo yarii ɗaande ɗam, salaat makko jaɓetaako ñalawmaaji cappanɗe nay. So o tuubii, Alla jaɓat tuubde makko. So o ruttitii, salaat makko jaɓetaako ñalawmaaji cappanɗe nay; so o tuubii, Alla jaɓat tuubde makko. So o ruttitii — mi anndaa ko nde tati walla nde nayi — Alla waɗi ko hakkunde makko yo o waɗa mo yaarde e ‘Radghat Al-Khabaal’ ñande ñalaande.”

O wi'i kadi: “Alla tagi tagoore mum e nder niɓɓere, caggal ɗum o waɗi e maɓɓe huunde e nder leemre mum. Kala mo leemre mum heɓi ñande heen, o heɓi feere, kala mo nde alaa, o majji. Ko ɗum waɗi mi wi'a: kalimaaji Alla ɗii timmii e ganndal makko.”» O wi'i kadi: «Mi nanii Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — e wiide: “Sulaimaan ɗaɓɓitii Alla tati, o hokki mo ɗiɗi, minɗo hoolaade ko o hokki min taariindi ndee: O ɗaɓɓii ñaawoore nde nanndii e ñaawoore Alla, o hokki mo nde.

O ɗaɓɓii laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal makko, o hokki mo ngu. O ɗaɓɓii kala gorko yaltuɗo suudu makko, o ɗaɓɓitaali hay huunde so wonaa salaat e nder ngal masjid, o yaltu e junub makko hono ñande nde neene makko jibini mo. Minɗo hoolaade ko Alla hokki min ndee.”» An-Nasaa'ii e Ibn Maajah njaɓɓii ngal tawre e nder hadisi ngoo iwde e laabi keewɗi, iwde e ‘Abdullaahi Ibn Fayruuz Ad-Daylamii, iwde e ‘Abdullaahi Ibn ‘Amr: Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — wi'i: «Sulaimaan tuma o mahay Bayt Al-Maqdis, o ɗaɓɓitii Joom makko — Jom teddungal e tedduɗe — huunde tati…» O siftori ɗum.

Hadisi nanndi e ɗum kadi njaɓɓaama iwde e Raafi‘ Ibn ‘Umayr — Alla welo e makko — e isnad e laawol haalugol ɗi caɗɗi. At-Tabaraanii wi'i: «Muhammad Ibn Al-Hasan Ibn Qutaybah Al-‘Asqalaanii haɓɓitii min; Muhammad Ibn Ayyuub Ibn Suwayd haɓɓitii min; baaba makko humpitii min; Ibraahiim Ibn Abii ‘Ablah haɓɓitii min, iwde e Abii Az-Zaahiriyyah, iwde e Raafi‘ Ibn ‘Umayr, o wi'i: Mi nanii Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — e wiide: “Alla — Jom teddungal e tedduɗe — wi'i Daawuuda — jam won e makko: Mahanan am suudu e leydi.” Daawuuda mahi suudu makko adii suudu nde Alla yamiri mo mahde.

Alla waddu mo wahyi: ‘Yaa Daawuuda, a mahii suudu maa yeeso suudu am?’ O wi'i: ‘Yaa Joom am, ɗum waɗi hono laamu waɗirtee: kala laamɗo heɓi ko o suɓi.’ Caggal ɗum o fuɗɗii mahde masjid ngal. Tuma o timmini haɗorde ngal, ngal gippi laabi tati.

O ɗaɓɓitii Alla — Jom teddungal e tedduɗe — ɗum. O wi'i: ‘Yaa Daawuuda, a hebbinaani mahde suudu am.’ O wi'i: ‘Ko fii, yaa Joom am?’ O wi'i: ‘Ko fii ko ɓanndu waɗi e junngo maa.’ O wi'i: ‘Yaa Joom am, ɗum waɗiraani e yiɗde maa e ɗaɓɓitaade weltude maa?’

O wi'i: ‘Eey, kono ɓe ko tagoore am, miɗo yurmi ɓe.’ Ɗum tiiɗi e dow makko. Alla waddu mo wahyi: ‘Hoto ɓernde maa tampu. Miɗo waɗan mahde ndee timmude e junngo ɓiɗɗo maa Sulaimaan.’» Tuma Daawuuda maayi, Sulaimaan fuɗɗii mahde nde.

Tuma o timmini nde, o yeɗi Alla ɓanndu, o waɗi ɗaɗɗe e ɗon, o noddi Banii Israa’iil. Alla waddu mo wahyi: «Miɗo yiyde weltuɗe maa e mahde suudu am, ɗaɓɓito am; miɗo hokkay ma.» O wi'i: «Miɗo ɗaɓɓitaade ma huunde tati: ñaawoore nde nanndii e ñaawoore maa; laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am; e kala mo ari suudu ndee, o yiɗaali hay huunde so wonaa salaat e nder maggal, o yaltu e junub makko hono ñande nde neene makko jibini mo.» Nulaaɗo Alla — Alla yo o hisnu e jam — wi'i: «Ɗiɗi ɗii ko o hokki mo. Miɗo hoolaade ko o hokki mo taariindi ndee.»»

Imaam Ahmad wi'i: «‘Abdus-Samad haɓɓitii min; ‘Umar Ibn Raashid Al-Yamaamii haɓɓitii min; Iyaas Ibn Salamah Ibn Al-Akwa‘ humpitii min, iwde e baaba makko, o wi'i: Mi nanii Nulaaɗo Alla e ɗaɓɓitorde ɗaɓɓitaande nde wonataa e jaɓɓingol: “Subhaana Rabbii-l-A‘laa-l-‘Aliyyi-l-Wahhaab.”»

Abu ‘Ubayd kadi wi'i: «‘Ali Ibn Thaabit haɓɓitii min, iwde e Ja‘far Ibn Burqaan, iwde e Saalih Ibn Mismar, o wi'i: Tuma Alla Annabii Daawuuda maayi, Alla waddu mo wahyi, e ɓiɗɗo makko Sulaimaan: “ɗaɓɓito am koɗɗun maa.” O wi'i: “Miɗo ɗaɓɓitaade ma waɗde ɓernde am hulata ma hono ɓernde baaba am, e waɗde ɓernde am yiɗa ma hono ɓernde baaba am.” Alla wi'i: “Mi neliima gorko am, mi ɗaɓɓitii mo ko oɗɗun makko; o ɗaɓɓitii ko mi waɗa ɓernde makko hulana am, e ɓernde makko yiɗana am. Miɗo hokkay mo laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal makko.” Ko ɗum woni ko o ɗaɓɓitii.»

Tafsiir al-Baghawi

«O wi'i: “Yaa Joomi am, yaafa am, hokku am laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am.”» Muqaatil e Ibn Kaysaan ɓe wi'i: Maanaa ɗum ko: «Laamu ngu laatataa jeyaaɗo goɗɗo caggal am.» ‘Ataa Ibn Abii Rabaah wi'i: Ko o yiɗi ko: «Hokku am laamu, hoto wulɓin ɗum am e hoore hitaande am, hokku ɗum goɗɗo, hono ko a itti ɗum am e nder ko ɓennii e hitaande am.»

«Aɗa heewi hokkuɗe.» Ɓe wi'i: O ɗaɓɓii ɗum ngam wonde alamaaji annabtinagol makko, jaŋtol golle nulaaɗo makko, e caadal. Ɓe wi'i kadi: O ɗaɓɓii ɗum ngam ɗum wonira alama jaɓɓaade tuubde makko, tuma Alla jaɓi ɗaɓɓitaande makko, o ruttani mo laamu makko, o ɓeydi ɗum. Muqaatil Ibn Hayyaan wi'i: Sulaimaan jogii laamu, kono tuma o wi'i «laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am», ko o yiɗi wonde ko Alla waɗi laabi ɗii e nder laamu makko: rewde hono no o yiɗi e dow henndu, liinde, e jinneeji, ko hono ko ɗowtorde woni caggal ɗum.

‘Abdul-Waahid Al-Maliihii humpitii min; Ahmad Ibn ‘Abdullaahi An-Na‘iimii humpitii min; Muhammad Ibn Yuusuf humpitii min; Muhammad Ibn Ismaa‘iil haɓɓitii min; Muhammad Ibn Bashshaar haɓɓitii min; Muhammad Ibn Ja‘far haɓɓitii min; Shu‘bah humpitii min, iwde e Muhammad Ibn Ziyaad, iwde e Abu Hurayrah, iwde e Nabi — Alla yo o hisnu e jam — o wi'i: «Gooto e jinneeji ɓurɗo semmbe fiyi jemma ndee, ngam o dartin salaat am. Alla waɗi mi heɓde mo, mi heɓi mo, mi yiɗi haɓɓude mo e dow gaddol e gaddolaji masjid ngal, haa on fof njiy mo.

Kono mi siftori ɗaɓɓitaande sehil am Sulaimaan: “Yaa Joomi am, hokku am laamu ngo heertantaako goɗɗo caggal am.” Mi ruttiti mo, o accitii ko hono yande e ndarɗe.»