የጸጋ ምስጋናና የዘር ምርጥነት

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

ይህ ከአላህ በባሮቹ ላይ ያለው የደግነት ምልክት ሲሆን፣ ለወላጆችም ያለውን ምስጋና ያሳያል፤ ልጆችን ወላጆቻቸውን በለስላሳ ቃልና በደግ ንግግር፣ ገንዘብና ወጪ በማቅረብ፣ እንዲሁም በሌሎች የበጎ መዋል መንገዶች መልካም እንዲያደርጉላቸው አዘዛቸው። ከዚያም ይህን የሚያስገድደውን ምክንያት በማሳሰብ፣ እናት ልጇን ስትሸከም የተቋቋመችውንና በእርግዝናዋ ጊዜ የደረሰባትን ችግር፣ ከዚያም ከባድ የወሊድ ስቃይ፣ እንዲሁም የጡት ማጥባትና የማሳደግ ድካም ጠቀሰ። የተጠቀሱት ነገሮች ለአጭር ጊዜ፣ ለአንድ ወይም ለሁለት ሰዓት ብቻ የሚቆዩ አይደሉም፤ ይልቁንም ለረጅም ጊዜ፣ ለ(ሠላሳ ወር) የሚቆዩ ናቸው። ከዚህ ዘጠኝ ወር አካባቢ ለእርግዝና ሲሆን ቀሪው ለጡት ማጥባት ነው፤ ይህም ብዙውን ጊዜ የሚከሰተው ነው።

ከዚህ አንቀጽና «እናቶች ጡት ማጥባትን ለሚያሟላ ሰው ልጆቻቸውን ሙሉ ሁለት ዓመት ያጥቡ» (አል-በቀራ፡ 233) ከሚለው ጋር በመመርኮዝ፣ ዝቅተኛው የእርግዝና ጊዜ ስድስት ወር መሆኑን ያስረዳል፤ የጡት ማጥባት ጊዜ ሁለት ዓመት ስለሆነ፣ ከሠላሳ ወሩ ይህን ሁለት ዓመት ሲቀነስ ለእርግዝና ስድስት ወር ይቀራል። (ጥንካሬውን እስኪደርስ)፦ ማለትም የኃይሉ፣ የወጣትነቱና የአእምሮ ሙሉነቱ ጫፍ እስኪደርስ ድረስ ማለት ነው። (አርባ ዓመት ሲደርስ «ጌታዬ ሆይ፣ አነሳሳኝ») ማለትም በልቤ አስገባኝ፣ በትክክልም አግዘኝ፤ (በእኔና በወላጆቼ ላይ የለገስክልኝን ጸጋህን እንዳመሰግን) ማለትም የሃይማኖትና የዱንያ ጸጋዎችን እንዳመሰግን ነው። ጸጋን ማመስገን የሚሰጠውንና የሚያድለውን በመታዘዝ ጸጋዎችን መጠቀም፣ ውለታውን በመቀበልና ምስጋናውን ለማቅረብ አቅመ ቢስ መሆንን በማወቅ ውለታውን መመለስ፣ እንዲሁም አላህን በጸጋዎቹ ላይ በማመስገን መጣር ነው።

በወላጆች ላይ የሚደርሱ ጸጋዎች ለልጆቻቸውና ለዘሮቻቸውም ጸጋ ናቸው፤ ከእነርሱና ከምክንያቶቻቸው እንዲሁም ከውጤቶቻቸው የሆነ ድርሻ ለእነርሱ መድረሱ አይቀርምና። በተለይም የወላጆች በእውቀትና በሥራ መልካም መሆን ለልጆቻቸው መልካምነት ከሁሉ ታላቅ ምክንያቶች አንዱ ነው። (እኔም የምትወደውን መልካም ሥራ እንድሠራ)፦ ሥራው የሚያስተካክለውን ሁሉ የያዘና የሚያበላሸውን ሁሉ የራቀ እንዲሆን። ይህ አላህ የሚወደው፣ የሚቀበለውና የሚመነዳው ሥራ ነው።

(ዘሮቼንም ለእኔ አስተካክልልኝ)፦ ለራሱ መልካምነትን ከጠየቀ በኋላ፣ አላህ የዘሮቹን ሁኔታ እንዲያስተካክልለት ለመጠየቅ ነው። መልካምነታቸው ለወላጆቻቸው የሚመለስ ጥቅም መሆኑንም (ለእኔ) በሚለው ቃል ገለጸ። (እኔ ወዳንተ ተመለስኩ) ማለትም ከኃጢአቶችና ከአለመታዘዝ ተጸጽቼ ወደ ታዛዥነትህ ተመለስኩ፤ (እኔም ከሙስሊሞች ነኝ)።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

በቀደመው አንቀጽ አላህ ለብቻው አንድ መሆኑን፣ አምልኮን ለእርሱ ብቻ ማጥራትንና ወደ እርሱ ቀጥ ብሎ መሄድን ከጠቀሰ በኋላ፣ በዚህ አንቀጽ ወላጆችን በመልካም መንከባከብን አያያዘ። ይህ በብዙ የቁርአን አንቀጾች ከአላህ አምልኮ ጋር አብሮ ተጠቅሷል፤ ለምሳሌ፦ «ጌታህም እርሱን እንጂ ሌላን እንዳታመልኩ፣ በወላጆችም ላይ መልካም እንድታደርጉ ወሰነ» (አል-ኢስራእ፡ 23)፤ «ለእኔና ለወላጆችህ አመስግን፤ መመለሻው ወደ እኔ ነው» (ሉቅማን፡ 14)፤ ከዚህ ውጭም ብዙ አንቀጾች አሉ። እዚህም «ሰውን በወላጆቹ ላይ መልካም እንዲያደርግ አዘዝነው» አለ፤ ማለትም በወላጆቹ ላይ መልካም እንዲያደርግና እንዲያዝንላቸው አዘዝነው ማለት ነው። አቡ ዳውድ አጥ-ጠያሊሲ እንዲህ አለ፦ ሹዕባ ነገረን፤ ሲማክ ቢን ሐርብም እንዲህ አለኝ፦ ሙስዓብ ቢን ሳዕድ ከሳዕድ ሲናገር ሰማሁ፤ ሳዕድም እንዲህ አለ፦ የሳዕድ እናት ለሳዕድ «አላህ ወላጆችን መታዘዝ አላዘዘምን?

አንተ በአላህ እንዳትክድ እስካልተው ድረስ ምግብ አልበላም፣ መጠጥም አልጠጣም» አለችው። ከምግብና ከመጠጥ ታቀበች፤ አፏንም በዱላ እየከፈቱ ያጠጧት ነበር። ከዚያም «ሰውን በወላጆቹ ላይ መልካም እንዲያደርግ አዘዝነው» የሚለው አንቀጽ ወረደ። ሙስሊምና ኢብኑ ማጃ ሳይሆኑ የሱናን ምሁራን ይህን በሹዕባ ከሰነዱ ጋር ከዘገቡት ሲሆን፣ ዘገባው በዚህ የተቀረበው ቅርጽ ተመሳሳይ ነው፤ የበለጠም ረዘም ያለ ነው።

(እናቱ በችግር ላይ ሆና አረገዘችው) ማለትም በእርግዝናዋ ወቅት በእርሱ ምክንያት ችግርና ድካም ተቋቁማለች፤ የእርግዝና ምግብ ጥላቻ፣ ማቅለሽለሽ፣ ክብደት፣ ጭንቀትና እርጉዞች የሚያጋጥማቸው ሌሎች ድካሞችም ከእነዚህ መካከል ናቸው። (በችግርም ወለደችው) ማለትም የምጥንና የከባዱን የወሊድ ሥቃይ በመቋቋም ነው። (እርግዝናውና ከጡት መለያው ሠላሳ ወር ነው)። ዐሊይ (ረ.

ዐ.) ይህን አንቀጽ ከሉቅማን አንቀጽ «ከጡት መለያውም በሁለት ዓመት ነው» (ሉቅማን፡ 14) እና «እናቶች ልጆቻቸውን ሙሉ ሁለት ዓመት ያጥቡ፤ ጡት ማጥባትን ለሚያሟላ ሰው» (አል-በቀራ፡ 233) ከሚሉት ጋር በመመርኮዝ፣ ዝቅተኛው የእርግዝና ጊዜ ስድስት ወር መሆኑን ደምድሟል። ይህ ጠንካራና ትክክለኛ ግንዛቤ ነው። ዑስማንና ሌሎች የሰሓቦች ቡድንም (ረ.

ዐ.) በዚህ ተስማምተውታል። ሙሐመድ ቢን ኢስሓቅ ቢን ያሳር ከያዚድ ቢን ዐብደላህ ቢን ቁሰይጥ፣ እርሱም ከበዕጃ ቢን ዐብደላህ አል-ጁሃኒ እንዲህ ሲል ዘገበ፦ «ከእኛ አንድ ሰው ከጁሃይና የሆነች ሴትን አገባ፤ ልጅም ሙሉ ስድስት ወር ሲሞላው ወለደች። ባሏም ወደ ዑስማን ሄዶ ጉዳዩን ነገረው። ዑስማንም ሴቲቱን እንዲያመጡ አዘዘ። ልብሷን ልትለብስ በተነሳች ጊዜ እህቷ አለቀሰች።

“ለምን ታለቅሻለሽ? ከእርሱ በቀር ከፍጡራን መካከል ማንም አልነካኝም፤ አላህም የሚፈልገውን ይወስናል” አለቻት። ወደ ዑስማን በተወሰደች ጊዜ እንዲወገርባት አዘዘ። ይህ ዜና ወደ ዐሊይ ደረሰ፤ እርሱም ወደ ዑስማን መጥቶ “ምን ልታደርግ ነው?” አለው። “ሙሉ ስድስት ወር ሲሞላው ወለደች፤ ይህ ሊሆን ይችላልን?” አለው። ዐሊይም “ቁርአንን አታነብምን?”

አለው። “አዎን” አለ። “አላህ ‘እርግዝናውና ከጡት መለያው ሠላሳ ወር ነው’ እና ‘ሙሉ ሁለት ዓመት’ አለ፤ ከሁለት ዓመት በኋላ ስድስት ወር ብቻ ነው የሚቀረው” አለው። ዑስማንም “በአላህ ይሁንብኝ፣ ይህ ወደ አእምሮዬ አልመጣም ነበር” አለ። ሴቲቱን እንዲያመጡ አዘዘ፤ ግን እሷን አጥፍተው አገኟት። በዕጃም “በአላህ ይሁንብኝ፣ ቁራ ከቁራ ጋር፣ እንቁላልም ከእንቁላል ጋር እንደሚመሳሰል ሁሉ፣ እርሱ ከአባቱ ጋር ይበልጥ ይመሳሰላል” አለ።

አባቱም ልጁን ባየው ጊዜ “ልጄ ነው፤ በአላህ እርግጠኛ ነኝ” አለ። አላህም በእርሱ ላይ እስከሞተበት ድረስ እየበላችው የቆየች የመበስበስ ቁስልን አስከተለበት።» ኢብኑ አቢ ሓቲም ዘግቦታል። ይህንኑ ከሌላ መንገድ በ«እኔ የመጀመሪያው አምላኪ ነኝ» በሚለው ስፍራ አቅርበናል። ኢብኑ አቢ ሓቲም እንዲህ አለ፦ አባቴ ነገረኝ፤ ፈርዋ ቢን አቢ አል-መግራ ነገረን፤ ዐሊይ ቢን ሙስሂር ከዳውድ ቢን አቢ ሂንድ፣ እርሱም ከዒክሪማ፣ እርሱም ከኢብኑ ዐባስ (ረ.

ዐ.) እንዲህ ሲል ዘገበ፦ «ሴት ዘጠኝ ወር ከተሸከመች ለልጁ ሃያ አንድ ወር የጡት ማጥባት ይበቃዋል፤ ሰባት ወር ከተሸከመች ሃያ ሦስት ወር ይበቃዋል፤ ስድስት ወር ከተሸከመች ሙሉ ሁለት ዓመት ይበቃዋል፤ አላህ የሚለው እንዲህ ነውና፦ ‘እርግዝናውና ከጡት መለያው ሠላሳ ወር ነው’»።

(ጥንካሬውን እስኪደርስ) ማለትም ጠንካራና ጎልማሳ እስኪሆን ነው። (አርባ ዓመት እስኪደርስ) ማለትም አእምሮው፣ ግንዛቤውና ትዕግሥቱ ፍጹም እስኪሆኑ ነው። ብዙውን ጊዜ ሰው በአርባ ዓመቱ ላይ ከደረሰ በኋላ የሚሆንበት ሁኔታ አይለወጥም ይባላል። አቡ በክር ቢን ዐያሽ ከአል-አዕመሽ፣ እርሱም ከአል-ቃሲም ቢን ዐብደራሕማን እንዲህ ሲል ዘገበ፦ ለመስሩቅ «ሰው በኃጢአቶቹ መጠየቅ መቼ ይጀምራል?»

አልኩት። «አርባ ዓመት ሲደርስ፣ እርምጃህን ተጠንቀቅ» አለ። ሐፊዝ አቡ ያዕላ አል-መውሲሊ እንዲህ አለ፦ ዑበይዱላህ አል-ቀዋሪሪ ነገረን፤ መቶ ዓመት የደረሰው ዑዝራ ቢን ቀይስ አል-አዝዲ ነገረን፤ አቡ አል-ሐሰን አስ-ሰሉሊም ከእርሱ ዘገበልኝና ጨምሮ እንዲህ አለ፦ ሙሐመድ ቢን ዐምር ቢን ዑስማን፣ እርሱም ከዑስማን፣ እርሱም ከነቢዩ (ሰ. ዐ. ወ.)

እንዲህ ሲል ዘገበ፦ «ሙስሊም ባሪያ አርባ ዓመት ሲደርስ አላህ ሒሳቡን ያቀልለታል፤ ስድሳ ዓመት ሲደርስ አላህ ወደ እርሱ መመለስን ይሰጠዋል፤ ሰባ ዓመት ሲደርስ የሰማይ ነዋሪዎች ይወዱታል፤ ሰማንያ ዓመት ሲደርስ አላህ መልካም ሥራዎቹን ያጸናለታል፣ መጥፎ ሥራዎቹንም ይሰርዛል፤ ዘጠና ዓመት ሲደርስ አላህ ያለፉትንና የሚመጡትን ኃጢአቶቹን ይምረዋል፣ በቤተሰቡም ላይ ምልጃ እንዲያደርግ ይፈቅድለታል፤ በሰማይም “በምድር ላይ የአላህ ምርኮኛ” ተብሎ ይመዘገባል።» ይህ ዘገባ ከሌላ መንገድም ተዘግቧል፤ በኢማም አሕመድ ሙስነድ ውስጥም ይገኛል። ከኡመያውያን መኳንንት አንዱ የሆነው በደማስቆ የነበረው አል-ሐጃጅ ቢን ዐብደላህ አል-ሐከሚ እንዲህ አለ፦ «ከሰዎች በማፈር አርባ ዓመት ኃጢአቶችንና ወንጀሎችን ተውኩ፤ ከዚያም ከአላህ በማፈር ተውኳቸው።» ገጣሚውም እንዴት ያማረ አለ፦ «ወጣትነቱን ኖረ፣ ፀጉሩም ነጭ እስኪሆን ድረስ፤ ነጭ ፀጉሩ ሲበዛ ለክፉ ነገር “ተው” አለው።»

(«ጌታዬ ሆይ፣ አነሳሳኝ») ማለትም በልቤ አስገባኝ ማለት ነው። (በእኔና በወላጆቼ ላይ የለገስክልኝን ጸጋህን እንዳመሰግን፣ እንዲሁም የምትወደውን መልካም ሥራ እንድሠራ)፦ ማለትም ወደፊት እንዲህ እንዳደርግ ነው። (ዘሮቼንም ለእኔ አስተካክልልኝ) ማለትም የዘር ሐረጌንና ዘሮቼን ማለት ነው። (እኔ ወዳንተ ተጸጽቼ ተመለስኩ፤ እኔም ከሙስሊሞች ነኝ)።

ይህ አርባ ዓመት ለደረሰ ሰው ንስሐውንና ወደ አላህ መመለሱን እንዲያድስ፣ በዚያም ላይ ቆራጥ እንዲሆን መመሪያ ነው። አቡ ዳውድ በሱናኑ ውስጥ ከኢብኑ መስዑድ (ረ. ዐ.) እንዲህ ሲል ዘግቧል፦ የአላህ መልእክተኛ (ሰ. ዐ. ወ.) በተሸሁድ ውስጥ እንዲህ እንል ያስተምሯቸው ነበር፦ «አላህ ሆይ፣ ልቦቻችንን አንድ አድርግልን፤ በመካከላችንም ያለውን ሁኔታ አስተካክልልን፤ የሰላምን መንገዶች ምራን፤ ከጨለማዎች ወደ ብርሃን አውጣን፤ የታዩትንም ሆነ የተሰወሩትን ጸያፍ ሥራዎች አርቅልን፤ በመስሚያዎቻችን፣ በዓይኖቻችን፣ በልቦቻችን፣ በባለቤቶቻችንና በዘሮቻችን ላይ በረከት አድርግልን፤ ንስሐችንን ተቀበልልን፤ አንተ ንስሐን ተቀባይ፣ አዛኝ ነህና። ለጸጋህም አመስጋኞችና እርሱን ተቀባዮች አድርገን፤ ጸጋህንም በእኛ ላይ ፈጽምልን።»

የአል-በጋዊ ተፍሲር

የኃያሉና የግርማዊው አላህ ቃል፦ (ሰውን በወላጆቹ ላይ መልካም እንዲያደርግ አዘዝነው)። የኩፋ ነዋሪዎች (إحسانا) «ኢሕሳናን» ብለው አነበቡ።

(እናቱ በችግር ላይ ሆና አረገዘችው፣ በችግርም ወለደችው)፦ የወሊድ ምጥ ከባድነትን ማለት ነው። የሒጃዝ ነዋሪዎችና አቡ ዐምር በሁለቱም ቦታዎች «ከርሃን» (كَـرْهًا) ብለው በካፍ ፈትሓ አነበቡ፤ ሌሎቹ ደግሞ በዱማ አነበቡ።

(እርግዝናውና ከጡት መለያው)፦ ጡት ማጥባቱን ማቆሙ ማለት ነው። የያዕቁብ ንባብ «ወፈስሊሂ» (وَفَصْلِهِ) የሚል ሲሆን፣ አሊፍ የለውም። (ሠላሳ ወር)፦ ዝቅተኛውን የእርግዝና ጊዜ ማለት ነው፤ እርሱም ስድስት ወር ነው። ከፍተኛው የጡት ማጥባት ጊዜ ደግሞ ሃያ አራት ወር ነው። ዒክሪማ ከኢብኑ ዐባስ (ረ. ዐ.) እንዲህ ሲል ዘግቧል፦ «ሴት ዘጠኝ ወር ካረገዘች ሃያ አንድ ወር ታጠባለች፤ ስድስት ወር ካረገዘች ደግሞ ሃያ አራት ወር ታጠባለች።»

(ጥንካሬውን እስኪደርስ)፦ የኃይሉ መጨረሻ፣ የወጣትነቱ ጫፍና ሙሉ ብስለት ማለት ነው። ይህም ከአስራ ስምንት እስከ አርባ ዓመት ያለው ጊዜ ነው። ይህ ከ(አርባ ዓመት ደረሰ) ከሚለው ጋር ይዛመዳል። አስ-ሱዲይና አድ-ደሓክ ይህ አንቀጽ በሳዕድ ቢን አቢ ወቃስ ላይ ወረደ አሉ፤ ታሪኩም ከዚህ በፊት ተጠቅሷል። ሌሎች ግን በአቡ በክር አስ-ሲዲቅ፣ በአባቱ አቡ ቁሓፋ ዑስማን ቢን ዐምር፣ እና በእናቱ ኡሙ አል-ኸይር ቢንት ሷኽር ቢን ዐምር ላይ ወረደ አሉ።

ዐሊይ ቢን አቢ ጧሊብ እንዲህ አለ፦ «አንቀጹ በአቡ በክር ላይ ወረደ፤ ሁለቱም ወላጆቹ እስልምናን ተቀበሉ። ከሙሃጂሮች መካከል ከእርሱ በቀር ሁለቱም ወላጆቹን እስልምናን ያስገባ ሰው አልነበረም። አላህ በሁለቱ ላይ እንዲያደርግ አዘዘው፤ ከዚያም በኋላ ይህ ግዴታ ቀጠለ።» አቡ በክር ከነቢዩ (ሰ. ዐ. ወ.) ጋር ሲተዋወቅ የነቢዩ ዕድሜ ሃያ ዓመት ሲሆን የአቡ በክር ዕድሜ አስራ ስምንት ዓመት ነበር፤ ንግድ ለማድረግም ወደ ሻም ተጓዙ።

አቡ በክር አርባ ዓመት ሲደርስና ነቢዩም መልእክተኛ ሲሆኑ፣ አቡ በክር አመነባቸውና ጌታውን ለመነ፦ (ጌታዬ ሆይ፣ አነሳሳኝ)፣ ማለትም በልቤ አስገባኝ። (በእኔና በወላጆቼ ላይ የለገስክልኝን ጸጋህን እንዳመሰግን) ማለትም በምሪትና በእምነት [የለገስከውን ጸጋ] እንዳመሰግን ነው። (የምትወደውን መልካም ሥራ እንድሠራ)። ኢብኑ ዐባስ እንዲህ አለ፦ አላህ (ዐ.

ወ.) ዱዓውን ተቀበለው፤ በአላህ ምክንያት እየተቀጡ የነበሩ ዘጠኝ አማኞችን ነጻ አወጣ፤ ማንኛውንም መልካም ነገር ለማድረግ ፈልጎ አላህ ካላገዘው አልቀረም። (ዘሮቼንም ለእኔ አስተካክልልኝ) ብሎም ለመነው፤ አላህም መልስ ሰጠው፤ ከልጆቹ መካከል ሁሉም እስልምናን ከመቀበል በቀር ማንም አልቀረም። ስለዚህ የአቡ በክር ወላጆቹና ልጆቹ ሁሉ ሙስሊሞች ሆኑ።

አቡ ቁሓፋ ነቢዩን አገኘ፤ ልጁ አቡ በክርም፣ የአቡ በክር ልጅ ዐብዱራሕማንም፣ የዐብዱራሕማን ልጅ አቡ ዐቲቅም ሁሉም ነቢዩን አገኙ፤ ይህም ከሰሓቦች ማንም አልተሰጠውም። (እኔ ወዳንተ ተመለስኩ፤ እኔም ከሙስሊሞች ነኝ)። ይህም የአላህ «በወላጆችም ላይ መልካም አድርጉ» ቃል ጋር ይመሳሰላል (አል-በቀራ፡ 83)።