Ducada Malaa’igta ee Mu’miniinta

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

“Kana dhowr xumaanta” waxaa loola jeedaa camallada xun iyo ciqaabtooda, maxaa yeelay waxay dhibaan qofka sameeya. “Qofka aad ka dhowrto xumaanta Maalintaas” waxaa loola jeedaa Maalinta Qiyaame. “Waad u naxariisatay”; naxariistaadu addoommada mar walba way la jirtaa, mana jiro wax ka hor istaaga aan ka ahayn dambiyada iyo xumaantooda. Qofkii aad xumaanta ka dhowrto, waxaad ku waafajisay wanaagga iyo abaalmarintiisa wanaagsan.

“Taasina” waa in laga nabadgalo waxa laga cabsanayo iyadoo xumaanta laga dhowrayo, lana helo waxa la jecel yahay iyadoo naxariista la helayo. “Waa liibaanta weyn” oo aanay jirin liibaan la mid ahi, dadka ku tartama wanaaggana aanay jirin wax ka wanaagsan oo ay ku tartamaan.

Ducadan Malaa’igta waxaa ku jirta aqoontooda buuxda ee Rabbigood iyo inay Alle ugu dhowaadaan magacyadiisa wanaagsan, kuwaas oo uu jecel yahay in addoommadiisu isaga ugu baryaaan. Waxa kale oo ay ku baryayaan wax ku habboon waxa ay Alle ka codsanayaan. Markay baryayeen in naxariis la helo oo laga tirtiro raadadka tabar-darrada ku jirta dabeecadda aadamaha—taas oo Alle og yahay inay keento dembiyo iyo waxyaalo kale oo la mid ah, sababahoodana uu aqoontiisu koobtay—waxay Alle ugu dhowaadeen magacyadiisa Ar-Raxmaan iyo Al-Caliim.

Ducadani waxay xambaarsan tahay edebtooda buuxda ee ay Alle ula dhaqmaan: waxay qirayaan inuu yahay Rabbigooda, Rabbiga guud iyo kan gaarka ahba, isla markaana aanay iyagu arrinta waxba ku lahayn. Baryadooda Rabbigood waxay ka timid kuwo asal ahaan dhinac kasta ugu baahan, oo aan wax xaalad ah ugu faanayn Rabbigood; wax waliba waa fadligiisa, deeqsinimadiisa iyo sama-falkiisa.

Waxa kale oo ducada ku jira inay si buuxda ugu waafaqsan yihiin Rabbigood, iyagoo jecel camallada uu isagu jecel yahay—kuwaas oo ah cibaadooyinka ay iyagu ku hawlan yihiin kuna dadaalayaan sida kuwa wax jecel—iyo addoommada mu’miniinta ah ee Alle ka jecel yahay khalqigiisa intiisa kale. Dhammaan kuwa kale ee la faray way neceb yihiin, marka laga reebo mu’miniinta dhexdooda. Jacaylka ay Malaa’igtu u qabaan mu’miniinta dartii ayay ugu baryaan Alle, kuna dadaalaan wanaajinta xaaladdooda; qofka loo duceeyo waa daliillada ugu cadcad ee jacaylka loo qabo, waayo qofku uma duceeyo cid aanu jeclayn.

Waxa kale oo ducadan ku jira tilmaam xeel dheer oo Alle ku caddeeyey kuna faahfaahiyey ducadooda, kaddib hadalkiisa: “Waxayna dambi-dhaaf u weydiistaan kuwa rumeeyey.” Taasi waxay ina tusaysaa sida Kitaabkiisa loo fiirsado: qofka wax ka fekeraya yuusan ku ekaan oo keliya macnaha goonida ah ee erayga. Waa inuu macnaha erayga si sax ah u fahmaa, dabadeedna caqligiisa ku fiiriyaa arrintaas, waddooyinka lagu gaadho, waxyaalaha aanay dhammaystirmayn la’aantood iyo waxyaalaha ay ku xiran tahay; markaasna si go’aan leh u rumaystaa in Alle ula jeeday, sida uu ugu go’aansaday macnaha gaarka ah ee eraygu tilmaamayo.

Laba arrimood ayaa qofka ku kallifa inuu go’aan ku gaadho in Alle ula jeeday macnahaas: tan koowaad waa inuu garto oo hubsado inuu macnahaasi ka mid yahay waxyaalaha macnaha ku lammaan ama ku tiirsan; tan labaadna waa inuu ogaado in Alle wax walba og yahay, addoommadiisana faray inay Kitaabkiisa ka fiirsadaan oo ka fekeraan. Alle wuxuu og yahay waxyaalaha macnayaashaas ka dhasha. Isagu wuxuu sheegay in Kitaabkiisu yahay hanuun, nuur iyo wax walba oo caddaynaya, isla markaana uu yahay hadalka ugu aftahansan uguna cad. Sidaas ayuu addoonku ku helaa aqoon weyn iyo khayr badan, intii Alle u waafajiyo.

Tafsiirkeenna waxaa ku jiray wax badan oo arrintan ka mid ah, waana nicmo Alle nagu galladaystay.

Aayadaha qaarkood, qof aan si qoto dheer oo feker sugan leh uga fiirsan waxaa ka qarsoomi kara sida macnahaasi uga soo baxayo. Waxaan Alle ka baryaynaa inuu khasnadaha naxariistiisa nooga furo wax sabab u noqda hagaagga xaaladdeenna iyo xaaladda Muslimiinta. Wax kale oo aan ahayn ku tiirsanaanta deeqsinimadiisa iyo ku dhowaanshaha sama-falkiisa ma haysanno; sama-falkaas ayaynu ku dhex jirnaa daqiiqad kasta iyo ilbiriqsi kasta. Waxaan ka baryaynaa fadligiisa inuu naga dhowro sharka nafaheenna, kaas oo hor istaaga oo dib u dhiga inay naxariistiisu ina soo gaadho.

Isagu waa Deeqsi, wax badan bixiye, kan sababaha iyo waxa sababaha ka dhashaba deeqay.

Ducadani waxay kaloo tilmaamaysaa in qofka la lammaan yahay—xaas, ilmo ama saaxiib—uu ku liibaano qofka la lammaan, xidhiidhka dhex marana sabab u noqon karo khayr uu helo oo ka baxsan camalkiisa iyo sababaha camalkiisa. Sida Malaa’igtu ugu ducaysay mu’miniinta iyo kuwa wanaagsan ee ka mid ah aabbayaashood, xaasaskooda iyo ubadkooda. Waxa kale oo la odhan karaa waa inay iyaguna wanaagsanaadaan, iyadoo laga duulayo hadalka Alle ee “iyo kuwa wanaagsanaa”, markaasna taasi waxay ka mid tahay natiijada camalkooda. Alle ayaana og.

Alle wuxuu sheegayaa naxariista buuxda ee uu u hayo addoommadiisa mu’miniinta ah, iyo inuu u diyaariyey sababaha farxaddooda sababo ka baxsan awooddooda: Malaa’igta Alle ugu dhow ayaa dambi-dhaaf u weydiista oo ugu duceeya wanaagga diintooda iyo aakhiradooda. Hadalkaas waxaa ku jira sheegidda sharafta Malaa’igta xambaarsan Carshiga iyo kuwa ku hareeraysan, u dhowaanshahooda Rabbigood, badnaanta cibaadadooda iyo daacadnimada ay u hayaan addoommada Alle, iyagoo og in Alle taas ka jecel yahay.

Sidaas darteed Alle wuxuu yidhi: “Kuwa xambaarsan Carshiga”—waa Carshiga Ar-Raxmaan, saqafka makhluuqaadka, kan ugu weyn, ugu ballaadhan, ugu quruxda badan, uguna dhow Alle; wuxuuna ka weyn yahay dhulka, samooyinka iyo Kursiga. Malaa’igtaas Alle wuxuu u xilsaaray xambaaridda Carshigiisa weyn. Shaki kuma jiro inay ka mid yihiin Malaa’igta ugu waaweyn, ugu sharafta badan uguna xoogga badan. Alle oo u doortay xambaaridda Carshigiisa, xusiddooda oo la hormariyey iyo u dhowaanshahooda isaga waxay muujinayaan inay yihiin kuwa ugu fadliga badan qaybaha Malaa’igta.

Alle wuxuu yidhi: “Maalintaas Carshiga Rabbigaa waxaa korkooda ku xambaari doona siddeed.” “Iyo kuwa ku hareeraysan” waa Malaa’igta Alle ugu dhow xagga darajada iyo fadliga. “Waxay Rabbigood ku tasbiixsadaan iyagoo ammaanaya”: tani waa ammaan loogu jeediyey badnaanta cibaadadooda Alle, gaar ahaan tasbiixda iyo xamdiga. Cibaadooyinka kale oo dhami waxay ku jiraan tasbiixda iyo xamdiga Alle, maxaa yeelay waxay ka dhigan yihiin in addoonku cibaadada uusan cid kale u weecin, waxayna Alle u yihiin ammaan.

Xamdiguna waa cibaadada Alle. Addoonku markuu yidhaahdo “Subxaanallaahi wa bixamdihi”na taas ayaa ku jirta, waana cibaado ka mid ah cibaadooyinka.

“Waxayna dambi-dhaaf u weydiistaan kuwa rumeeyey.” Taasi waxay ka mid tahay faa’iidooyinka iyo fadliga badan ee iimaanka: Malaa’ig aan dembi lahayn ayaa dambi-dhaaf u weydiista dadka iimaanka leh. Mu’minku iimaankiisa ayuu ku muteystay fadligaas weyn. Maaddaama dambi-dhaafku leeyahay waxyaalo uu ku xidhan yahay oo aanu la’aantood dhammaystirmayn—kana badan waxa dad badani marka hore u qaataan, oo ah in dambi-dhaaf la weydiisto ujeeddadiisu tahay oo keliya in dambiyada la cafiyo—Alle wuxuu sheegay sifada ay Malaa’igtu ugu ducaystaan mu’miniinta, isagoo xusay waxa dambi-dhaafku u baahan yahay.

Wuxuu yidhi: “Rabbiyow, wax walba waxaad ku koobtay naxariis iyo cilmi.” Cilmigaagu wax walba wuu koobay; wax qarsoon kaama qarsoona, dhulka iyo samadana wax miisaanka qurub le’eg kuma qarsoona, wax ka yar iyo wax ka weyn midna. Naxariistaaduna wax walba way koobtay; koonka sare iyo kan hooseba waxaa buuxiyey naxariista Alle, wayna gaadhay makhluuqiisa oo dhan.

“Ee u dambi dhaaf kuwa toobad keenay” shirkiga iyo macaasida, “oo raacay Jidkaaga” iyagoo raacaya Rusushaada, tawxiidkaaga iyo adeeciddaada. “Kana dhowr cadaabta Jahannamo”: ka dhowr ciqaabta lafteeda, kana dhowr sababaha ciqaabta.

“Rabbiyow, geli Jannooyinka Cadni ee aad u ballanqaadday,” adigoo ku ballanqaaday carrabka Rasuulladaada. “Iyo kuwa wanaagsanaa”—kuwa iimaanka iyo camalka wanaagsan ku wanaagsanaaday—“aabbayaashood iyo xaasaskooda” [iyo saygooda], saaxiibbadood iyo asxaabtooda, “iyo ubadkooda.” “Adigaa ah Adkaadaha,” wax walba ka awood roon; awooddaada ayaad ugu dambi dhaafaysaa dambiyadooda, uga faydaysaa waxa ay ka cabsanayaan, khayr kastana ugu gaadhsiinaysaa. “Xakiimka”: kan wax walba meeshooda ku habboon dhiga.

Rabbiyow, kuma waydiisanayno wax xigmaddaadu ka hor imanayso; xigmaddaada aad ku sheegtay carrabka Rusushaada iyo deeqdaadu waxay keeneen in mu’miniinta la dambi dhaafo.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

“Kana dhowr xumaanta”: waxaa loola jeedaa in laga dhowro falkeeda ama ciqaabteeda qofkii ay ku dhacday. “Qofka aad ka dhowrto xumaanta Maalintaas” waxaa loola jeedaa Maalinta Qiyaame. “Waad u naxariisatay”: waxaad u roonaatay oo aad ka badbaadisay ciqaabta. “Taasina waa liibaanta weyn.”

“Rabbiyow, geli Jannooyinka Cadni ee aad u ballanqaadday, iyo kuwa wanaagsanaa ee ka mid ah aabbayaashood, xaasaskooda iyo ubadkooda”: taas macnaheedu waa inaad iyaga isu keento, si ay indhahoodu ugu qabowsadaan isu imaatinka guryo isku dhow. Sida uu Alle yidhi: “Kuwa rumeeyey ee ubadkooduna iimaanka ku raacay, ubadkoodana waan ku biirinay; camalkoodana waxba kama aynaan dhimin” [At-Tuur: 21]. Taas macnaheedu waa inaan dhammaantood darajo isku mid ah ka dhignay si ay indhahoodu ugu qabowsadaan.

Kan darajada sare leh hoos uma aynaan dhigin si uu ula mid noqdo kan darajada hoose, balse waxaan kor u qaadnay kan camalkiisu ka yar yahay oo la mid dhignay kuwa camalka badan, annagoo taas u samaynayna deeq iyo nicmo. Saciid bin Jubayr wuxuu yidhi: Mu’minku markuu Jannada galo ayuu aabbihii, wiilkiisa iyo walaalkii ka waraystaa, isagoo leh: “Xaggee bay joogaan?” Waxaa lagu yidhaahdaa: “Camalkoodu ma gaadhin darajadaada.” Markaas ayuu yidhaahdaa: “Anigu naftayda iyo iyagaba dartood ayaan u camal falay.”

Dabadeed darajada ayuu kula biiriyaa. Saciid bin Jubayr ayaa markaas akhriyey aayaddan: “Rabbiyow, geli Jannooyinka Cadni ee aad u ballanqaadday, iyo kuwa wanaagsanaa ee ka mid ah aabbayaashood, xaasaskooda iyo ubadkooda. Adigaa ah Adkaadaha, Xakiimka.” Mutarrif bin Cabdullaah bin ash-Shikhiir wuxuu yidhi: “Addoommada Alle, kuwa mu’miniinta ugu daacadsan waa Malaa’igta.”

Dabadeed wuxuu akhriyey aayaddan: “Rabbiyow, geli Jannooyinka Cadni ee aad u ballanqaadday.” Addoommada Alle, kuwa mu’miniinta ugu dhagar badanina waa shayaadiinta. “Adigaa ah Adkaadaha, Xakiimka” waxaa loola jeedaa: isaga cidina kama hor istaagi karto mana ka adkaan karto; waxa uu doono way dhacaan, waxa aanu dooninna ma dhacaan. Isagu waa Xakiim, xikmad ku sameeya hadalladiisa iyo camalladiisa, shareecadiisa iyo qadarkiisa; Eebbe ayaa sarreeya. [At-Tuur: 21].

Alle wuxuu sheegayaa Malaa’igta u dhow, oo ay ku jiraan afarta Malaa’ig ee Carshiga xambaarsan iyo kuwa ku hareeraysan oo ka tirsan Malaa’igta Kuruubiyiinta, inay Rabbigood ku tasbiixsadaan iyagoo ammaanaya. Taas macnaheedu waa inay isu raaciyaan tasbiixda, oo muujinaysa in cilladuhu ka madhan yahay, iyo xamdiga, oo caddaynaya sifooyinka ammaanta mudan. “Wayna rumaysan yihiin isaga” waxaa loola jeedaa inay u khushuucsan yihiin, hortiisa ku dullaysan yihiin. Waxay “dambi-dhaaf u weydiistaan kuwa rumeeyey”, oo ah dadka dhulka jooga ee waxa maqan rumaystay.

Alle ayaa Malaa’igtiisa u dhow u xilsaaray inay mu’miniinta ugu duceeyaan iyagoo maqan. Maaddaama tani ka mid tahay dabeecadaha Malaa’igta, waxay “Aamiin” ku yidhaahdaan ducada mu’minku walaalkii ugu duceeyo isagoo maqan, sida ku sugan Saxiix Muslim: “Marka Muslimku walaalkii ugu duceeyo isagoo maqan, malaggu wuxuu yidhaahdaa: ‘Aamiin, adigana sidaas oo kale.’”

Imaam Axmed wuxuu yidhi: Cabdullaahi bin Muxammad—waa Ibnu Abii Shaybah—ayaa noo warramay, Cabdah bin Sulaymaan ayaa noo warramay, isagoo ka werinaya Muxammad bin Isxaaq, kaasna Yacquub bin Cutbah, kaasna Cikrimah, kaasna Ibnu Cabbaas: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ayaa Umayyah ku raacay qaar ka mid ah gabaygiisa. Ninkii wuxuu yidhi: “Nin iyo dibi ayaa cagtiisa midig hoosteeda yaal, gorgorkuna tan kale, libaax gaadmo ku jira.” Rasuulka Alle wuxuu yidhi: “Wuu run sheegay.”

Wuxuu yidhi: “Qorraxdu habeen kasta dhammaadkiisa way soo baxdaa iyadoo guduudan, midabkeeduna wuxuu noqdaa casaan; haddana diidmo darteed nama soo gaadho, ee waxay nagu soo baxdaa iyadoo la cadaabayo ama la ciqaabayo.” Nebigu wuxuu yidhi: “Wuu run sheegay.” Silsiladdani waa wanaagsan tahay. Waxay tilmaamaysaa in maanta Carshiga xambaarsanayaashu afar yihiin, Maalinta Qiyaamana ay siddeed noqon doonaan, sida Alle yidhi: “Maalintaas Carshiga Rabbigaa waxaa korkooda ku xambaari doona siddeed.”

Halkan su’aal ayaa imanaysa: sidee la isugu waafajinayaa waxa aayaddan laga fahmayo iyo xadiiskan, iyo xadiiska Abuu Daawuud wariyey? Muxammad bin as-Sabbaax al-Bazzaar ayaa noo warramay, al-Waliid bin Abii Thawr ayaa noo warramay, isagoo ka werinaya Simmaak, kaasna Cabdullaahi bin Cumayrah, kaasna al-Axnaf bin Qays, kaasna al-Cabbaas bin Cabdul-Muddalib, oo yidhi: “Waxaan joogay al-Badxaa’ anigoo koox dad ah la jira, Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee)na wuu nala joogay. Daruur ayaa dul martay, wuuna eegay oo yidhi: ‘Maxaad tan u taqaannaan?’ Waxay yidhaahdeen: ‘Daruur.’

Wuxuu yidhi: ‘Al-Muzn?’ Waxay yidhaahdeen: ‘Al-Muzn.’ Wuxuu yidhi: ‘Al-Canaan?’ Waxay yidhaahdeen: ‘Al-Canaan’—Abuu Daawuud wuxuu yidhi: si fiican uma hubin erayga al-Canaan. Wuxuu yidhi: ‘Ma ogtihiin inta u dhexaysa samada iyo dhulka?’

Waxay yidhaahdeen: ‘Ma naqaan.’ Wuxuu yidhi: ‘Inta u dhexaysaa waa hal, laba ama saddex iyo toddobaatan sano; samada ka sarreysana sidaas oo kale ayay u kala fog yihiin,’ ilaa uu tiriyey toddoba samo. ‘Toddobada samood ka sarraysana bad baa ku taal; inta u dhexaysa gunteeda iyo dusheedu waxay le’eg tahay inta u dhexaysa samada iyo samada kale. Dabadeed waxaa ka sarreeya siddeed wacalo [malaa’ig waaweyn oo xambaarsan], inta u dhexaysa qoobabkooda iyo jilbahoodu waxay le’eg tahay inta u dhexaysa samada iyo samada kale.

Dhabarkooda korkiisa waxaa saaran Carshiga; inta u dhexaysa hoostiisa iyo korkiisu waxay le’eg tahay inta u dhexaysa samada iyo samada kale. Dabadeed Alle, Sarreeye oo Weyne, ayaa intaas oo dhan ka sarreeya.’” Abuu Daawuud, Tirmidi iyo Ibnu Maajah ayaa xadiiskan wariyey iyagoo ka werinaya Simmaak bin Xarb. Tirmidi wuxuu yidhi: “Waa xadiis xasan ah oo gharriib ah.”

Xadiiskani wuxuu muujinayaa in xambaarsanaanta Carshigu siddeed tahay, sida uu yidhi Shahr bin Xawshab: “Xambaarsanayaasha Carshigu waa siddeed. Afar waxay yidhaahdaan: ‘Subxaanaka Allaahumma wa bixamdika, adigaa mahad leh samirkaaga ka dib cilmigaaga.’ Afarta kalena waxay yidhaahdaan: ‘Subxaanaka Allaahumma wa bixamdika, adigaa mahad leh cafiskaaga ka dib awooddaada.’” Taas darteed, markay u dambi-dhaaf weydiistaan mu’miniinta, waxay yidhaahdaan: “Rabbiyow, wax walba waxaad ku koobtay naxariis iyo cilmi.”

Naxariistaadu waxay qaaddaa dambiyadooda iyo gafafkooda; cilmigaaguna wuxuu koobay dhammaan camalladooda, dhaq-dhaqaaqooda iyo degganaanshahooda. “Ee u dambi dhaaf kuwa toobad keenay oo raacay Jidkaaga”: u dhaaf kuwa xumaanta sameeyey markay toobad keenaan, Alle u noqdaan, kana joogsadaan wixii ay ku jireen, oo raacaan waxaad amartay iyagoo samaynaya wanaagga kana tegaya xumaanta. “Kana dhowr cadaabta Jahannamo”: ka fogee cadaabta Jahannamo, taas oo ah cadaab xanuun badan oo daran. Alle ha ka raalli noqdee. [Al-Xaaqqah: 17; iyo hadalladooda.]

Tafsiirka Al-Baqawi

“Rabbiyow, geli Jannooyinka Cadni ee aad u ballanqaadday, iyo kuwa wanaagsanaa ee ka mid ah aabbayaashood, xaasaskooda iyo ubadkooda. Adigaa ah Adkaadaha, Xakiimka.” Saciid bin Jubayr wuxuu yidhi: Mu’minku markuu Jannada galo ayuu yidhaahdaa: “Aabbahay xaggee joogaa? Hooyaday xaggee joogtaa?

Ubadkaygu xaggee joogaan? Xaaskayguna xaggee joogtaa?” Waxaa lagu yidhaahdaa: “Iyagu ma samayn camal la mid ah kaaga.” Wuxuu yidhaahdaa: “Anigu naftayda iyo iyagaba dartood ayaan u camal falay.” Markaas ayaa lagu yidhaahdaa: “Jannada geliya.”

Hadalka Alle Weyne: “Kuwa xambaarsan Carshiga iyo kuwa ku hareeraysan” waxaa loola jeedaa kuwa Carshiga xambaarsan iyo kuwa ku wareega; iyagu waa Kuruubiyiinta, madaxda Malaa’igta. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Masaafada u dhexaysa canqowga mid ka mid ah xambaarsanayaasha Carshiga ilaa ciribta cagtiisu waa shan boqol oo sano oo socod ah. Waxaana la wariyey in cagahoodu ku sugan yihiin gunta dhulka, dhulka iyo samooyinkuna gaadhaan dhexda jirkooda.

Waxay yidhaahdaan: “Waxaa nasahan Kan leh haybad iyo awood; waxaa nasahan Kan leh xukunka iyo boqortooyada; waxaa nasahan Noolaha aan dhiman; waxaa nasahan, quduus ah, Rabbiga Malaa’igta iyo Ruuxda.” Maysarah bin Curwah wuxuu yidhi: Cagahoodu waxay ku sugan yihiin dhulka ugu hooseeya, madaxooduna waxay ka gudbeen Carshiga. Waxay u sujuudsan yihiin Alle, indhahoodana kor uma qaadaan. Cabsidoodu way ka daran tahay tan dadka samada toddobaad; dadka samada toddobaadna way ka cabsida badan yihiin dadka samada ka hooseeya, kuwa ka hooseeyana way ka cabsida badan yihiin kuwa ka sii hooseeya.

Mujaahid wuxuu yidhi: Malaa’igta iyo Carshiga dhexdooda waxaa yaal toddobaatan xijaab oo nuur ah. Muxammad bin al-Munkadir wuxuu ka wariyey Jaabir inuu yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: “Waxaa la ii oggolaaday inaan ka warramo malag ka mid ah Malaa’igta Alle ee Carshiga xambaarsan: inta u dhexaysa dacalka dhegtiisa iyo garabkiisu waa toddoba boqol oo sano oo socod ah.”

Jacfar bin Muxammad wuxuu ka wariyey aabbihii, kaasna awoowgii, inuu yidhi: Masaafada u dhexaysa tiir Carshiga ka mid ah iyo tiirka kale waxay la mid tahay duulimaadka shimbir aad u dheereysa muddo soddon kun oo sano ah. Maalin kasta Carshiga waxaa lagu dedaa toddobaatan kun oo midab oo nuur ah, makhluuq Alle abuuray oo awood u leh inuu eego ma jiro. Wax kasta marka la barbar dhigo Carshiga waxay la mid yihiin faraanti ku dhex jira dhul bannaan. Mujaahid wuxuu yidhi: Samada toddobaad iyo Carshiga dhexdooda waxaa yaal toddobaatan kun oo xijaab oo nuur ah, xijaab mugdi ah, xijaab nuur ah iyo xijaab mugdi ah.

Wahb bin Munabbih wuxuu yidhi: Carshiga hareerihiisa waxaa ku yaal toddobaatan kun oo saf oo Malaa’ig ah, saf saf ka dambeeya, oo ku wareegaya Carshiga. Qaar baa hore u socda, qaarna gadaal u noqda. Markay qaarkood is hor yimaadaan, kuwaasi waxay yidhaahdaan “Laa ilaaha illallaah”, kuwa kalena “Allaahu akbar.” Dabadood waxaa taagan toddobaatan kun oo saf oo Malaa’ig ah; gacmahoodu waxay gaadhaan luquntooda, garbahoodana way saareen.

Markay maqlaan takbiirta iyo tahliisha kuwa hore, codkooda ayay kor u qaadaan oo yidhaahdaan: “Waxaa nasahan adiga iyo ammaan baa kuu sugnaatay; sidee baad u weyn tahay oo u sharafta badan tahay! Adigaa ah Alle, Ilaah aan adiga ahayn ma jiro; adigaa ugu weyn; khalqiga oo dhami xaggaaga ayay u noqonayaan.” Kuwaas dabadood waxaa jira boqol kun oo saf oo Malaa’ig ah, kuwaas oo gacanta midig saartay tan bidix; midkoodna ma jiro aan tasbiix ku ammaanayn Alle si ka duwan tasbiixda kan kale.

Inta u dhexaysa labada baal ee mid kasta waa saddex boqol oo sano oo socod ah; inta u dhexaysa dacalka dhegtiisa iyo garabkiisuna waa afar boqol oo sano oo socod ah. Alle wuxuu Malaa’igta Carshiga ku hareeraysan kaga xijaabtay toddobaatan xijaab oo dab ah, toddobaatan xijaab oo mugdi ah, toddobaatan xijaab oo nuur ah, toddobaatan xijaab oo luul cad ah, toddobaatan xijaab oo yaaquut cas ah, toddobaatan xijaab oo yaaquut jaalle ah, toddobaatan xijaab oo sumurud cagaaran ah, toddobaatan xijaab oo baraf ah, toddobaatan xijaab oo biyo ah, toddobaatan xijaab oo dhaxan ah iyo kuwo aanu Alle mooyee cidina ogayn.

Wuxuu yidhi: Mid kasta oo ka mid ah xambaarsanayaasha Carshiga iyo kuwa ku hareeraysan wuxuu leeyahay afar weji: weji dibi, weji libaax, weji gorgor iyo weji aadane. Mid kasta oo iyaga ka mid ahi wuxuu leeyahay afar baal; laba baal ayuu wejigiisa ku daboolaa, isagoo ka cabsanaya inuu Carshiga eego oo suuxo, labada kalena wuu ku duulaa. Hadal kale ma laha aan ka ahayn tasbiix, xamid, takbiir iyo majdin.

Hadalka Alle Weyne: “Waxay Rabbigood ku tasbiixsadaan iyagoo ammaanaya, wayna rumaysan yihiin isaga.” Waxay qirayaan inuu yahay Mid keliya oo aan cidina shariik la ahayn. Cabdul-Waaxid al-Maliixii ayaa noo warramay, Abuu Mansuur as-Samcaanii ayaa noo warramay, Abuu Jacfar ar-Rayyaanii ayaa noo warramay, Xumayd bin Zanjawayh ayaa noo warramay, Cumar bin Cabdullaahi ar-Raqaashii ayaa noo warramay, Jacfar bin Sulaymaan ayaa noo warramay, Haaruun bin Rabaab ayaa noo warramay, Shahr bin Xawshabna wuxuu yidhi: Xambaarsanayaasha Carshigu waa siddeed.

Afar ka mid ahi waxay yidhaahdaan: “Subxaanaka Allaahumma wa bixamdika, adigaa mahad leh samirkaaga ka dib cilmigaaga.” Afarta kalena waxay yidhaahdaan: “Subxaanaka Allaahumma wa bixamdika, adigaa mahad leh cafiskaaga ka dib awooddaada.” Waxay u muuqataa inay eegayaan dambiyada Banii Aadam.

Hadalka Alle Weyne: “Waxayna dambi-dhaaf u weydiistaan kuwa rumeeyey. Rabbiyow…” waxaa loola jeedaa inay yidhaahdaan “Rabbiyow”. “Wax walba waxaad ku koobtay naxariis iyo cilmi”: waxaa la yidhi waa tamyiiz [ereyga faahfaahinaya waxa ka horreeya], waxaana kaloo la yidhi waa naql [ficilku wuxuu u gudbiyey macnihiisa]. Macnuhu waa: naxariistaada iyo cilmigaagu wax walba way koobeen.

“Ee u dambi dhaaf kuwa toobad keenay oo raacay Jidkaaga”—diintaada. “Kana dhowr cadaabta Jahannamo.” Mutarrif wuxuu yidhi: Addoommada Alle, kuwa mu’miniinta ugu daacadsan waa Malaa’igta, kuwa mu’miniinta ugu dhagar badanna waa khalqiga shayaadiinta.

“Kana dhowr xumaanta” waxaa loola jeedaa ciqaabaha. “Qofka aad ka dhowrto xumaanta” macnaheedu waa qofka aad ka dhowrto ciqaabaha. Waxa kale oo la yidhi: waa abaalmarinta xumaanta. “Maalintaas waad u naxariisatay, taasina waa liibaanta weyn.”