Araarama fi rahmata warra amanan

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

“Hamtuu irraa isaan eegi” jechuun hojiiwwan hamoo fi adabbii isaanii jechuudha; sababni isaas hamtuun abbaa ishee ni gaddisiisti. “Guyyaa san namni Ati hamtuu irraa isa eegde” jechuun Guyyaa Qiyaamaati. “Dhugumatti, rahmata isaaf gootee jirta” jechuun rahmatni Kee yeroo hundaa gabroota irra itti fufee jira; cubbuu fi hamtuun gabrootaa qofatu isa dhowwa. Namni Ati hamtuu irraa isa eegde, hojii gaarii fi mindaa isaa gaarii argachuuf isa qajeelchiteetta.

“Sun” jechuun hamtuu irraa eegamuun wanti sodaatamu dhabamuu fi rahmata argachuun wanti jaallatamu argamuu jechuudha. “Milkii guddaadha”; milkiin isa fakkaatu hin jiru, warri milkii irratti wal dorgomanis milkii kana caalu hin hawwan.

Kadhannaan malaykootaa kun Rabbiin isaanii guutummaatti akka beekan, Maqoota Isaa gaggaariin gara Isaatti akka dhiyaatan—Rabbiin gabroonni Isaa maqoota sanaan gara Isaatti dhiyaachuu jaallata—akkasumas waan kadhatan sanaaf mijatu akka kadhatan agarsiisa. Isaan rahmata argachuu fi dhiibbaa wanti lubbuu namaa keessatti uumamaan jiru, kan Rabbiin hanqina isaa beekee fi cubbuu fi wantoota kana fakkaatanitti nama geessu, irraa ka’u balleessu kadhatan. Kanaaf, “Rahmata Qabeessa, Beekaa” jedhanii maqoota Isaa lamaanitti dhiyaatan.

Kadhannaan isaanii Rabbiin waliin amala gaarii guutuu qabaachuu isaanii of keessatti qabata: Inni Gooftaa isaanii ta’uu isaa, kunis gooftummaa waliigalaa fi addaa ta’uu isaa ni mirkaneessu; dhimma tokko illee of harkaa akka hin qabne ni amanu. Kadhannaan isaanii Gooftaa isaaniitti dhiyaatu, isaanis gama hundaan uumamumaan hiyyeeyyii dha; haalawwan isaanii keessaa tokko illee Rabbii isaanii irratti ragaa godhatanii dhiyeeffachuu hin danda’an. Wanti isaan qaban hundi tola, arjummaa fi gaarummaa Rabbii ti.

Akkasumas hojiiwwan Rabbiin jaallatu, isaanis hojiiwwan ibaadaa isaan raawwatanii fi jaalalaan irratti jabaatanii hojjetan jaalachuu keessatti Rabbiin isaanii waliin guutummaatti walii galuu isaanii of keessatti qabata. Hojjettoota keessaa warra Rabbiin uumama Isaa keessaa jaallatu, isaanis mu’minoota dha. Uumamtoota itti gaafatamummaa qaban hunda keessaa Rabbiin ni jibba; mu’minoota isaanii garuu akkas miti. Malaykota mu’minoota jaallachuun isaanii keessaa tokko, isaaniif Rabbiitti kadhachuu fi haala isaanii akka toluuf carraaqqii gochuudha.

Namaaf kadhachuun mallattoolee jaalala isaa keessaa kan ifa ta’e dha; nama jaallatan malee namaaf hin kadhatan.

Rabbiin kadhannaa isaanii, jecha Isaa “Mu’minootaaf araarama kadhatu” jedhuun booda, ibsee bal’inaan dubbate. Kun kitaaba Isaa ittiin xiinxaluuf akeekkachiisa xixiqqaa fi laafaa ta’e of keessaa qaba. Xiinxalaan hiika jecha tokko qofa irratti dhaabbachuu hin qabu; hiika jecha sanaa sirriitti hubatee booda, sammuu isaatiin dhimma sanaa fi karaa itti geessan, wantoota malee dhimichi hin raawwatamne, akkasumas wantoota irratti dhimichi hirkatu ilaalu qaba. Waan kana Rabbiin barbaade jechuun murteessuu qaba; akkuma hiika jechi sun kallattiidhaan agarsiisu Rabbiin barbaade jechuun murteessutti.

Namni Rabbiin kana barbaade jechuun akka murteessu wantoonni lama isa dirqisiisu: inni tokko, kun hiika sana hordofuu fi wanta irratti hirkatu ta’uu isaa beekuu fi murteessuu; inni lammaffaan, Rabbiin waan hunda Beekaa ta’uu fi gabroonni Isaa kitaaba Isaa irratti akka xiinxalanii fi yaadan ajajamuu isaanii beekuudha. Rabbiin hiika sana irraa maal akka barbaachisu beeka. Inni kitaabni Isaa qajeelfama, ifa fi waan hundumaaf ibsa ta’uu, akkasumas dubbii keessaa kan ifa baay’ee qabu fi kabajamaan ta’uu himeera. Kanaaf, gabrichi akka Rabbiin isa milkeesseen beekumsa guddaa fi kheyr baay’ee argata.

Tafsiira keenya kana keessattis waan kana keessaa baay’een jira; Rabbiin nuuf tola godheera.

Aayata tokko tokko keessatti, nama sirriitti hin xiinxalleef, akkamitti hiikni kun irraa ba’u dhokachuu danda’a. Rabbiin kuusaa rahmata Isaa keessaa waan haala keenyaafi haala Muslimootaa sirreessuuf sababaa ta’u akka nuuf banu Isa kadhanna. Hamtuu nafsee keenya kan rahmata Isaa nu bira ga’uu dhowwuu fi gufachiisu irraa nu haa eegu. Inni Arjaa, Kennaa baay’ee kennuudha; sababoota fi bu’aawwan sababoota sanaa nuuf kennuuf tola ooleera.

Kadhannaan kun namni nama biraa waliin jireenya qabu—haadha manaa, ijoollee ykn hiriyyaan—nama sanaan ni gammada; walitti dhufeenyi isaa kheyr hojii isaa fi sababaa hojii isaa irraa alatti isaaf argamsiisa. Akkuma malaykota mu’minootaaf, abbootii isaanii, haadholii manaa isaanii fi sanyii isaanii keessaa warra qajeelaniif kadhatan. Tarii, jecha “warra qajeelanii” jedhuuf, qajeelummaan isaanii jiraachuun dirqama; kanaaf, kun hojii isaanii irraa argama jedhamee ni danda’ama. Rabbiitu sirriitti beeka.

Rabbiin tola Isaa guutuu ta’e mu’minoota Isaa irratti akka oolu, akkasumas sababoota gammachuu isaanii ta’an keessaa wantoota isaaniin alaa fi humna isaanii ol ta’an qopheessuu isaa dubbata. Kunis malaykota Isaa Isaatti dhihaatanii isaaniif araarama kadhachuu fi dhimma amantii isaanii fi Aakhirah isaanii sirreessuuf kadhachuu dabalata. Kana keessatti sadarkaa baattota Arshii fi warra Arshii marsanii, Rabbiitti dhihaachuu isaanii, ibaadaa isaanii baay’achuu fi gabroota Rabbii gorsuu isaanii ni ibsa; sababni isaas Rabbiin isaan irraa waan kana jaallatu ni beeku.

Rabbiin akkana jedhe: “Warra Arshii baadhatan” jechuun Arshii Rahmaanii dha; inni uumamtoota hundaaf akka dacha’aatti ta’ee, uumamtoota keessaa isa guddaa, bal’aa fi bareedaa dha; Rabbiitti uumamtoota hundaa caalaa dhihaata. Rabbiin lafa, samiiwwanii fi Kursii bal’inaan hammateera. Malaykota kanneen Arshii Isaa isa guddaa akka baatan Rabbiin ramadeera. Kanaaf, isaan malaykota keessaa gurguddoo, ciccimoo fi humna qabeeyyii ta’uu isaanii shakkiin hin jiru.

Rabbiin isaan Arshii Isaa akka baatan filachuun, zikrii keessatti isaan dursuunii fi Isa biratti dhihaachuun isaanii sadarkaa gosoota malaykootaa hunda caalaa ol’aanaa ta’uu isaanii agarsiisa. Rabbiin akkana jedhe: “Guyyaa san Arshii Gooftaa keetii isaanii gubbaa malaykota saddeet baatu.” “Warri isa marsan” jechuun sadarkaa fi kabajaan malaykota Isaatti dhihaatan jechuu dha. “Hamdii Gooftaa isaanii waliin tasbiih godhu” jechuun Rabbiin ibaadaa baay’inaan gabbaruu isaanii faarfachuudha; keessumaa tasbiihii fi tahmiidii.

Ibaadaawwan biroo hundis tasbiihii fi tahmiidii Rabbii keessatti seenu; sababni isaas ibaadaa sana nama biraatiif hin goonee, Rabbiif qofa gochuun Isa hanqina irraa qulqulleessuu dha; Rabbiin faarfachuus ni ta’a. Gabrichi “Subhaanallaahi wa bihamdihi” jechuun jedhus kana keessatti seena; inni ibaadaawwan keessaa tokko.

“Warra amananif araarama kadhatu.” Kun faayidaawwan fi faziilaa amantii baay’ee keessaa tokko: malaykota cubbuu hin qabne, warra amananif araarama kadhatu. Mu’minni amantii isaatiin faziilaa guddaa kanaaf sababaa ta’a. Araaramni wantoota isa waliin barbaachisan malee guutuu hin ta’u; namoota hedduu biratti araarama kadhachuu fi gaafachuun hiika isaa cubbuu qofaaf araarama argachuu jedhamee yaadama.

Kanaaf Rabbiin du’aa’ii isaanii keessatti wantoota malee araaramni hin guutamne ibse. Akkana jedhe: “Gooftaa keenya! Ati rahmataafi beekumsaan waan hunda wal geessee jirta.” Beekumsi Kee waan hunda marsee jira; waan dhokatu tokkollee si jalaa hin dhokatu; samii fi dachii keessa madaala atoomii tokko illee beekumsa Kee jalaa hin fagaatu; waan sana gadi yookaan ol ta’es akkasuma.

Rahmatni Kee waan hunda gaheera; uumamtoonni samii fi dachii hundi rahmata Rabbii tiin guutamaniiru; rahmatni Isaa isaan hunda hammatee, uumamtoota Isaa keessaa nama gahe bira ga’eera. “Kanaaf isaan tawbataniif araarami” jechuun shirkii fi badii irraa tawbatanii, “karaa Kee hordofaniif” jechuun ergamtoota Kee hordofanii, tokkichummaa Kee mirkaneessanii fi siif ajajamaniif araarami. “Adabbii Jahiim irraas isaan eegi” jechuun adabbii mataa isaa, akkasumas sababoota adabbii irraa isaan eegi.

“Gooftaa keenya! Jannata qubannaa kan waadaa isaaniif galte isaan seensisi” jechuun arraba ergamtoota Kee irratti waadaa galte. “Warra qajeelanis” jechuun warra amantii fi hojii gaariin qajeelanii, “abbootii isaanii, haadholii manaa isaanii” jechuun niitota isaanii, dhiirsa isaanii, hiriyoota isaanii fi michoota isaanii, akkasumas “sanyii isaanii keessaa” isaan seensisi. “Dhugumatti Ati injifataa” jechuun wanta hunda irratti injifataa fi mo’ataa dha; injifannoon Kee cubbuu isaanii isaaniif dhiifama gochuu, wanta isaan sodaatan isaan irraa kaasuu fi waan gaarii hunda isaaniin ga’uuf sababaa ta’a.

“Ogeessa” jechuun waan hunda bakka isaaf malu kaa’a. Yaa Gooftaa keenya, ogummaan Kee wanta faallaa isaa barbaadu hin gaafannu; garuu ogummaa Kee keessaa, kan arraba ergamtoota Kee irratti nutti himte, akkasumas arjummaan Kee barbaadu keessaa, mu’minootaaf araaramni jira.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

“Hamtuu irraa isaan eegi” jechuun hamtuu raawwachuu irraa, yookaan nama irraa hamtuun raawwatame adabbii isaa irraa isaan eegi jechuudha. “Guyyaa san namni hamtuu irraa eegame” jechuun Guyyaa Qiyaamaa. “Dhugumatti, rahmata isaaf gootee jirta” jechuun isaaf laafteetta, adabbii irraas isa baraarteetta. “Sun milkii guddaadha.”

“Gooftaa keenya! Jannata qubannaa kan waadaa isaaniif galte isaan seensisi; abbootii isaanii, haadholii manaa isaanii fi sanyii isaanii keessaa warra qajeelanis.” Jechuun isaanii fi maatii isaanii walitti fidii; manneen walitti aanan keessa waliin jiraachuun isaanii ija isaanii haa gammachiisu. Akkuma Rabbiin jedhe: “Warri amananii, sanyiin isaanii imaanan isaan hordofes, sanyii isaanii isaanitti ni maxxansina; hojii isaanii irraa homaa isaan hin hir’ifnu” (Aṭ-Ṭuur, 52:21).

Hunda isaanii sadarkaa tokko keessa goone; akka ija isaanii gammachiisuuf. Nama sadarkaa ol’aanaa qabu gara sadarkaa gadi aanaatti hin hir’isne; garuu hojii xiqqaa hojjetu tolaa fi kennaa keenya irraa nama hojii baay’ee hojjetu waliin sadarkaa tokkootti ol kaasne. Sa’iid ibn Jubayr akkana jedhe: Mu’minni yeroo Jannata seenu, abbaa isaa, ilma isaa fi obboleessa isaa eega; “Isaan eessa jiru?” jedhee gaafata.

“Hojii keessatti sadarkaa kee hin geenye” jedhamee deebifama. Inni immoo, “Ani ofii kootiifis, isaaniifis hojjedhe” jedha. Isaanis sadarkaa isaa keessatti isa waliin walitti makamu. Sana booda Sa’iid ibn Jubayr aayata kana qara’e: “Gooftaa keenya!

Jannata qubannaa kan waadaa isaaniif galte isaan seensisi; abbootii isaanii, haadholii manaa isaanii fi sanyii isaanii keessaa warra qajeelanis. Dhugumatti Ati injifataa, ogeessa.” Muṭarrif ibn Abdillaah ibn ash-Shikhkhiir akkana jedhe: Gabroota Rabbii keessaa mu’minootaaf kanneen gorsa gaarii kennan malaykota; ergasii aayata kana qara’e. Gabroota Rabbii keessaa mu’minootaaf kanneen gorsa hamaa kennan immoo sheyxaana.

“Dhugumatti Ati injifataa, ogeessa” jechuun wanti Isa dhowwu yookaan Isa mo’u hin jiru; waan Inni fedhe ni ta’a, waan Inni hin fedhin immoo hin ta’u. Dubbii fi hojii Isaa, seera Isaa fi murtii Isaa keessatti ogeessa dha. (Aṭ-Ṭuur, 52:21).

Rabbiin malaykota Isaatti dhihaatan, baattota Arshii afran, akkasumas warra naannoo isaa jiran keessaa Kiruubiyyuun, Rabbiin isaanii hamdii waliin tasbiih akka godhan dubbata. Kana jechuun tasbiih, kan hanqina Rabbiin irraa haqu, hamdii immoo amaloota faarfannaa isaaf mirkaneessu waliin walitti qabu. “Isaattis ni amanu” jechuun Isaaf of gadi qabanii fi Isa duratti gad of deebisanii dha. “Warra amananif araarama kadhatu” jechuun namoota lafa irra jiran keessaa warra iimaana dhokataa qabaniif araarama kadhatu jechuudha.

Rabbiin malaykota Isaatti dhihaatan, warra amananif, isaan hin argamne keessatti akka kadhatan ramade. Kun amala uumamaa malaykootaa waan ta’eef, mu’minni obboleessa isaatiif osoo inni hin argin kadhannaa yeroo godhu, isaan “Aamiin! Atis isa fakkaatu argadhu” jedhanii kadhannaa sana irratti aamiin jedhu. Kun Sahih Muslim keessatti mirkanaa’eera: “Muslimni obboleessa isaatiif inni hin argamne keessatti kadhannaa yeroo godhu, malaykaan, ‘Aamiin!

Atis isa fakkaatu argadhu’ jedha.” Imaam Ahmad akkana jedhe: Abdullaah ibn Muhammad—inni Ibn Abii Shaybah dha—nuuf hime; Abdata ibn Sulaymaan nuuf hime; Muhammad ibn Is’haaq irraa, Ya’quub ibn Utbah irraa, Ikrimah irraa, Ibn Abbaas akka Nabiin ﷺ Umayyah’n walaloo isaa keessaa wanta tokko irratti dhugaa akka dubbate nuuf hime. Innis akkana jedhe: “Namichi fi re’een miila mirgaa isaa jala, allaattii shimbirroo immoo miila isaatiin kaan jala; leenci eeggataa ta’ee taa’a.” Ergamaan Rabbii ﷺ, “Dhugaa dubbate” jedhan.

Innis akkana jedhe: “Aduun halkan dhuma irratti dhiigaa fakkaattuun baati; ganama halluun ishee diimatti jijjiirama. Isheen ba’uu hin dandeessu, hanga karaa ishee keessatti adabbii yookaan rukutamuu malee.” Nabiin ﷺ, “Dhugaa dubbate” jedhan. Kun sanad gaarii dha.

Kunis baattota Arshii yeroo ammaa afur ta’uu isaanii agarsiisa; Guyyaa Qiyaamaa immoo saddeet ta’u, akkuma Rabbiin jedhe: “Guyyaa san Arshii Gooftaa keetii isaanii gubbaa malaykota saddeet baatu” (Al-Haaqqah, 69:17).

Asitti gaaffiin ka’a: Hiikni aayata kana irraa hubatamuu fi hadiisni kun maal akka agarsiisu, akkasumas hadiisa Abuu Daawud gabaase waliin akkamitti walitti fidama? Abuu Daawud akkana jedhe: Muhammad ibn aṣ-Ṣabbaah al-Bazzaar nuuf hime; al-Waliid ibn Abii Thawr nuuf hime; Simaak irraa, Abdullaah ibn Umayrah irraa, al-Ahnaf ibn Qays irraa, al-Abbaas ibn Abdil-Muṭṭalib irraa, inni akkana jedhe: “Ani Batḥaa keessatti garee namootaa waliin, isaan keessaa Ergamaan Rabbii ﷺ osoo jiranii, ture. Duumessi isaan bira darbe; Innis isa ilaalee, ‘Kana maal jettu?’ jedhe.

Isaan, ‘Duumessa’ jedhan. Inni, ‘Muzn?’ jedhe. Isaan, ‘Muznis’ jedhan. Inni, ‘Anaan?’ jedhe. Isaan, ‘Anaan’ jedhan.” Abuu Daawud akkana jedhe: “Ani ‘anaan’ jedhu sirriitti hin qabanne.” Inni akkana jedhe: “Samii fi dachii gidduu fageenyi meeqa akka ta’e ni beektuu?”

Isaan, “Hin beeknu” jedhan. Inni, “Fageenyi isaanii waggaa tokko, yookaan lama, yookaan saddeettamii sadii dha; achiis samiin isa gubbaa jirti, akkasuma,” jedhee hanga samii torbaatti lakkaa’e. “Samiin torbaffaan olitti galaanni jira; gadi aanaa fi gubbaa isaa gidduu fageenyi samii tokkoo fi isa kaan gidduu jiruun walqixa. Sana olitti re’oonni gurguddoon saddeet jiru; kottee isaanii fi jilba isaanii gidduu fageenyi samii tokkoo fi isa kaan gidduu jiruun walqixa.

Dugda isaanii gubbaatti Arshiin jira; gadi aanaa fi gubbaa isaa gidduu fageenyi samii tokkoo fi isa kaan gidduu jiruun walqixa. Sana olitti immoo Allaah, Inni Guddaan, jira.” Abuu Daawud, Tirmidhii fi Ibn Maajah hadiisa kana Simaak ibn Harb irraa gabaasan. Tirmidhii, “Hasan gariib” jedhe.

Hadiisni kun baattota Arshii saddeet ta’uu agarsiisa. Akkuma Shahru ibn Hawshab jedhe: “Baattotni Arshii saddeet; afur isaanii, ‘Yaa Allaah, Si qulqulleessina, hamdii Keetiin; beekumsa Kee booddee obsa kee irratti hamdiin Siif haa ta’u’ jedhu. Afur immoo, ‘Yaa Allaah, Si qulqulleessina, hamdii Keetiin; dandeettii Kee booddee araara kee irratti hamdiin Siif haa ta’u’ jedhu.” Isaan mu’minootaaf araarama yeroo kadhatan akkana jedhu: “Gooftaa keenya!

Ati rahmataafi beekumsaan waan hunda wal geessee jirta.” Jechuun rahmatni Kee cubbuu fi badii isaanii hammata; beekumsi Kee hojii isaanii, sochii isaanii fi tasgabbiin isaanii hunda marsee jira. “Kanaaf, isaan tawbataniif araarami” jechuun yeroo tawbatanii gara Kee deebi’an, waan keessa turan dhiisan, ajaja Kee hordofanii hojii gaarii raawwachuu fi hamtuu dhiisuu jalqaban, isaan balleessaa isaanii irraa dhiisi.

“Adabbii Jahiim irraas isaan eegi” jechuun adabbii Jahiim irraa isaan fageessi; inni adabbii nama dhukkubsuu fi gaddisiisuudha.

Tafsiira Al-Baghawii

“Gooftaa keenya! Jannata qubannaa kan waadaa isaaniif galte isaan seensisi; abbootii isaanii, haadholii manaa isaanii fi sanyii isaanii keessaa warra qajeelanis; dhugumatti Ati injifataa, ogeessa.” Sa’iid ibn Jubayr akkana jedhe: Mu’minni Jannata seenee, “Abbaan koo eessa jira? Haati koo eessa jirti?

Ilmi koo eessa jira? Haati manaa koo eessa jirti?” jedha. “Isaan hojii kee fakkaatu hin hojjenne” jedhamee deebifama. Inni, “Ani ofii kootiifis, isaaniifis hojjechaa ture” jedha. Kana irratti, “Isaan Jannata seensisaa” jedhama.

Rabbiin Ol’aanaan akkana jedhe: “Warra Arshii baadhatan, akkasumas warra isa marsan.” Isaan baattota Arshii fi naanna’anii isa marsan; isaan Kiruubiyyuun, malaykota keessaa geggeessitoota dha. Ibn Abbaas akkana jedhe: Baattota Arshii keessaa namni tokko, jilba isaa irraa hanga fiixee miila isaatti deemsi waggaa dhibba shan fudhata. Akkasumas miilli isaanii gadi fagoo lafa keessa ga’a; lafaawwanii fi samiileen hanga naannoo mudhii isaanii ga’u jedhamee gabaafame.

Isaan akkana jedhu: “Isa ulfinaa fi aangoo guddaa qabu qulqulleessina; Isa mootummaa fi mootummaa mul’atu qabu qulqulleessina; Isa jiraataa hin duune qulqulleessina; Gooftaa malaykootaa fi Ruuhii, Isa qulqulluu fi qulqullaa’aa.” Maysarah ibn Urubah akkana jedhe: Miilli isaanii lafa isa gadi aanaa keessa jira; mataan isaanii Arshii keessa seenee darba. Isaan sodaadhaan gad jedhaniiru, ija isaanii ol hin kaasani. Isaan sodaadhaan warra samii torbaffaa caalu; warri samii torbaffaa immoo warra samii itti aantu caalu; isheen itti aantu immoo ishee itti aanu caalti.

Mujaahid akkana jedhe: Malaykootaa fi Arshii gidduu golgaan ifaa ta’e torbaatamatu jira. Muhammad ibn al-Munkadir Jaabir irraa gabaase: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Malaykaa Rabbiin uumee, baattota Arshii keessaa tokko irratti akka dubbadhuuf eeyyamameera; gurra isaa irraa hanga gatiittii isaa fageenyi waggaa dhibba torba deemsi ta’a.” Ja’far ibn Muhammad abbaa isaa irraa, inni akaakayyuu isaa irraa gabaase; inni akkana jedhe: Arshii keessaa utubaa tokkoo fi utubaa isa itti aanan gidduu fageenyi simbira saffisaan balali’u tokkoof waggaa kuma soddomatu fudhata.

Arshiin guyyaa guyyaan halluuwwan ifaa torbaatama uffata; uumamtoota Rabbii keessaa tokko illee isa ilaalu danda’u hin jiru. Wanti hundi Arshii keessatti, akka geengoon lafa bal’aa keessatti ta’uutti xiqqaa dha. Mujaahid akkana jedhe: Samii torbaffaa fi Arshii gidduu golgaan ifaa ta’e kuma torbaatamatu jira; golgaa dukkanaa’aa, golgaa ifaa, golgaa dukkanaa’aa fi golgaa ifaa dha. Wahb ibn Munabbih akkana jedhe: Naannoo Arshii malaykota tarree kuma torbaatamatu jira; tarree tokko tarree biraa duuba, Arshii naanna’anii marsu.

Gareen tokko gara fuulduraatti dhufa; kan biraan immoo deebi’a. Walitti yeroo dhufan, kunniin “Laa ilaaha illallaah” jedhu; warri kaan immoo “Allaahu Akbar” jedhu. Isaan duuba tarree dhaabbataa kuma torbaatamatu jira; harki isaanii morma isaanii irratti, gatiittii isaanii irra kaa’ameera. Yeroo isaan sagalee warra duraa kan takbiiraa fi tahliilaa dhaga’an, sagalee isaanii ol kaasanii akkana jedhu: “Si qulqulleessina, hamdii Keetiin; Ati hammam guddaa fi kabajamaa taate!

Ati Allaah dha; Si malee haqaan gabbaramaan hin jiru. Ati hundarra guddaa dha; uumamtoonni hundi gara Kee deebi’u.” Isaan duuba immoo malaykota tarree kuma dhibba tokkoatu jira; harka mirgaa isaanii harka bitaa isaanii irra kaa’aniiru. Isaan keessaa tokkoon tokkoon isaanii tasbiihii hamdii waliin kan malaykaan biraa hin tasbiihne jedhu.

Bal’inni baallee tokkoo isaanii deemsa waggaa dhibba sadii dha; gurra irraa hanga gatiittii isaanii immoo waggaa dhibba afur dha. Rabbiin malaykota Arshii naanna’an irraa golgaa ibiddaa torbaatama, golgaa dukkanaa’aa torbaatama, golgaa ifaa torbaatama, golgaa pearl adii torbaatama, golgaa yaaqutii diimaa torbaatama, golgaa yaaqutii keelloo torbaatama, golgaa zabarjadii magariisaa torbaatama, golgaa cabbii torbaatama, golgaa bishaanii torbaatama, golgaa qorraatii torbaatama, akkasumas wantoota Rabbiin qofa beeku isaan dhokse.

Akkana jedhe: Baattota Arshii fi malaykota naannoo isaa jiran keessaa tokkoon tokkoon isaanii fuula afur qabu: fuula sangaa, fuula leencaa, fuula allaattii fi fuula namaa. Tokkoon tokkoon isaanii baallee afur qabu; baallee lama fuula isaa irra kaa’a, Arshii ilaalee akka hin kufneef; baallee lama immoo ittiin balali’a. Dubbiin isaanii tasbiih, tahmiid, takbiirii fi tamjiid qofa.

Rabbiin Ol’aanaan akkana jedhe: “Hamdii Gooftaa isaanii waliin tasbiih godhu, Isaattis ni amanu.” Jechuun Rabbiin tokkicha ta’uu fi shariika akka hin qabne ni dhugoomsu. Abduwaahid al-Maliihii nuuf hime; Abuu Manṣuur as-Sama’aanii nuuf hime; Abuu Ja’far ar-Rayyaan nuuf hime; Humayd ibn Zanjawayh nuuf hime; Umar ibn Abdillaah ar-Raqaashii nuuf hime; Ja’far ibn Sulaymaan nuuf hime; Haaruun ibn Rabaab nuuf hime; Shahru ibn Hawshab akkana jedhe: Baattotni Arshii saddeet. Isaan keessaa afur, “Yaa Allaah, Si qulqulleessina, hamdii Keetiin; beekumsa Kee booda obsa kee irratti hamdiin Siif haa ta’u” jedhu.

Afur immoo, “Yaa Allaah, Si qulqulleessina, hamdii Keetiin; dandeettii Kee booda araara kee irratti hamdiin Siif haa ta’u” jedhu. Akkuma waan isaan cubbuu ilmaan Aadam ilaalaa jiraniitti.

Rabbiin Ol’aanaan akkana jedhe: “Warra amananif araarama kadhatu. Gooftaa keenya…” jechuun, “Gooftaa keenya” jedhu. “Ati rahmataafi beekumsaan waan hunda wal geessee jirta.” Jechi kun akka ibsaatti mansuub ta’e jedhame; yookaan jijjiirama caasaa jechaa ti jedhame.

Hiikni isaa: rahmatni Kee fi beekumsi Kee waan hunda hammateera. “Kanaaf isaan tawbataniif araarami, karaa Kee hordofaniif” jechuun amantii Kee. “Adabbii Jahiim irraa isaan eegi.” Muṭarrif akkana jedhe: Gabroota Rabbii keessaa mu’minootaaf gorsa gaarii kennan malaykota; uumamtoota keessaa mu’minootaaf gorsa hamaa kennan immoo sheyxaana.

“Hamtuwwan irraa isaan eegi” jechuun adabbiiwwan irraa isaan eegi. “Namni hamtuu irraa eegame” jechuun namni Ati adabbii hamtuu irraa isa eegde jechuudha; akkasumas, “mindaa hojii hamoo irraa isa eegi” jedhameera. “Guyyaa san rahmata isaaf gootee jirta; sun milkii guddaadha.”