Sulaymonning mulk haqidagi duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«U: “Robbim, meni mag‘firat qilgin va menga mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk ato etgin. Albatta, Sen ko‘plab ato etuvchisan”, dedi». Bas, Alloh uning duosini ijobat qildi, uni mag‘firat etdi va mulkini unga qaytardi. Unga o‘zidan keyin hech kimga nasib etmagan mulkni ham ziyoda qildi.

Bu shaytonlarni unga bo‘ysundirib qo‘yish edi: ular uning istagan binolarini qurardilar, dengizga sho‘ng‘ib, dur-u javohirlarni chiqarib kelardilar. Ulardan kim unga itoatsizlik qilsa, kishanlarga solib, bog‘lab qo‘yardi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«U: “Robbim, meni mag‘firat qilgin va menga mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk ato etgin. Albatta, Sen ko‘plab ato etuvchisan”, dedi». Ba’zilar: «Mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan», deganining ma’nosi: «Hech kim uni mendan tortib olishga qodir bo‘lmasin», deganidir, deydilar. Buni taxtiga tashlangan jasad voqeasi bilan izohlaydilar.

U zot o‘zidan keyingi odamlarga bunday mulkni taqiqlashni nazarda tutmagan. To‘g‘ri qarash shuki, u Alloh taolodan o‘zidan keyingi biror basharga o‘xshashi nasib etmaydigan mulkni so‘ragan. Oyatning zohiri ham shunga dalolat qiladi va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan turli sanadlar bilan rivoyat qilingan sahih hadislar ham buni tasdiqlaydi.

Buxoriy ushbu oyat tafsirida shunday degan: Bizga Ishoq ibn Ibrohim rivoyat qildi: bizga Ruh va Muhammad ibn Ja’far Shu’badan, u Muhammad ibn Ziyoddan, u Abu Hurayradan roziyallohu anhu, u esa Payg‘ambardan sollallohu alayhi vasallam rivoyat qildi: «Kecha bir jin ifriti menga hujum qilib, namozimni buzmoqchi bo‘ldi — yoki shunga o‘xshash so‘z aytdilar. Alloh meni uning ustidan g‘olib qildi. Uni masjid ustunlaridan biriga bog‘lab qo‘yishni va tong otgach, hammangiz uni ko‘rishingizni istadim.

Ammo birodarim Sulaymonning: “Robbim, meni mag‘firat qilgin va menga mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk ato etgin”, degan so‘zini esladim». Ruhning rivoyatida: «Shunda uni xor bo‘lgan holda haydab yubordilar», deyiladi. Muslim va Nasoiy ham Shu’badan shu hadisni rivoyat qilganlar.

Muslim o‘z “Sahih”ida shunday degan: Bizga Muhammad ibn Salama al-Murodiy rivoyat qildi, bizga Abdulloh ibn Vahb rivoyat qildi, unga Muoviya ibn Solih, unga Robi’a ibn Yazid, unga Abu Idris al-Xavloniy, unga esa Abu Dardo rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam namoz o‘qish uchun turdilar. U zotning: «Sendan Allohdan panoh so‘rayman», deganlarini eshitdik. So‘ng: «Seni Allohning la’nati bilan la’natlayman», deb uch marta aytdilar va go‘yo biror narsani olmoqchidek qo‘llarini uzatdilar.

Namozni tugatgach, biz: «Ey Allohning Rasuli, namozda sizdan avval eshitmagan so‘zlarni aytganingizni eshitdik va qo‘lingizni uzatganingizni ko‘rdik», dedik. U zot: «Allohning dushmani Iblis olovdan bir uchqun olib, yuzimga otmoqchi bo‘lib keldi. Men uch marta: “Sendan Allohdan panoh so‘rayman”, dedim. So‘ng: “Seni Allohning mukammal la’nati bilan la’natlayman”, dedim.

U uch marta ortga chekinmadi. Keyin uni tutmoqchi bo‘ldim. Allohga qasamki, birodarimiz Sulaymonning duosi bo‘lmaganida, tongda uni kishanlangan holda qoldirar edim, Madina bolalari u bilan o‘ynagan bo‘lardi», dedilar.

Imom Ahmad rivoyat qiladi: Bizga Abu Ahmad rivoyat qildi, unga Maysara ibn Ma’bad, unga Sulaymonning hojibi Abu Ubayd rivoyat qildi: Men Ato ibn Yazid al-Laysiyning tik turib namoz o‘qiyotganini ko‘rdim. Uning oldidan o‘tmoqchi bo‘lganimda, meni qaytardi. So‘ng menga Abu Sa’id al-Xudriyning quyidagi hadisini aytib berdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bomdod namozini o‘qish uchun turdilar, men esa u zotning orqalarida edim. U zot qiroat qildilar, ammo qiroatlari chalkashib ketdi.

Namozni tugatgach, dedilar: «Agar meni va Iblisni ko‘rganingizda edi! Men qo‘limni unga cho‘zib, uni bo‘g‘a boshladim. Hatto uning so‘lagining sovuqligini mana bu ikki barmog‘im — bosh barmog‘im bilan uning yonidagi barmog‘im orasida sezdim. Birodarim Sulaymonning duosi bo‘lmaganida, tongda u masjid ustunlaridan biriga bog‘langan bo‘lar, Madina bolalari u bilan o‘ynagan bo‘lardi.

Bas, kimning qo‘lidan kelsa, o‘zi bilan qibla orasidan hech kimni o‘tkazmasin». Abu Dovud ushbu hadisning: «Kimning qo‘lidan kelsa, o‘zi bilan qibla orasidan hech kimni o‘tkazmasin», degan qismini Ahmad ibn Abu Surayjdan, u Abu Ahmad az-Zubayriydan rivoyat qilgan.

Imom Ahmad rivoyat qiladi: Bizga Muoviya ibn Amr, unga Ibrohim ibn Muhammad al-Fazariy, unga Avzo’iy, unga Robi’a ibn Yazid, unga Abdulloh ad-Daylamiy rivoyat qildi: Men Abdulloh ibn Amrning Toifdagi “al-Vaht” deb atalgan bog‘iga kirdim. U Qurayshlik bir yigit bilan qo‘ltiqlashib turgan edi; u yigit sharob ichishi bilan tanilgan edi. Men: «Sizdan shunday hadis rivoyat qilinganini eshitdim: “Kim sharobdan bir qultum ichsa, Alloh azza va jalla uning tavbasini qirq tong qabul qilmaydi. Baxtsiz kishi onasining qornidayoq baxtsiz bo‘ladi.

Kim Baytul Maqdisga faqat u yerda namoz o‘qish maqsadida borsa, gunohlaridan onasi tug‘gan kundagidek pok bo‘lib qaytadi”», dedim. Yigit sharob haqida gap ketganini eshitib, qo‘lini uning qo‘lidan tortib oldi-da, ketdi. Shunda Abdulloh ibn Amr: «Hech kim men aytmagan gapni menga nisbat berishini joiz deb bilmayman. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shunday deganlarini eshitdim: “Kim sharobdan bir qultum ichsa, qirq tong davomida uning namozi qabul qilinmaydi.

Tavba qilsa, Alloh tavbasini qabul qiladi. Yana qaytsa, yana qirq tong namozi qabul qilinmaydi. Tavba qilsa, Alloh tavbasini qabul qiladi. Yana qaytsa — uchinchisidami yoki to‘rtinchisidami, aniq bilmayman — qiyomat kuni Alloh unga xabos loyidan ichirishni O‘z zimmasiga oladi”».

U yana dedi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shunday deganlarini eshitdim: “Alloh maxluqotini zulmatda yaratdi, so‘ng ularga O‘z nuridan yog‘dirdi. O‘sha kuni kimga nuridan nasib etsa, hidoyat topadi, kimga tegmasa, adashadi. Shuning uchun men: «Qalam Alloh azza va jallaning ilmi bilan qurib bo‘lgan», deyman». Yana Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shunday deganlarini eshitdim: «Sulaymon Alloh taolodan uch narsani so‘radi.

Unga ikkitasi berildi, uchinchisi ham bizga berilgan bo‘lishini umid qilamiz: Allohning hukmiga muvofiq bo‘ladigan hukm so‘radi, unga berildi; o‘zidan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk so‘radi, unga berildi; kim uyidan faqat shu masjidda namoz o‘qish niyatida chiqsa, onasi tug‘gan kundagidek gunohlaridan pok bo‘lib chiqishini so‘radi. Alloh taolo buni ham bizga bergan bo‘lishini umid qilamiz».

Hadisning oxirgi qismini Nasoiy va Ibn Moja Abdulloh ibn Fayruz ad-Daylamiydan, u Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilganlar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Sulaymon Baytul Maqdisni bino qilganida, Robbisidan uch narsani so‘radi…», deb hadisni keltirganlar.

Bu hadis Rofi’ ibn Umayr roziyallohu anhudan ham g‘arib sanad va matn bilan rivoyat qilingan. Tabaroniy shunday degan: Bizga Muhammad ibn al-Hasan ibn Qutayba al-Asqaloniy rivoyat qildi, unga Muhammad ibn Ayyub ibn Suvayd, unga otasi, unga Ibrohim ibn Abu Ablah, unga Abu az-Zohiriya, unga esa Rofi’ ibn Umayr rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shunday deganlarini eshitdim: «Alloh azza va jalla Dovud alayhissalomga: “Yer yuzida Men uchun bir uy qur”, dedi. Dovud o‘ziga uy qurishni amr qilingan uyidan oldin boshladi.

Shunda Alloh unga vahiy qildi: “Ey Dovud, o‘z uyingni Mening uyimdan oldin qurdingmi?” U: “Ey Robbim, hukmronlik qilgan kishi o‘zi uchun alohida imtiyoz talab qiladi, men ham shunday qildim”, dedi. So‘ng masjid qurilishini boshladi. Devorlari bitgach, u uch marta qulab tushdi.

Dovud bu haqda Alloh azza va jallaga arz qildi. Alloh: “Ey Dovud, sen Menga uy qurishga munosib emassan”, dedi. U: “Ey Robbim, nima uchun?” deb so‘radi. Alloh: “Qo‘llaring bilan to‘kilgan qonlar tufayli”, dedi. Dovud: “Ey Robbim, axir bu Sening yo‘lingda va muhabbating uchun bo‘lmaganmi?”

dedi. Alloh: “Ha, ammo ular Mening bandalarim, Men esa ularga rahm-shafqat qiluvchiman”, dedi. Bu gap Dovudga og‘ir botdi. Shunda Alloh unga vahiy qildi: “Xafa bo‘lma, Men uning qurilishini o‘g‘ling Sulaymon qo‘li bilan nihoyasiga yetkazaman”.

Dovud vafot etgach, Sulaymon qurilishni boshladi. Bino bitgach, qurbonliklar keltirib, jonliq so‘ydi va Bani Isroilni jamladi. Shunda Alloh unga vahiy qildi: “Uyimni bino qilganingdan xursand ekaningni ko‘rib turibman. Mendan so‘ra, senga beraman”.

Sulaymon: “Sendan uch narsani so‘rayman: hukmingga muvofiq keladigan hukm, mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk va bu uyga faqat unda namoz o‘qish maqsadida kelgan kishi gunohlaridan onasi tug‘gan kundagidek pok bo‘lib chiqishini”, dedi». Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ikki narsasi unga berildi. Uchinchisi ham berilgan bo‘lishini umid qilaman», dedilar.

Imom Ahmad rivoyat qiladi: Bizga Abdul Samad, unga Umar ibn Roshid al-Yamomiy, unga Iyos ibn Salama ibn al-Akva’, u esa otasidan rivoyat qildi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam biror duo qilsalar, uni albatta: “Subhana Robbiyal-A’lal-Aliyyil-Vahhab” [“Oliy, yuksak va ko‘plab ato etuvchi Robbimni pok deb bilaman”], deb boshlaganlarini eshitganman».

Abu Ubayd shunday degan: Bizga Ali ibn Sobit Ja’far ibn Burqondan, u Solih ibn Mismordan rivoyat qildi: Allohning payg‘ambari Dovud vafot etgach, Alloh o‘g‘li Sulaymonga alayhimassalom vahiy qilib: «Hojatingni Mendan so‘ra», dedi. U: «Otamning qalbi kabi Sendan qo‘rqadigan qalbni va otamning qalbi kabi Seni sevadigan qalbni menga ato etishingni so‘rayman», dedi. Alloh aytdi: «Men bandamga yuborib, uning hojatini so‘rashga izn berdim. U esa qalbini Mendan qo‘rqadigan, Meni sevadigan qilishimni so‘radi.

Albatta, unga o‘zidan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulkni ato etaman». Uning hojati shu edi.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«U: “Robbim, meni mag‘firat qilgin va menga mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk ato etgin”, dedi». Muqotil va Ibn Kayson: «Mendan keyin hech kimga nasib bo‘lmaydigan», deganlar. Ato ibn Abu Raboh: «U: “Umrimning oxirida mulkimni mendan tortib olib, boshqasiga bermagin, xuddi umr bo‘yi avval mulkimni tortib olganing kabi”, demoqchi bo‘lgan», degan.

«Albatta, Sen ko‘plab ato etuvchisan». Aytilishicha, u buni payg‘ambarligiga oyat, risolati uchun dalil va mo‘jiza bo‘lishini so‘ragan. Yana aytilishicha, Alloh duosini ijobat qilib, mulkini unga qaytargani va uni ziyoda qilgani tavbasi qabul bo‘lganining belgisi bo‘lishi uchun so‘ragan. Muqotil ibn Hayyon aytadi: Sulaymonning mulki bor edi, ammo «mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan» deganda, shamollar, qushlar va shaytonlarni bo‘ysundirishni nazarda tutgan. Keyingi oyatlar bunga dalildir.

Bizga Abdul Vohid al-Malihiy xabar berdi, unga Ahmad ibn Abdulloh an-Na’imiy, unga Muhammad ibn Yusuf xabar berdi, bizga Muhammad ibn Ismoil, unga Muhammad ibn Bashshor, unga Muhammad ibn Ja’far, unga Shu’ba, unga Muhammad ibn Ziyod, unga Abu Hurayra, u esa Payg‘ambardan sollallohu alayhi vasallam rivoyat qildi. U zot dedilar: «Kecha jinlardan bir ifrit namozimni buzish uchun hujum qildi. Alloh meni uning ustidan g‘olib qildi. Uni tutib oldim va hammangiz ko‘rishingiz uchun masjid ustunlaridan biriga bog‘lab qo‘ymoqchi bo‘ldim.

Ammo birodarim Sulaymonning: “Robbim, menga mendan keyin hech kimga muyassar bo‘lmaydigan mulk ato etgin”, degan duosini esladim. Bas, uni xor bo‘lgan holda qaytarib yubordim».