Dambi-dhaaf iyo boqortooyo gaar ah
رَبِّ اغْفِرْ لِي، وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.
رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
35. Wuxuu yidhi : Rabbiyow! Ii Denbi dhaaf oo i sii boqortooyo aan ku habbooneyn (inuu dhaxlo) cid iga dambeysa. Adigaa Bixin Badane ahe.
Foomamka ducada waxaa ku jira falalka “ighfir lii” (اغْفِرْ لِي — ii dambi dhaaf) iyo “hab lii” (هَبْ لِي — ii hibeey). Waxaa la weydiisanayaa boqortooyo iyo awood loogu adeego kor u qaadidda Kalimadda Alle ee dhulka.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Markaas ayuu yidhi: “Rabbiyow, ii dambi dhaaf, oo i sii boqortooyo aanay cid iga dambaysaa heli karin. Adigu waxaad tahay Deeq-bixiyaha badan.” Alle wuu ka aqbalay ducadiisii, wuuna u dambi dhaafay; boqortooyadiisiina wuu u soo celiyey, wuxuuna ugu kordhiyey boqortooyo aanu qof isaga ka dambeeyey helin. Taas waxaa ka mid ahaa in jinniga shayaadiinta loo sakhiray: waxay dhisayeen wixii uu doonayey, baddana way ugu quusi jireen si ay uga soo saaraan luulka iyo waxyaalaha la isku qurxiyo.
Kuwii isaga ka mid ah ee caasiyana wuxuu ku xidhi jiray silsilado oo ku adkayn jiray biraha.
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
“Wuxuu yidhi: Rabbiyow, ii dambi dhaaf oo i sii boqortooyo aanay cid iga dambaysaa heli karin. Adigu waxaad tahay Deeq-bixiyaha badan.” Qaar baa yidhi macnaha “aanay cid iga dambaysaa heli karin” waa inaanu qof iga dambeeyaa iga qaadi karin, sidii dhacdadii jidhka lagu tuuray kursigiisa; mana aha in dadka isaga ka dambeeya laga hor istaagayo inay boqortooyo helaan. Aragtida saxsanina waa inuu Alle weydiistay boqortooyo aan qof kale oo bani’aadam ahi isaga ka dambeeyey la mid noqon karin.
Tani waa waxa macnaha muuqda ee aayaddu tilmaamayo, waxaana sidaas ku sugay axaadiis saxiix ah oo siyaabo kala duwan looga weriyey Rasuulka Alle, sallallaahu calayhi wasallam.
Al-Bukhaari wuxuu, isagoo tafsiir ka bixinaya aayaddan, yidhi: Isxaaq ibnu Ibraahiim ayaa noo sheegay, Ruux iyo Maxamed ibnu Jacfar ayaa noo warramay, Shucbahna wuxuu ka soo weriyey Maxamed ibnu Ziyaad, isaguna Abuu Hurayrah, raalli ahaanshaha Alle korkiisa ha ahaadee, inuu Nabigu, sallallaahu calayhi wasallam, yidhi: “Xalay jinno jinni ah ayaa iga soo fakaday—ama hadal la mid ah—si uu salaaddayda u carqaladeeyo. Alle ayaa ii suurtageliyey inaan ka adkaado, waxaanan damcay inaan ku xidho tiir ka mid ah tiirarka masjidka si aad dhammaantiin subaxda u aragtaan.
Markaas ayaan xusuustay ducadii walaalkay Sulaymaan: ‘Rabbiyow, ii dambi dhaaf oo i sii boqortooyo aanay cid iga dambaysaa heli karin.’” Ruux wuxuu yidhi: “Markaas ayaan isagoo la fogeeyey oo dullaysan iska sii daayey.” Muslim iyo An-Nasaa’i-na waxay sidan oo kale uga weriyeen Shucbah.
Muslim wuxuu Saxiixiisa ku yidhi: Maxamed ibnu Salamah Al-Muraadi ayaa noo sheegay, Cabdullaahi ibnu Wahb ayaa noo sheegay, Mucaawiyah ibnu Saalixna wuxuu ii sheegay, isaga oo ka soo weriyey Rabii‘ah ibnu Yaziid, Abuu Idriis Al-Khawlaani iyo Abuu Dardaa’. Abuu Dardaa’ wuxuu yidhi: Rasuulka Alle, sallallaahu calayhi wasallam, ayaa istaagay oo tukanayey, waxaana maqalnay isagoo leh: “Waxaan kaa magan galay Alle.” Dabadeed wuxuu yidhi: “Waxaan kugu nacladayaa nacladda Alle”—saddex jeer—wuxuuna gacantiisa fidiyey sidii inuu wax qabsanayo.
Markii uu salaadda dhammeeyey ayaanu nidhi: “Rasuulkii Allow, waxaanu salaadda dhexdeeda kaa maqalnay adigoo wax odhanaya oo aanan hore kaaga maqal, gacantaadana waannu aragnay adigoo fidinaya.” Wuxuu yidhi: “Cadowgii Alle, Ibliis, ayaa yimid isagoo sita dhimbiil dab ah si uu wejigayga ugu tuuro. Waxaan idhi: ‘Alle ayaan kaa magan galay’—saddex jeer. Dabadeed waxaan idhi: ‘Waxaan kugu nacladayaa nacladda Alle ee dhamaystiran.’
Saddex jeer ayuu dib uga noqon waayey. Markaas ayaan damcay inaan qabto. Alle baan ku dhaartaye, haddii aanay jirin ducadii walaalkeen Sulaymaan, wuxuu waaberi lahaa isagoo xidhan, carruurta reer Madiina ayaana ku ciyaari lahayd.”
Imaam Axmed wuxuu yidhi: Abuu Axmed ayaa noo sheegay, Maysarah ibnu Macbad ayaa noo sheegay, Abuu Cubayd oo ahaa waardiyihii Sulaymaan ayaa noo sheegay: Waxaan arkay Cataa’ ibnu Yaziid Al-Laythi oo taagan oo tukanaya. Waxaan damcay inaan hortiisa maro, balse wuu iga celiyey. Dabadeed wuxuu yidhi: Abuu Saciid Al-Khudri ayaa ii sheegay in Rasuulka Alle, sallallaahu calayhi wasallam, uu istaagay oo tukanayey salaadda subax, isaguna gadaashiisa taagnaa. Nabigu wuxuu akhriyey Qur’aanka, balse akhriskiisu wuu isku dhex yaacay.
Markii uu salaadda dhammeeyey ayuu yidhi: “Haddaad i arki lahaydeen anigoo Ibliis la jooga! Gacantayda ayaan u taagay, markaasaan sii ceejinayey ilaa aan dareemay qabowga candhuuftiisa labada farood ee kuwan dhexdooda—suulka iyo kan ku xiga. Haddii aanay jirin ducadii walaalkay Sulaymaan, wuxuu waaberi lahaa isagoo ku xidhan tiir ka mid ah tiirarka masjidka, carruurta Madiina ayaana ku ciyaari lahayd. Haddaba, kii idinka mid ah ee awooda inuusan cidna dhex dhigin isaga iyo qiblada, ha sameeyo.”
Abuu Daawuud wuxuu Axmed ibnu Abii Surayj uga weriyey Abuu Axmed, waxaana ka mid ahaa hadalkan: “Kii idinka mid ah ee awooda inuusan cidna dhex dhigin isaga iyo qiblada, ha sameeyo.”
Imaam Axmed wuxuu yidhi: Mucaawiyah ibnu Camr ayaa noo sheegay, Ibraahiim ibnu Maxamed Al-Fazaari ayaa noo sheegay, Al-Awzaaci ayaana noo sheegay; Rabii‘ah ibnu Yaziidna wuxuu ii sheegay, isaga oo ka soo weriyey Cabdullaahi Ad-Daylami. Wuxuu yidhi: Waxaan u galay Cabdullaahi ibnu Camr, isagoo ku sugnaa beer ku taal Daa’if oo la odhan jiray Al-Wahd, gacantana ku hayey wiil Qurayshi ah oo lagu yaqaanay cabbidda khamriga.
Waxaan idhi: “Waxaa la ii sheegay inaad werisay xadiis odhanaya: ‘Qofkii kabasho khamri ah cabba, Alle ma aqbalo toobaddiisa afartan subaxood’; iyo in qofka nasiib-darrani yahay mid uurka hooyadii lagaga qoray nasiib-darro; iyo in qofkii yimaadda Baytul-Maqdis isaga oo aan wax kale ujeeddo ka lahayn salaadda dhexdeeda, dembiyadiisa laga baxo sida maalintii hooyadii dhashay.” Markii wiilku maqlay xuska khamriga, gacantiisa ayuu gacantii Cabdullaahi ka siibtay dabadeedna tegay. Cabdullaahi ibnu Camr wuxuu yidhi: “Ma bannaana inaan qofna u oggolaado inuu iga sheego wax aanan odhan.
Waxaan maqlay Rasuulka Alle, sallallaahu calayhi wasallam, oo leh: ‘Qofkii kabasho khamri ah cabba, salaaddiisa lama aqbalo afartan subaxood. Haddii uu toobad keeno, Alle wuu ka aqbalaa toobaddiisa. Haddii uu ku noqdo, salaaddiisa lama aqbalo afartan subaxood; haddii uu toobad keeno, Alle wuu ka aqbalaa toobaddiisa. Haddii uu haddana ku noqdo’—ma hubo inay ahayd mar saddexaad ama afraad—‘markaas Alle waxaa xaq ku ah inuu maalinta Qiyaame ka waraabiyo Radghat Al-Khabaal.’”
Wuxuu yidhi: Waxaan kaloo maqlay Rasuulka Alle oo leh: “Alle wuxuu makhluuqaadka ku abuuray mugdi, dabadeedna wuxuu ku shubay nuurkiisa. Qofkii maalintaas nuurkaas ku dhacay wuu hanuunay, kii se seegayna wuu dhumay. Sidaas darteed ayaan u leeyahay: qalinku wuxuu qallalay iyadoo cilmiga Alle, Cazza wa Jalla, lagu saleeyey.”
Waxaan maqlay Rasuulka Alle oo leh: “Sulaymaan wuxuu Alle weydiistay saddex arrimood, laba wuu siiyey, tan saddexaadna waxaan rajaynaynaa in nala siiyey: wuxuu weydiistay xukun ku waafaqa xukunka Alle, wuuna siiyey; wuxuu weydiistay boqortooyo aanay cid isaga ka dambaysaa heli karin, wuuna siiyey; wuxuuna weydiistay in nin kasta oo gurigiisa uga baxa isaga oo aan ujeeddo kale ka lahayn salaadda masjidkan uu dembigiisa uga baxo sidii maalintii hooyadii dhashay. Waxaan rajaynaynaa in Alle, kor ahaaye, tanna na siiyey.”
Qaybta ugu dambaysa ee xadiiskan waxaa An-Nasaa’i iyo Ibnu Maajah siyaabo kala duwan uga weriyeen Cabdullaahi ibnu Fayruuz Ad-Daylami, isaga oo ka soo weriyey Cabdullaahi ibnu Camr inuu Rasuulka Alle yidhi: “Markii Sulaymaan dhisay Baytul-Maqdis, wuxuu Rabbigiis, Cazza wa Jalla, weydiistay saddex arrimood…” dabadeedna wuu xusay.
Waxaa sidoo kale laga weriyey xadiis uu Rafiic ibnu Cumayr, Alle ha ka raalli noqdee, soo tebiyey, silsiladdiisa werinta iyo qaabka werintiisuna ay gaar yihiin. At-Tabaraani wuxuu yidhi: Maxamed ibnu Al-Hasan ibnu Qutaybah Al-Casqalaani ayaa noo sheegay, Maxamed ibnu Ayyuub ibnu Suwayd ayaa noo sheegay, aabbihiis ayaa ii sheegay, Ibraahiim ibnu Abii Cablahna wuxuu noo sheegay, isaga oo ka soo weriyey Abuu Az-Zaahiriya, Rafiic ibnu Cumayrna wuxuu yidhi: Waxaan maqlay Rasuulka Alle oo leh: “Alle, Cazza wa Jalla, wuxuu Daawuud, calayhis salaam, ku yidhi: ‘Dhulka guri iiga dhis.’
Daawuud wuxuu naftiisa u dhisay guri ka hor gurigii la amray. Markaas ayuu Alle u waxyooday: ‘Daawuudow, gurigaaga miyaad ka horraysiisay gurigayga?’ Wuxuu yidhi: ‘Rabbiyow, sidaas ayay qaddartu u dhacday: boqorku wuxuu gaar u qaataa wixii uu doono.’ Dabadeed wuxuu bilaabay dhismaha masjidka.
Markii darbiga la dhammaystiray, saddex jeer ayuu dumay. Arrintaas ayuu Alle, Cazza wa Jalla, uga cawday, waxaana lagu yidhi: ‘Daawuudow, kuma habboona inaad guri ii dhisto.’ Wuxuu yidhi: ‘Rabbiyow, maxaa sabab u ah?’ Wuxuu yidhi: ‘Dhiigga gacmahaaga ku daatay dartii.’
Daawuud wuxuu yidhi: ‘Rabbiyow, miyaanay taas ku dhicin raalli ahaanshahaaga iyo jacaylkaaga?’ Wuxuu yidhi: ‘Haa, laakiin waa addoommadayda, aniguna waan u naxariistaa.’ Arrintaasi aad bay ugu adkaatay, markaas ayuu Alle u waxyooday: ‘Ha murugoon; waxaan dhammaystirka dhismaha gacanta u gelin doonaa wiilkaaga Sulaymaan.’ Markii Daawuud dhintay, Sulaymaan ayaa bilaabay dhismaha.
Markii la dhammaystiray ayuu qurbaan u bixiyey, xoolana gawracay, reer Banii Israa’iilna isu keenay. Markaas ayuu Alle u waxyooday: ‘Waxaan arkayaa sida aad ugu faraxsan tahay dhismaha gurigayga; i weydiiso, waan ku siin.’ Wuxuu yidhi: ‘Waxaan ku weydiisanayaa saddex arrimood: xukun ku waafaqa xukunkaaga, boqortooyo aanay cid iga dambaysaa heli karin, iyo in qofkii gurigan yimaadda isaga oo aan wax kale ujeeddo ka lahayn salaadda dhexdeeda uu dembiyadiisa uga baxo sida maalintii hooyadii dhashay.’” Rasuulka Alle wuxuu yidhi: “Labadaas wuu helay, tan saddexaadna waxaan rajaynayaa inuu helay.”
Imaam Axmed wuxuu yidhi: Cabdus-Samad ayaa noo sheegay, Camr ibnu Raashid Al-Yamaami ayaa noo sheegay, Iyaas ibnu Salamah ibnu Al-Akwa‘na wuxuu ka soo weriyey aabbihii: “Marnaba ma maqal Rasuulka Alle oo duco baryaya isaga oo aan ku bilaabin: ‘Subxaan Rabbiyal-Aclal-Caliyyil-Wahhaab’ [Waxaa nasahan Rabbigayga ugu sarreeya, Sarreeyaha, Deeq-bixiyaha badan].”
Abuu Cubayd wuxuu yidhi: Cali ibnu Thaabit ayaa noo sheegay, Jacfar ibnu Burqaan ayaa ka soo weriyey Saalix ibnu Mismar: Markii uu dhintay Nebigii Alle Daawuud, Alle wuxuu wiilkiisa Sulaymaan, labadoodaba naxariis iyo nabadgelyo korkooda ha ahaatee, u waxyooday: “I weydiiso baahidaada.” Wuxuu yidhi: “Waxaan ku weydiisanayaa inaad ii yeelto qalbi kaa cabsada sida uu aabbahay qalbigiisu kaaga cabsan jiray, iyo inaad qalbigayga ka yeelto mid ku jecel sida uu aabbahay qalbigiisu kuu jeclaa.”
Alle wuxuu yidhi: “Addoonkaygii ayaan u diray, wuxuuna i weydiistay baahidiisa; baahidiisuna waxay ahayd inaan qalbigiisa ka yeelo mid iga cabsada, iyo inaan qalbigiisa ka yeelo mid i jecel. Waxaan siin doonaa boqortooyo aanay cid isaga ka dambaysaa heli karin.” Taasina waxay ahayd baahidiisii.
Tafsiirka Al-Baqawi
“Wuxuu yidhi: Rabbiyow, ii dambi dhaaf oo i sii boqortooyo aanay cid iga dambaysaa heli karin.” Muqaatil iyo Ibnu Kaysaan waxay yidhaahdeen: “Macnaheedu waa: qof iga dambeeya ma yeelan doono.” Cataa’ ibnu Abii Rabaax wuxuu yidhi: Wuxuu ula jeedaa: “I sii boqortooyo aakhirka cimrigayga aan la iga qaadin oo aan qof kale la siin, sidii horay qayb ka mid ah cimrigayga la iiga qaaday.”
“Adigu waxaad tahay Deeq-bixiyaha badan.” Waxaa la yidhi: Wuxuu sidaas u weydiistay inay u noqoto calaamad muujinaysa nebinnimadiisa, daliilna u noqota rusulnimadiisa iyo mucjiso. Waxa kale oo la yidhi: Wuxuu sidaas u weydiistay inay calaamad u noqoto in toobaddiisa la aqbalay, maadaama Alle aqbalay ducadiisa, boqortooyadiisiina u soo celiyey oo ugu kordhiyey. Muqaatil ibnu Xayaan wuxuu yidhi: Sulaymaan hore ayuu boqortooyo u lahaa, balse hadalkiisa ah “aanay cid iga dambaysaa heli karin” wuxuu ula jeeday in dabaysha, shimbiraha iyo shayaadiinta loo sakhiray, sida ay daliil ugu tahay waxa aayadaha ka dambeeya.
Cabdul-Waaxid Al-Maliixi ayaa noo sheegay, Axmed ibnu Cabdullaahi An-Nucaymi ayaa noo sheegay, Maxamed ibnu Yuusuf ayaa noo sheegay, Maxamed ibnu Ismaaciil ayaa noo sheegay, Maxamed ibnu Bashaar ayaa noo sheegay, Maxamed ibnu Jacfar ayaa noo sheegay, Shucbahna wuxuu ka soo weriyey Maxamed ibnu Ziyaad, Abuu Hurayrahna, Nabiga, sallallaahu calayhi wasallam, inuu yidhi: “Xalay jinno jinni ah ayaa iga soo fakaday si uu salaaddayda u carqaladeeyo. Alle ayaa ii suurtageliyey inaan ka adkaado, waanan qabtay. Waxaan damcay inaan ku xidho tiir ka mid ah tiirarka masjidka si aad dhammaantiin u aragtaan.
Markaas ayaan xusuustay ducadii walaalkay Sulaymaan: ‘Rabbiyow, i sii boqortooyo aanay cid iga dambaysaa heli karin.’ Markaas ayaan isagoo la fogeeyey oo dullaysan iska sii daayey.”</tafsiirBaghawi>
Waxaa Saxiix Al-Bukhaari (№ 461) ku soo arooray, Abuu Hurayrahna laga weriyey: “Shaydaanku wuxuu isku dayay inuu salaaddayda carqaladeeyo… Waxaan damcay inaan ku xidho tiir ka mid ah tiirarka masjidka, balse waxaan xusuustay hadalkii walaalkay Sulaymaan.”