Jettugol neema e moƴƴingol jibɓe

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Ɗum ko laaɓal Alla e jiyaaɓe makko, e yettude mawɓe. O yamiri sukaaɓe, O waɗi e maɓɓe عهد, ngam ɓe moƴƴina mawɓe maɓɓe e haala laaɓɗo, e haala jooɗɗo, e hokkuɗe ceede e nafuuji, e ko woni fof e laabi moƴƴinde. Caggal ɗuum, O siftini sabab mo waɗi ɗum foti: ko heen woni ko ndeyo waɗi e jibinnde makko, e ko nde tampi e tampere mum nder ɗemngal, caggal ɗuum tampere mawnde nde nde waɗi jibinnde, e tampere ɓamtaare e reentaare.

Ɗee ɗaɓɓitaali wonaa ko duuɓi seeɗa walla waktu sa’aaji ɗiɗi; ko ɗum ko waktu juutɗo waɗi «duuɓi tati sappo» (30): ɗemngal duuɓi jeegom e sappo e go'o [duuɓi 9] walla ko ɓuri ɗum seeɗa, tee ko heddii ko ɓamtaare. Ɗum ko ko heewi waɗde.

Ndee aaya, e haala Alla: «Mawɓe ɓe ɓamta sukaaɓe maɓɓe duuɓi ɗiɗi timmuɗi» (Al-Baqara, 2:233), ina waɗa seedee wonde ko ɓuri famɗude ɗemngal ko lebbi jeegom. Sababu, so a ittii lebbi ɓamtaare ɗiɗi [duuɓi ɗiɗi] e duuɓi tati sappo, ko lebbi jeegom tan heddotoo, ɗum ko waktu ɗemngal. «Haa nde o heɓi doole mum» ko firti ko o heɓi timmugol sembe makko, fayde e timmugol hakkille. «E nde o heɓi duuɓi 40, o wi’i: Joomi, longinam» ko firti: hokk-am hakkille e wallu am.

«Ngam mi jetta neema maa nde neeminirɗaa mi e jibinɓe am»; ko neema diina e neema aduna. Jettugol neema ko huutoraade neema ɗee e ɗowtugol Kooɗo e Jom mum, e jaabde neema makko e anndude wonde en yaafaaɓe jettude no haani, e heewtinde yettude Alla sabu ɗum. Neema ɗi mawɓe heɓi ko neema jibinɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe, sabu jibinɓe ɓe heɓata ko ɗi e sababɓe mum e ɗi e ngal njuɓɓudi. Ko ɗum ɓuri e neema diina: moƴƴere mawɓe e anndal e golle ko sabab mawɗo e moƴƴere sukaaɓe maɓɓe.

«E ngam mi waɗa golle moƴƴe ɗe weltinata» ko golle timmuɗe, ɗe ko moƴƴi e maɓɓe e ɗe ko bonnata ɗe alaa. Ɗum ko golle ɗe Alla weltinata, jaɓata tee yoɓata sabu majje. «Moƴƴinanaa mi e jibinɓe am»: caggal nde o ɗaɓɓitii moƴƴere hoore mum, o ɗaɓɓitii kadi Alla moƴƴinana jibinɓe makko, ngam Alla moƴƴina ɗaɓɓitaaki maɓɓe. O wi’i «moƴƴinanaa mi», sabu moƴƴere maɓɓe ina wartana mawɓe maɓɓe nafaa.

«Mi tuubanii ma» e junuube e ɗemɗe, mi ruttii e ɗowtugol maa. «Miin kadi ko mi e jebbiliiɓe».

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Nde Alla Subehanehu waɗi tawhiidu makko, keɓtinɗe ɗowtugol e ɗowtugol e makko tan nder aaya adannde, O ɓeydi ɗum yamirde moƴƴinde mawɓe, hono ɗum waɗi e aayaaji goɗɗi heewɗi nder Al-Qur’aana. Hono haala makko: «Joomi maa yamiri wonde hoto ndewɗee hay gooto so wonaa Kanko, tee moƴƴinanee mawɓe» (Al-Israa, 17:23), e haala makko: «Yetto mi e mawɓe maa; e am woni ruttugol» (Luqmaan, 31:14), e aayaaji goɗɗi heewɗi. E ɗoo O wi’i: «Min yamiri neɗɗo moƴƴinde mawɓe makko»; ko firti: Min yamiri mo moƴƴinde ɓe, e neɗɗal e yurmeende e maɓɓe.

Abuu Daawuud At-Tayaalisi wi’i: Syu’uba haalani min, wi’i: Samaak ibn Harb haalani min; mi nani Mus’ab ibn Sa’d haalude, o wi’i Sa’d: Yumma Sa’d wi’i Sa’d: «Alla yamirii ɗowtugol mawɓe, wonaa nii? Mi nyaamataa ñaamdu, mi yaraay kossam haa a renu Alla.» O dartinii ñaamdu e kossam haa ɓe puɗɗi udditde hunnduko makko e laawol. Ndee aaya waɗaama: «Min yamiri neɗɗo moƴƴinde mawɓe makko» haa timma.

Muslim e jamaaɓe Sunan, so wonaa Ibn Maajah, tawdi ɗum e riwaaya Syu’uba, e isnad mum, ko ɗum nanndi, tee ɓurɗum juutde.

«Yumma makko ɓamti mo e tampere» ko firti: nde ɓamti mo, nde tampi e ɗemngal makko; heewtaare, naawde, teddugol, kulol e ko goɗɗi woni e tampere ɗe rewɓe ɓamtaɓe heɓata. «O waɗi jibinnde makko e tampere» ko kadi e tampere, sabu naawde jibinnde e teddugol mum. «Ɓamtaare makko e fadditaare makko ko duuɓi tati sappo.» Alii, Alla weltino mo, huutori ndee aaya e aaya ndee woni e Luqmaan: «Fadditaare makko ko nder duuɓi ɗiɗi» e haala makko: «Mawɓe ɓe ɓamta sukaaɓe maɓɓe duuɓi ɗiɗi timmuɗi, ko wonande ɓe yiɗi timminde ɓamtaare» (Al-Baqara, 2:233), ngam hollude wonde ko ɓuri famɗude ɗemngal ko lebbi jeegom.

Ɗum ko faamugol tiiɗɗo, moƴƴo. Usmaan e sahabaaɓe goɗɗe jaɓi ɗum, Alla weltino ɓe.

Muhammad ibn Ishaaq ibn Yasaar, e Yaziid ibn Abdillaahi ibn Qusayt, e Ba’jah ibn Abdillaahi Al-Juhani, wi’i: Gorko e amen ɓeydi rewɓe Juhayna, o jibini mo timmii lebbi jeegom. Gorko makko yahri to Usmaan, o haalani mo ɗum. Usmaan neldi wonde yo ɓe arɗe mo. Nde o ummii ngam ɓe waɗana mo kolte, debbo makko joomiraawo wulli.

O wi’i: «Hol ko waɗi maa wulla?» O wi’i: «Miɗo wulla sabu ko Alla waɗata e am; miɗaa heɓaani hay gooto e yimɓe Alla, so wonaa kanko, ɗo miɗon.» Nde o addiraa yeeso Usmaan, o yamiri yo ɓe rimba mo. Ɗum hewti Alii, o ari to makko, o wi’i: «Hol ko waɗataa?»

O jaabi: «O jibini timmii lebbi jeegom; ɗum ina waawi waɗde?» Alii wi’i: «A njiyataa Al-Qur’aana?» O jaabi: «Eey.» Alii wi’i: «A nani Alla wi’a: “Ɓamtaare makko e fadditaare makko ko duuɓi tati sappo,” e kadi: “Duuɓi ɗiɗi timmuɗi”?

Min yiyataa ko heddii so wonaa lebbi jeegom.» Usmaan wi’i: «Miɗo sweara Alla, mi anndaani ɗum.» O yamiri yo ɓe arta debbo, kono ɓe heɓii mo e ɓaawo nde o gaynii. Ba’jah wi’i: «E Alla, galal ngal nanndi galal ngal, e koyngal ngal nanndi koyngal ngal, o ɓuri nanndude baaba makko.»

Nde baaba makko yi’i mo, o wi’i: «Ɓi’am, e Alla, mi sikkaani mo.» Alla naatni mo ɗum naawndi [naawndi ɓenndi], naawndi ngal ɓuri ñaamde, tee ngal ñaami mo haa o maayi. Ibn Abii Haatim riwaayitii ɗum. Min additii ɗum e riwaaya goɗɗo e dow haala: «Miin ko adanɗo ndewɗo» (Az-Zukhruf, 43:81).

Ibn Abii Haatim wi’i: Baaba am haalani min, Firwa ibn Abii Al-Maghraa haalani min, Alii ibn Mushir, e Daawuud ibn Hind, e Ikrima, e Ibn Abbaas, wi’i: So debbo jibinii e lebbi jeegom e nder ɗemngal, ɓamtaare lebbi ɗiɗi timmuɗi heewan mo. So o jibinii e lebbi jeegom e sappo, ɓamtaare lebbi tati e sappo heewan mo. So o jibinii e lebbi jeegom, duuɓi ɗiɗi timmuɗi ɓamtaare heewan mo, sabu Alla wi’i: «Ɓamtaare makko e fadditaare makko ko duuɓi tati sappo.»

«Haa nde o heɓi doole makko» ko firti: o semmbi, o mawɗi, o heɓi timmugol. «E nde o heɓi duuɓi 40» ko firti: hakkille mum timmii, faamu makko e muñal mum timmii. Ina wiyee neɗɗo heewaani waylude ko o waɗi e nde o heɓi duuɓi 40. Abuu Bakr ibn Ayyaash, e Al-A’mash, e Al-Qaasim ibn Abdir-Rahmaan, wi’i: Mi naamnii Masruuq: «Hol sahaa neɗɗo ɓammee junuube makko?»

O jaabi: «So o heɓi duuɓi 40, yo o hokka hakkille mum.» Al-Haafiz Abuu Ya’laa Al-Mawsili wi’i: Ubaydullaahi Al-Qawaariri haalani min, Uzra ibn Qays Al-Azdi, mo heɓi duuɓi teemedere, haalani min, Abul-Hasan As-Saluuli.

O ɓeydi e ɗum woni: Muhammad ibn Amr ibn Usmaan wi’i, e Usmaan, e Nabiijo ﷺ, o wi’i: «Jiyaaɗo musulmi so o heɓi duuɓi 40, Alla hoyninta hisaabu makko; so o heɓi duuɓi 60, Alla hokkata mo tuubde e makko; so o heɓi duuɓi 70, yimɓe dowrowa ɓe yiɗata mo; so o heɓi duuɓi 80, Alla tabitinta golle moƴƴe makko, O momtata golle bonɗe makko; so o heɓi duuɓi 90, Alla yaafa junuube makko ɗe adii e ɗe caggal, O waɗata mo ceedeede e yimɓe galle makko, tee O winndata mo e asamaan: “Jiyaaɗo Alla e leydi makko.”» Ɗum riwaayitaama kadi e laabi goɗɗi, tee ina woni e Musnad Imaam Ahmad.

Al-Hajjaaj ibn Abdillaahi Al-Hakami, ko gooto e laamiiɓe Banii Umayya e Dimishqa, wi’i: Mi acci ɗemɗe e junuube duuɓi 40, sabu mi hula yimɓe; caggal ɗuum mi acci ɗe sabu mi hula Alla, Azza wa Jalla. E haala mawɗo oo ina weli: «O ɓoori ko ɓoori haa ɓanndu ɓalɗi ɓiiɓi dow hoore mum; nde ɓalɗi ɗi hewti hoore mum, o wi’i bonɗe: accee.»

«O wi’i: Joomi, longinam» ko firti: hokk-am hakkille. «Ngam mi jetta neema maa nde neeminirɗaa mi e mawɓe am, e ngam mi waɗa golle moƴƴe ɗe weltinata» ko firti e yeeso. «Moƴƴinanaa mi e jibinɓe am» ko firti: e ɓiɓɓe am e ɓiɓɓe ɓiɓɓe am. «Mi tuubanii ma, miin kadi ko mi e jebbiliiɓe.»

Ndee ina janngina mo heɓi duuɓi 40 yo o hesɗitino tuubde e ruttugol e Alla Azza wa Jalla, tee o niyoto ɗum.

Abuu Daawuud riwaayitii nder Sunan mum, e Ibn Mas’uud, Alla weltino mo, wonde Annabiijo ﷺ jannginno ɓe wi’a nder tashahhud: «Alla, waɗtu hakkille amen e hakkille, moƴƴin hakkeeji hakkunde amen, hollu min laabi jam, danndu min e nyawle haa to jayngol, haɗu min e ko boni e gite e ko ɓorni, barkinanaa amen naneeji amen, yiite amen, ɓerɗe amen, rewɓe amen e jibinɓe amen, jaɓu tuubde amen; Aɗa ko Jaɓuɗo tuubde, Yurmoowo. Waɗ min yettooɓe neema maa, yettooɓe ɗe e golle, e ɗe jaɓɓotooɓe; timmin ɗe e amen.»

Israa, 17:23; Luqmaan, 31:14; Al-Ankabuut, 29:8; Luqmaan, 31:14; Al-Baqara, 2:233; Alii; «ɓamta sukaaɓe maɓɓe»; Az-Zukhruf, 43:81.

Tafsiir al-Baghawi

Haala Alla, Azza wa Jalla: «Min yamiri neɗɗo moƴƴinde mawɓe makko.» Yimɓe Kuufa janngiri «ihsaanan» [e moƴƴinde].

«Yumma makko ɓamti mo e tampere, o waɗi jibinnde makko e tampere»: ko firti tampere naawde jibinnde. Yimɓe Hijaaz e Abuu Amr janngiri «kurhan» e udditgol k, nder ɗiɗi; goɗɓe janngiri ɗiɗi e dabbugol k.

«Ɓamtaare makko e fadditaare makko»: fadditaare makko. Ya’quub janngiri «wa faslihi» [e woppaade alif]. «Duuɓi tati sappo» ina firti ko ɓuri famɗude ɗemngal, ɗum ko lebbi jeegom; ko ɓuri juutde ɓamtaare ko lebbi ɗiɗi e sappo [24]. Ikrima riwaayitii e Ibn Abbaas, Alla weltino mo, wi’i: So debbo ɗemngal mum waɗi duuɓi jeegom e sappo [9], o ɓamta sukaaɓe lebbi jeegom e sappo e go'o [21].

So ɗemngal mum waɗi lebbi jeegom, o ɓamta sukaaɓe lebbi ɗiɗi e sappo [24].

«Haa nde o heɓi doole makko»: ko joofirde sembe makko, ɓuri ɓurɗe mawɗe e timmugol mum. Ko ɗum hakkunde duuɓi 18 e duuɓi 40; ɗum woni firti haala: «e nde o heɓi duuɓi 40». As-Suddi e Ad-Dahhaak wi’i ndee aaya waɗaama e Sa’d ibn Abii Waqqaass, e kisal ngal arii. Goɗɓe wi’i ndee aaya waɗaama e Abuu Bakr As-Siddiiq, baaba makko Abuu Quhaafa Usmaan ibn Amr, e yumma makko Ummul-Khayr bint Sakhr ibn Amr.

Alii ibn Abii Taalib wi’i: Aaya ndee waɗaama e Abuu Bakr. Mawɓe makko ɗiɗo fow musulmiɓe; hay gooto e Muhajiruun heɓaani mawɓe mum ɗiɗo musulmiɓe so wonaa kanko. Alla wasiyii mo ngam moƴƴinde ɓe, o jogii ɗum caggal ɗuum. Abuu Bakr wonnoo e Annabiijo ﷺ nde o heɓi duuɓi 18, Annabiijo heɓi duuɓi 20, nder njulaagu to Shaam.

Nde Abuu Bakr heɓi duuɓi 40, Annabiijo heɓi annabiyankaaku, o gomɗini e makko, o ɗaɓɓitii e Joomi mum.

«O wi’i: Joomi, longinam»: hokk-am hakkille. «Ngam mi jetta neema maa nde neeminirɗaa mi e mawɓe am»: sabu anndinde e gomɗinal. «E ngam mi waɗa golle moƴƴe ɗe weltinata.» Ibn Abbaas wi’i: Alla, Azza wa Jalla, jaabii mo; o rimmii jiyaaɓe gomɗinɓe jeego, ɓe tampinoo sabu Alla, tee hay ko moƴƴi o ɗaɓɓitii Alla wallitii mo ɗum.

O ɗaɓɓitii kadi: «Moƴƴinanaa mi e jibinɓe am.» Alla jaabii mo; hay ɓiɗɗo makko gooto alaa so wonaa o gomɗinii. Mawɓe makko e jibinɓe makko fow musulmiɓe; Abuu Quhaafa, Abuu Bakr ɓiɗɗo makko, Abdur-Rahmaan ɓiɗɗo Abuu Bakr e ɓiɗɗo Abdur-Rahmaan Abuu Atiiq, fow heɓi Annabiijo ﷺ. Hay sahabaaɗo goɗɗo heɓaani ɗum hono makko.

Haala makko: «Mi tuubanii ma, miin kadi ko mi e jebbiliiɓe», ko nanndi e haala Alla Ta’aalaa: «E moƴƴinde mawɓe» (Al-Baqara, 2:83).