داوای لێخۆشبوون و پاشایەتی

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

پاشان [سلێمان] وتی: «پەروەردگارم، لێم خۆشبە و پاشایەتییەکم پێ ببەخشە کە دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت؛ بەڕاستی تۆ زۆر بەخشندەیت». خوای گەورە دوعاکەی قبووڵ کرد، لێی خۆش بوو و پاشایەتییەکەی بۆ گەڕاندەوە؛ هەروەها پاشایەتییەکی پێ بەخشی کە دوای ئەو بە هیچ کەس نەدرابوو. ئەوەش بە ژێردەستکردنی شەیتانەکان بۆی بوو؛ ئەوان هەرچی ئەوی دەویست بۆی دروست دەکردن و لە دەریادا بۆی دەچوونە قوڵایی و مرواری و زێوەرەکانیان دەهێنایە دەرەوە. هەرکامێکیانیش سەرپێچیی بکردایە، بە کۆت و زنجیر دەیبەست.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

«وتی: پەروەردگارم، لێم خۆشبە و پاشایەتییەکم پێ ببەخشە کە دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت؛ بەڕاستی تۆ زۆر بەخشندەیت». هەندێک لە زانایان وتوویانە: واتە «دوای من شایستەی هیچ کەسێک نییە»، مەبەستی ئەوەیە کە کەسێک نەبێت بتوانێت پاشایەتییەکەم لێ بستێنێتەوە، وەک ئەوەی بەهۆی جەستەیەکەوە ڕوویدا کە لەسەر تەختەکەی فڕێدرابوو؛ نەک ئەوەی ڕێگری لە خەڵکی دوای خۆی بکات. بەڵام ڕای دروست ئەوەیە کە لە خوای گەورە پاشایەتییەکی داوا کرد کە هیچ مرۆڤێک دوای ئەو وەک ئەو نەیبێت. ئەمەش واتای ئاشکرای ڕووداوەکەیە و فەرموودە دروستەکانیش لە ڕێگای جیاوازەوە لە پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــ گێڕدراونەتەوە.

بوخاری لە تەفسیری ئەم ئایەتەدا دەڵێت: ئیسحاق کوڕی ئیبراهیم بۆمان گێڕایەوە و وتی: ڕەوح و محەممەد کوڕی جەعفەر لە شوعبەوە، ئەویش لە محەممەد کوڕی زیادەوە، ئەویش لە ئەبو هورەیرە ــ خوای لێ ڕازی بێت ــەوە، لە پێغەمبەر ــ صلی الله علیه وسلم ــەوە بۆمانیان گێڕایەوە کە فەرمووی: «دیشەو عفریتیك لە جین هەڵات و ــ یان وشەیەکی هاوشێوەی ئەوەی فەرموو ــ ویستی نوێژەکەم پێ ببڕێت. خوای گەورە منی بەسەریدا زاڵ کرد و ویستم بە ستوونێک لە ستوونەکانی مزگەوتەوە بیبەستم، تاکو بەیانی هەمووتان بیبینن؛ بەڵام قسەی براکەم سلێمانم بیرکەوتەوە: «پەروەردگارم، لێم خۆشبە و پاشایەتییەکم پێ ببەخشە کە دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت»». ڕەوح وتی: «جا بە سووکایەتییەوە ڕایکرد».

هەروەها موسلیم و نەسائی بە هەمان ڕیوایەتی شوعبە گێڕاویانەتەوە. موسلیم لە سەحیحەکەیدا دەڵێت: محەممەد کوڕی سەلەمەی مورادی بۆمانی گێڕایەوە، وتی: عەبدوڵڵا کوڕی وەهب بۆمانی گێڕایەوە، لە موعاویە کوڕی ساڵحەوە، ئەویش لە ڕەبیعە کوڕی یەزیدەوە، لە ئەبو ئیدریسی خەولانییەوە، لە ئەبو دەرداءەوە کە وتی: پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــ هەستا بۆ نوێژ و بیستمان فەرمووی: «پەنا بە خوا دەگرم لە تۆ». پاشان فەرمووی: «بە نەفرەتی خوای لێت دەدەم» ــ سێ جار ــ و دەستی درێژ کرد، وەک ئەوەی شتێک دەگرێت. کاتێک لە نوێژەکەی بووەوە، پێمان وت: «ئەی پێغەمبەری خوا، لە نوێژدا شتێکت لێ بیستین کە پێشتر نەمانبیستبوو؛ دەستیشت درێژ کرد».

فەرمووی: «دوژمنی خوا، ئیبلیس، پارچە ئاگرێکی هێنا بۆ ئەوەی بخاتە ڕوومەوە. من سێ جار وتم: پەنا بە خوا دەگرم لە تۆ؛ پاشان وتم: بە نەفرەتی تەواوی خوا لێت دەدەم. سێ جار دوا نەکەوت. پاشان ویستم بیگرم. سوێند بە خوا، ئەگەر دوعای برایمان سلێمان نەبووایە، بەیانی بەستراوە دەبوو و منداڵانی خەڵکی مەدینە پێی یارییان دەکرد».

ئیبراهیم ئەحمەدیش وتی: ئەبو ئەحمەد بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە مەیسەرە کوڕی مەعبەدەوە، لە ئەبو عوبەیدی دەرگوانی سلێمانەوە کە وتی: عەطاء کوڕی یەزیدی لەیثیم بینی لەو کاتەدا نوێژ دەکات. ویستم بەردەمیدا بڕۆم، بەڵام ڕێگری لێم کرد؛ پاشان وتی: ئەبو سەعیدی خودری بۆمی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــ هەستا بۆ نوێژی بەیانی و ئەو لە پشتەوەی بوو. پێغەمبەر قورئانی خوێندەوە، بەڵام خوێندنەوەکەی تێکچوو. کاتێک لە نوێژەکەی تەواو بوو، فەرمووی: «ئەگەر ئێوە ئیبلیستان ببینیایە، دەستم بۆی درێژ دەکرد و هەروا خنکاندنم تا ساردیی تۆوی دەمەکەی لە نێوان ئەم دوو پەنجەمدا هەست پێکرد؛ ئەنگوشتە گەورە و ئەوەی لە تەنیشتیەتی.

ئەگەر دوعای برایم سلێمان نەبووایە، بەیانی بە ستوونێک لە ستوونەکانی مزگەوتەوە بەستراوە دەبوو و منداڵانی مەدینە پێی یارییان دەکرد. کەواتە هەرکەسێکتان توانای هەیە، با هیچ کەسێک لە نێوانی ئەو و قیبڵەدا نەوەستێت». ئەبو داودیش ئەم بەشەی فەرموودەکەی لە ئەحمەد کوڕی ئەبو سوریجەوە، ئەویش لە ئەبو ئەحمەدی زوبەیرییەوە گێڕاوەتەوە.

ئیبراهیم ئەحمەد وتی: موعاویە کوڕی عەمر بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە ئیبراهیم کوڕی محەممەدی فەزارییەوە، لە ئەوزاعییەوە، ئەویش وتی: ڕەبیعە کوڕی یەزید بۆمی گێڕایەوە، لە عەبدوڵڵا دێلەمییەوە کە وتی: چوومە لای عەبدوڵڵا کوڕی عەمر، لە باخچەکەی لە تەیفدا کە پێی دەوترا «وەهت»؛ دەستی خستبووە ژێر باڵی گەنجێکی قورەیشی کە بە خواردنەوەی شەراب ناسرابوو.

وتم: هەواڵێکم لە تۆوە پێگەیشتووە کە دەڵێت: «ئەوەی جارێک شەراب بخوات، خوا ــ عەزیز و جەل ــ تا چل بەیانی تەوبەی قبووڵ ناکات»؛ «بەڕاستی بەدبەخت ئەوەیە کە لە سک و منداڵدانی دایکی بەدبەخت بووە»؛ و «ئەوەی بچێتە بێتولمەقدیس و هیچ مەبەستێکی نەبێت جگە لە نوێژکردن لەوێ، لە گوناهەکانی پاک دەبێتەوە وەک ئەو ڕۆژەی لە دایک بووە». کاتێک گەنجەکە ناوی شەرابی بیست، دەستی لە دەستی عەبدوڵڵا کوڕی عەمر ڕاکێشا و ڕۆیشت. عەبدوڵڵا کوڕی عەمر وتی: «ڕێگە بە هیچ کەسێک نادەم لەسەر من شتێک بڵێت کە نەمووتووە.

لە پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــم بیست کە فەرمووی: «هەرکەسێک جارێک شەراب بخوات، نوێژەکەی چل بەیانی قبووڵ ناکرێت؛ ئەگەر تەوبە بکات، خوا تەوبەکەی قبووڵ دەکات. ئەگەر دووبارەی کردەوە، نوێژەکەی چل بەیانی قبووڵ ناکرێت؛ ئەگەر تەوبە بکات، خوا تەوبەکەی قبووڵ دەکات. ئەگەر جاری سێیەم یان چوارەمی ــ ڕیوایەتکەر دەڵێت نازانم لە کام جاریاندا ــ دووبارەی کردەوە، ئەوا خوای گەورە مافی خۆیەتی ڕۆژی قیامەت لە ڕەدغەی خەبال [ئاوێکی پیس و چرک] پێی بخواتێنێت».

هەروەها گوێم لە پێغەمبەری خوا بوو کە فەرمووی: «خوای گەورە بەندەکانی لە تاریکیدا دروست کرد، پاشان لە ڕووناکی خۆی بەسەریاندا پەخش کرد. ئەوەی لەو ڕۆژەدا ڕووناکییەکەی پێی گەیشت، ڕێنمایی وەرگرت؛ ئەوەش کە پێی نەگەیشت، گومڕا بوو. بۆیە دەڵێم: قەڵەم، بە زانینی خوای گەورە، وشک بووە». هەروەها گوێم لە پێغەمبەری خوا بوو کە فەرمووی: «سلێمان سێ شتی لە خوای گەورە داوا کرد و دووی پێ بەخشی؛ ئێمەش هیوادارین سێیەمیان پێ بەخشرا بێت.

دادوەرییەکی داوا کرد کە لەگەڵ حوکمی خوا بگونجێت، خوای پێ بەخشی؛ پاشایەتییەکی داوا کرد کە دوای ئەو شایستەی هیچ کەسێک نەبێت، خوای پێ بەخشی؛ و داوای کرد هەر پیاوێک لە ماڵەوەی بێتە دەرەوە و هیچ مەبەستێکی نەبێت جگە لە نوێژکردن لەم مزگەوتە، لە گوناهەکانی پاک ببێتەوە وەک ئەو ڕۆژەی لە دایک بووە؛ ئێمەش هیوادارین خوای گەورە ئەوەشی پێ بەخشابێت». نەسائی و ئیبن ماجەش ئەم بەشەی کۆتاییان لە چەند ڕێگایەوە لە عەبدوڵڵا فیروز دێلەمی، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەمرەوە، گێڕاوەتەوە؛ ئەویش لە پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــەوە کە فەرمووی: «کاتێک سلێمان بێتولمەقدیسی بنیاد نا، سێ داواکاریی لە پەروەردگاری خۆی کرد...» و فەرموودەکەی گێڕایەوە.

فەرموودەیەکیش لە ڕافێع کوڕی عومەیر ــ خوای لێ ڕازی بێت ــەوە بە ئیسناد و دەقێکی نامۆ هاتووە. تەبەرانی وتی: محەممەد کوڕی حەسەنی عەسقەلانی بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە محەممەد کوڕی ئەیوب کوڕی سوەیدەوە، لە باوکیەوە، ئەویش لە ئیبراهیم کوڕی ئەبی عەبلەوە، لە ئەبو زاهریەوە، لە ڕافێع کوڕی عومەیرەوە کە وتی: گوێم لە پێغەمبەری خوا بوو کە فەرمووی: «خوای گەورە بە داودی ــ علیه‌السلام ــ فەرموو: «لەسەر زەوی خانوویەکم بۆ بنیاد بنێ». داود پێش ئەو شوێنەی فەرمانی پێ کرابوو، خانووی خۆی بنیاد نا. خوای گەورەی بۆ ئاشکرا کرد: «ئەی داود، پێش خانووی من خانووی خۆتت دانا؟»

داودی وتی: «پەروەردگارم، ئەمە لەوەوەیە کە پاشا، شتی تایبەت بە خۆی پێش دەخات». پاشان دەستی کرد بە بنیادنانەوەی مزگەوتەکە؛ بەڵام کاتێک دیوارەکە تەواو بوو، سێ جار ڕووخا. داود لەوە سکاڵای بۆ خوای گەورە برد و وتی: «پەروەردگارم، ئەی بۆچی؟» خوای فەرموو: «ئەی داود، تۆ شایستەی ئەوە نیت خانووێکم بۆ بنیاد بنێیت».

داود وتی: «پەروەردگارم، بۆچی؟» خوای فەرموو: «بەهۆی خوێنەکانی کە بە دەستی تۆ ڕژاون». داود وتی: «پەروەردگارم، ئەی ئەوە لە پێناوی خوا و خۆشەویستی تۆدا نەبوو؟» خوای فەرموو: «بەڵێ، بەڵام ئەوان بەندەکانی منن و منیش بەزەییم پێیاندا دێتەوە».

ئەمە دڵی داودی خەمگین کرد. خوای گەورەی بۆ ئاشکرا کرد: «خەمگین مەبە؛ بنیاتنانی ئەوە بە دەستی کوڕەکەت سلێمان تەواو دەکەم». کاتێک داود مرد، سلێمان دەستی بە بنیادنانەوەی کرد. کاتێک تەواو بوو، قوربانییەکانی پێشکەش کرد و ئاژەڵی قوربانی کرد و بەنی ئیسرائیلی کۆکردەوە.

خوای گەورەی بۆ ئاشکرا کرد: «خۆشحاڵیی تۆ بە بنیادنانەوەی خانووی من دەبینم؛ داوام لێ بکە تا پێت ببەخشم». سلێمان وتی: «سێ شتت لێ داوا دەکەم: دادوەرییەک کە لەگەڵ حوکمی تۆ بگونجێت؛ پاشایەتییەک کە دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت؛ و هەرکەسێک بێتە ئەم خانووە و هیچ مەبەستێکی نەبێت جگە لە نوێژکردن تێیدا، لە گوناهەکانی پاک ببێتەوە وەک ئەو ڕۆژەی لە دایک بووە». پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــ فەرمووی: «دوو داواکارییەکەی پێ بەخشراون و هیوادارم سێیەمیانیش پێ بەخشرا بێت».

ئیبراهیم ئەحمەد وتی: عەبدولسەمەد بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە عومەر کوڕی ڕاشیدی یەمامەییەوە، لە ئییاس کوڕی سەلەمە کوڕی ئەکوعەوە، لە باوکیەوە کە وتی: هیچ دوعایەکم لە پێغەمبەری خوا ــ صلی الله علیه وسلم ــ نەبیستووە مەگەر بە «سُبْحَانَ اللهِ رَبِّيَ الأَعْلَى العَلِيِّ الوَهَّابِ» [پاک و بێگەردە خوای من، پەروەردگاری بەرز و زۆر بەخشندەم] دەستی پێ کردبێت.

ئەبو عوبەید وتی: عەلی کوڕی ثابت بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە جەعفەر کوڕی بەرغانەوە، لە ساڵح کوڕی میسمارەوە کە وتی: کاتێک پێغەمبەری خوا داود مرد، خوای گەورە بۆ کوڕەکەی سلێمان ئاشکرای کرد و فەرمووی: «داواکارییەکەت لێم بکە». سلێمان وتی: «داوات لێ دەکەم دڵێکم پێ ببەخشیت کە لە تۆ بترسێت، وەک دڵی باوکم؛ و دڵم خۆشی بوێیت، وەک باوکم». خوای گەورە فەرمووی: «داواکارییەکەم لە بەندەکەم کرد و داواکارییەکەی ئەوە بوو دڵی لە من بترسێت و خۆشی بوێم؛ بۆیە پاشایەتییەکی پێ دەبەخشم کە دوای ئەو شایستەی هیچ کەسێک نەبێت. داواکارییەکەی ئەوە بوو...»

تەفسیری بەغەوی

«[سلێمان] وتی: پەروەردگارم، لێم خۆشبە و پاشایەتییەکم پێ ببەخشە کە دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت». میقاتیل و ئیبن کەیسان وتوویانە: واتە دوای من بۆ هیچ کەسێک نەبێت. عەطاء کوڕی ئەبی ڕەباح وتوویەتی: مەبەستی ئەوەیە: پاشایەتییەکم پێ ببەخشە کە لە کۆتایی تەمەنمدا لێم نەستێنیتەوە و بە کەسێکی تر نەیبەخشیت، وەک ئەوەی پێشتر لە ماوەی تەمەنمدا لێم ستاندبووی.

«بەڕاستی تۆ زۆر بەخشندەیت». وتراوە: ئەو داوای پاشایەتییەی کرد بۆ ئەوەی نیشانەیەک بێت بۆ پێغەمبەرایەتییەکەی، بەڵگەیەک بێت لەسەر پەیامبەرایەتییەکەی و موعجیزەیەک. هەروەها وتراوە: داوای ئەوەی کرد بۆ ئەوەی نیشانەیەک بێت لەسەر قبووڵبوونی تەوبەکەی؛ چونکە خوای گەورە دوعاکەی وەڵام دایەوە، پاشایەتییەکەی بۆ گەڕاندەوە و زیاتر کرد.

میقاتیل کوڕی حەیان وتوویەتی: سلێمان خاوەنی پاشایەتی بوو؛ بەڵام مەبەستی لە وتەکەی «دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت»، ژێردەستکردنی با و باڵندە و شەیتانەکان بوو، بەڵگەی ئەوەش ئەوەیە کە لە ئایەتی دواتردا هاتووە.

عەبدولواحید مەلیحی بۆمانی گێڕایەوە و وتی: ئەحمەد کوڕی عەبدوڵڵا نەعیمی بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە محەممەد کوڕی یوسفەوە، ئەویش لە محەممەد کوڕی ئیسماعیلەوە، ئەویش لە محەممەد کوڕی بەشارەوە، ئەویش لە محەممەد کوڕی جەعفەرەوە، ئەویش لە شوعبەوە، لە محەممەد کوڕی زیادەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەر ــ صلی الله علیه وسلم ــەوە کە فەرمووی: «دیشەو عفریتیك لە جین هەڵات بۆ ئەوەی نوێژەکەم پێ ببڕێت. خوای گەورە منی بەسەریدا زاڵ کرد؛ منیش گرتیم و ویستم بە ستوونێک لە ستوونەکانی مزگەوتەوە بیبەستم، تاکو هەمووتان بیبینن.

بەڵام دوعای برایم سلێمانم بیرکەوتەوە: «پەروەردگارم، پاشایەتییەکم پێ ببەخشە کە دوای من شایستەی هیچ کەسێک نەبێت»؛ جا بە سووکایەتییەوە ڕامکرد».