نېمەتلەرگە شۈكۈر ۋە ئەۋلادنىڭ ياخشىلىقى
رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، وَعَلَىٰ، وَالِدَيَّ، وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ، وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ، وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
بىز ئىنساننى ئاتا ـ ئانىسىغا ياخشىلىق قىلىشقا بۇيرۇدۇق. ئىنساننى ئانىسى مۇشەققەت بىلەن قورساق كۆتۈرۈپ، مۇشەققەت بىلەن تۇغدى. ئۇنىڭغا قورساق كۆتۈرۈش مۇددىتى ۋە ئۇنى سۈتتىن ئايرىش مۇددىتى 30 ئايدۇر. تاكى ئۇ (بوۋاق ئۆسۈپ) كۈچ ـ قۇۋۋەتكە تولۇپ، 40 ياشقا يەتكەندە، (ئۇ): «پەرۋەردىگارىم! سېنىڭ ماڭا ۋە ئاتا ـ ئانامغا بەرگەن نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلىشنى ۋە سەن رازى بولىدىغان ياخشى ئىشنى قىلىشىمنى ماڭا ئىلھام قىلغىن، مەن ئۈچۈن مېنىڭ ئەۋلادىمنى تۈزىگىن (يەنى مېنىڭ ئەۋلادىمنى ياخشى ئادەملەر قىلغىن)، مەن ھەقىقەتەن ساڭا (جىمى گۇناھلاردىن) تەۋبە قىلدىم، مەن ھەقىقەتەن مۇسۇلمانلاردىندۇرمەن» دەيدۇ(15).
ئىپادىلىنىش شەكلى: «ئەۋزىئنى» (أَوْزِعْنِي) ۋە «ئەسلىھ لى» (أَصْلِحْ لِي) پېئىللىرى. بۇ ئەقىل پىشىپ، مەسئۇلىيەت يېشىغا يەتكەن قىرىق ياشلىق ئىنساننىڭ دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ بەندىلىرىگە قىلغان مېھرىبانلىقى ۋە ئاتا-ئانىغا كۆرسەتكەن ئېھسانىنىڭ بىرى شۇكى، ئۇ پەرزەنتلەرگە ئاتا-ئانىسىغا ياخشى سۆز ۋە مۇلايىم گەپ بىلەن مۇئامىلە قىلىش، مال-دۇنيادىن بېرىش، ئۇلارنىڭ چىقىمىنى كۆتۈرۈش ۋە باشقا ئېھسان يوللىرى بىلەن ياخشىلىق قىلىشنى ۋەسىيەت ۋە ئەھدە قىلدى. ئاندىن بۇنىڭغا سەۋەب بولىدىغان ئىشنى ئەسكەرتىپ، ئانىنىڭ بالىسىنى كۆتۈرۈش جەريانىدا تارتقانلىرىنى ۋە ھامىلدارلىق مەزگىلىدە دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلىرىنى، ئاندىن تۇغۇشنىڭ زور جاپاسىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن ئېمىتىش ۋە بالا بېقىشنىڭ جاپاسىنى بايان قىلدى.
بۇلار بىر-ئىككى سائەتلىك قىسقا مۇددەت ئەمەس، بەلكى ھامىلدارلىققا تەخمىنەن توققۇز ئاي ۋە ئۇنىڭغا يېقىن مۇددەت، قالغان قىسمى ئېمىتىشكە تەقسىم قىلىنىدىغان جەمئىي (ئوتتۇز ئاي) ئۇزۇن مۇددەتتۇر؛ بۇ كۆپ ئۇچرايدىغان ئەھۋالدۇر. بۇ ئايەت ۋە ئاللاھنىڭ: «ئانىلار بالىلىرىنى ئىككى يىل تولۇق ئېمىتسۇن» دېگەن ئايىتىدىن، ھامىلدارلىقنىڭ ئەڭ قىسقا مۇددىتىنىڭ ئالتە ئاي ئىكەنلىكى ئىستىدلال قىلىنىدۇ. چۈنكى ئېمىتىش مۇددىتى بولغان ئىككى يىلنى ئوتتۇز ئايدىن چىقىرىۋەتسەك، ھامىلدارلىققا ئالتە ئاي قالىدۇ.
«تاكى ئۇ كۈچ-قۇۋۋەتكە يەتكەنگە قەدەر» يەنى كۈچى، ياشلىقى ۋە ئەقلى كامالەتكە يەتكەنگە قەدەر. «ۋە قىرىق ياشقا يەتكەندە: پەرۋەردىگارىم، ماڭا ئىلھام قىلغىن» يەنى ماڭا ئىلھام بەرگىن ۋە توغرا يولغا مۇۋەپپەق قىلغىن؛ «ماڭا ۋە ئاتا-ئانامغا بەرگەن نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلىشقا». يەنى دىن ۋە دۇنيا نېمەتلىرىگە شۈكۈر قىلىشقا. نېمەتكە شۈكۈر قىلىش — نېمەتنى ئۇنى بەرگۈچى ۋە ئىنئام قىلغۇچىغا ئىتائەت قىلىش يولىدا ئىشلىتىش، ئاللاھنىڭ ئىنئامىنى ئېتىراپ قىلىش، شۈكۈر قىلىشتىكى ئاجىزلىقىنى تونۇش ۋە بۇ نېمەتلەر ئۈچۈن ئاللاھنى مەدھىيىلەشكە تىرىشىشتۇر.
ئاتا-ئانىغا بېرىلگەن نېمەتلەر ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرى ۋە ئەۋلادلىرىغىمۇ نېمەتتۇر، چۈنكى ئۇلار بۇ نېمەتلەرنىڭ ئۆزىدىن، سەۋەبلىرىدىن ۋە تەسىرلىرىدىن چوقۇم نېسىۋە ئالىدۇ. بولۇپمۇ دىن نېمەتلىرىدە، ئاتا-ئانىنىڭ ئىلىم ۋە ئەمەل بىلەن سالاھىيەتلىك بولۇشى پەرزەنتلىرىنىڭ ياخشىلىنىشىغا سەۋەب بولىدىغان ئەڭ زور ئامىللاردىندۇر.
«ۋە سەن رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا»؛ يەنى ياخشى ئەمەل ئۆزىنى تۈزەيدىغان ئىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، ئۇنى بۇزىدىغان ئىشلارдан خالىي بولغان ئەمەل بولسۇن. مانا بۇ ئاللاھ رازى بولىدىغان، قوبۇل قىلىدىغان ۋە ئۇنىڭغا ساۋاب بېرىدىغان ئەمەلدۇر. «مەن ئۈچۈن ئەۋلادىمنى ئىسلاھ قىلغىن»؛ ئۇ ئۆزى ئۈچۈن سالاھىيەت تىلەپ دۇئا قىلغاندىن كېيىن، ئاللاھنىڭ ئەۋلادىنىڭ ئەھۋالىنىمۇ ياخشى قىلىشىنى تىلىدى. ئۇلارنىڭ ياخشىلىقى ئاتا-ئانىسىغىمۇ پايدا ئېلىپ كېلىدۇ؛ چۈنكى: «مەن ئۈچۈن» دېدى.
«مەن ساڭا تەۋبە قىلدىم» يەنى گۇناھ ۋە ئاسىيلىقلاردىن تەۋبە قىلىپ، ساڭا ئىتائەت قىلىشقا قايتتىم. «ھەقىقەتەن مەن مۇسۇلمانلاردىنمەن».
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ ئالدىنقى ئايەتتە ئۆزىنى بىر دەپ ئېتىقاد قىلىش، ئىبادەتنى پەقەت ئۇنىڭغىلا خالىس قىلىش ۋە ئۇنىڭغا توغرا يولدا بولۇشنى بايان قىلغاندىن كېيىن، بۇ يەردە ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلدى. بۇ مەسىلە قۇرئاننىڭ نۇرغۇن ئايەتلىرىدە تەۋھىد بىلەن بىرگە تىلغا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن، ئاللاھ: «پەرۋەردىگارىڭ پەقەت ئۇنىڭغىلا ئىبادەت قىلىشىڭلارنى ۋە ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق قىلىشىڭلارنى ھۆكۈم قىلدى» (ئەل-ئىسراء، 23) دېدى. يەنە: «ماڭا ۋە ئاتا-ئاناڭغا شۈكۈر قىلغىن، قايتىدىغان جايىم ماڭىدۇر» (لۇقمان، 14) دېدى.
بۇنىڭدىن باشقا نۇرغۇن ئايەتلەرمۇ بار. بۇ يەردە ئاللاھ: «ئىنسانغا ئاتا-ئانىسىغا ياخشىلىق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلدۇق» دېدى؛ يەنى ئۇلارغا ياخشىلىق قىلىشنى ۋە ئۇلارغا مېھرىبان بولۇشنى بۇيرۇدۇق.
ئەبۇ داۋۇد ئەل-تەيالسى شۇئەبەدىن، ئۇ سىماك ئىبنى ھەربتىن، ئۇ مۇسئەب ئىبنى سەئدنىڭ سەئدتىن رىۋايەت قىلىپ سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى ئاڭلىغانلىقىنى نەقىل قىلدى. سەئد ئېيتتى: سەئدنىڭ ئانىسى ئۇنىڭغا: «ئاللاھ ئاتا-ئانىغا ئىتائەت قىلىشنى بۇيرۇمىغانمىدى؟ ئاللاھقا كاپىر بولمىغۇچە مەن تاماقمۇ يېمەيمەن، ئىچمەيمەن» دېدى. ئۇ تاماق ۋە ئىچىملىكتىن ئۆزىنى توستى.
ھەتتا ئۇلار تاياق بىلەن ئۇنىڭ ئاغزىنى ئېچىشقا مەجبۇر بولدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئايەت نازىل بولدى: «ئىنسانغا ئاتا-ئانىسىغا ياخشىلىق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلدۇق» (ئەل-ئەھقاف، 15). بۇ رىۋايەتنى مۇسلىم ۋە ئىبنى ماجىدىن باشقا سۈنەن ئەسھابلىرى شۇئەبەنىڭ ئىسنادى بىلەن مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئۇزۇنراق شەكىلدە رىۋايەت قىلغان.
«ئانىسى ئۇنى جاپا بىلەن كۆتۈردى» يەنى ھامىلدارلىق جەريانىدا كۆڭلى ئېلىشىش، ھوشىدىن كېتىش، ئېغىرلىق ۋە قىينىلىش قاتارلىق ھامىلدار ئاياللارغا يېتىدىغان ھەر خىل چارچاش ۋە قىيىنچىلىقلارنى تارتتى. «ئۇنى جاپا بىلەن تۇغدى»؛ يەنى تۇغۇت ئاغرىقى ۋە ئۇنىڭ قاتتىقلىقى بىلەن جاپا چەكتى. «ئۇنىڭ ھامىلدارلىقى ۋە سۈتتىن ئايرىلىشى ئوتتۇز ئايدۇر».
ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بۇ ئايەت بىلەن لۇقمان سۈرىسىدىكى: «ئۇنىڭ سۈتتىن ئايرىلىشى ئىككى يىلدا بولىدۇ» دېگەن ئايەتنى، شۇنداقلا: «بالىلىرىنى تولۇق ئېمىتىشنى خالىغان ئانىلار بالىلىرىنى ئىككى يىل تولۇق ئېمىتسۇن» (ئەل-بەقەرە، 233) دېگەن ئايەتنى بىرگە ئاساس قىلىپ، ھامىلدارلىقنىڭ ئەڭ قىسقا مۇددىتى ئالتە ئاي بولىدىغانلىقىنى ئىستىدلال قىلدى. بۇ كۈچلۈك ۋە توغرا ئىستىدلالدۇر. ئوسمان ۋە بىر تۈركۈم ساھابىلەرمۇ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇم بۇ قاراشقا قوشۇلدى.
مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق ئىبنى ياسار يەزىد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى قۇسىيتتىن، ئۇ بەجە ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلجۇھەنىيدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېدى: بىزنىڭ جەمەتىمىزدىن بىر كىشى جۇھەينەلىك بىر ئايالغا ئۆيلەندى. ئايال ئۇنىڭغا تولۇق ئالتە ئايدا بىر بالا تۇغدى. ئۇنىڭ ئېرى ئوسماننىڭ يېنىغا بېرىپ بۇنى ئېيتتى. ئوسمان ئايالنى چاقىرتتى.
ئايال كىيىملىرىنى كىيىش ئۈچۈن ئورنىدىن تۇرغاندا، سىڭلىسى يىغلىدى. ئايال ئۇنىڭدىن: «نېمىشقا يىغلايسەن؟ ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، مەندىن باشقا ھېچقانداق ئادەم ماڭا يېقىنلاشمىغان، ئاللاھ نېمىنى خالىسا شۇنى ھۆكۈم قىلىدۇ» دېدى. ئۇ ئوسماننىڭ ئالدىغا ئېلىپ كېلىنگەندە، ئوسمان ئۇنى تاشبوران قىلىشقا بۇيرۇدى.
بۇ خەۋەر ئەلىگە يەتتى. ئۇ ئوسماننىڭ يېنىغا كېلىپ: «نېمە قىلماقچى بولۇۋاتىسەن؟» دېدى. ئوسمان: «ئۇ تولۇق ئالتە ئايدا تۇغدى. بۇنداق بولۇشى مۇمكىنمۇ؟» دېدى. ئەلى ئۇنىڭغا: «قۇرئاننى ئوقۇماسمىدىڭ؟» دېدى. ئۇ: «ئوقۇيمەن» دېدى. ئەلى: «ئاللاھنىڭ: «ئۇنىڭ ھامىلدارلىقى ۋە سۈتتىن ئايرىلىشى ئوتتۇز ئايدۇر» دېگەن سۆزىنى، شۇنداقلا: «ئىككى تولۇق يىل» دېگەن سۆزىنى ئاڭلىمىدىڭمۇ؟
بۇ ئىككى يىلنى ئوتتۇز ئايدىن چىقىرىۋەتسەك، پەقەت ئالتە ئايلا قالىدۇ» دېدى. ئوسمان: «ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، بۇنى ئويلاپ باقماپتىمەن» دېدى. ئاندىن ئايالنى ئېلىپ كېلىشكە بۇيرۇدى، لېكىن ئۇ ئايالغا ھۆكۈم ئىجرا قىلىنىپ بولغان ئىدى. بەجە ئېيتتى: «قاغا بىلەن قاغا، تۇخۇم بىلەن تۇخۇم قانچىلىك ئوخشىسا، ئۇ بالا ئاتىسىغا شۇنچىلىك ئوخشايتتى».
بالىنىڭ ئاتىسى ئۇنى كۆرۈپ: «بالام، ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، سېنىڭ مەندىن ئىكەنلىكىڭدىن قىلچە شەك قىلمايمەن» دېدى. كېيىن ئاللاھ ئۇنى يارا كېسىلى بىلەن سىنىدى. بۇ يارا ئۇنى تاكى ئۆلگۈچە يەپ تۈگەتتى. بۇنى ئىبنى ئەبى ھاتىم رىۋايەت قىلغان.
بىز بۇ خەۋەرنى «مەن ئاللاھقا ئىبادەت قىلغۇچىلارنىڭ بىرىنچىسى ئەمەس» دېگەن ئايەتنىڭ تەپسىرىدە باشقا بىر يول بىلەنمۇ كەلتۈرگەنمىز.
ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېدى: ئاتامىز بىزگە فەرۋە ئىبنى ئەلمەغرائىدىن، ئۇ ئەلى ئىبنى مۇھسىردىن، ئۇ داۋۇد ئىبنى ئەبى ھىندتىن، ئۇ ئىكرىمەدىن، ئۇ ئىبنى ئابباسنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى: ئايال توققۇز ئايدا تۇغسا، ئۇنىڭغا يىگىرمە بىر ئاي ئېمىتىش يېتەرلىك؛ يەتتە ئايدا تۇغسا، يىگىرمە ئۈچ ئاي ئېمىتىش يېتەرلىك؛ ئالتە ئايدا تۇغسا، ئىككى يىل تولۇق ئېمىتىدۇ. چۈنكى ئاللاھ تائالا: «ئۇنىڭ ھامىلدارلىقى ۋە سۈتتىن ئايرىلىشى ئوتتۇز ئايدۇر» دەيدۇ.
«تاكى ئۇ كۈچ-قۇۋۋەتكە يەتكەنگە قەدەر» يەنى كۈچىيىپ، ياشلىققا يېتىپ، بەدەن جەھەتتىن كامالەتكە يەتكىچە. «ۋە قىرىق ياشقا يەتكەندە» يەنى ئەقلى پىشىپ، چۈشەنچىسى ۋە ئەقىل-پاراسىتى مۇكەممەل بولغاندا. ئادەتتە قىرىق ياشقا كىرگەن كىشىنىڭ مىجەزى ئۆزگەرمەيدۇ، دېيىلىدۇ. ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەييياش ئەئمەشتىن، ئۇ قاسىم ئىبنى ئابدۇرراھماندىن نەقىل قىلىپ مۇنداق دېدى: مەن مەسرۇقتىن: «ئادەم قاچان گۇناھلىرى ئۈچۈن جاۋابكار بولىدۇ؟»
دەپ سورىدىم. ئۇ: «قىرىق ياشقا يەتكەندە، ئۆزۈڭنى ئېھتىيات قىل» دەپ جاۋاب بەردى.
ھافىز ئەبۇ يەئلا ئەلمەۋسىلى مۇنداق دېدى: ئۇبەيدۇللاھ ئەلقەۋارىيرى بىزگە، ئۇزرا ئىبنى قەيس ئەلئەزدى بىزگە رىۋايەت قىلدى؛ ئۇ يۈز ياشقا يەتكەن ئىدى.
ئەبۇلھەسەن ئەسسەلۇلى ئۇنىڭدىن رىۋايەت قىلدى ۋە ئۇ ماڭا يەنە قوشۇپ مۇنداق دېدى: مۇھەممەد ئىبنى ئەمر ئىبنى ئوسمان، ئوسماندىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺ دىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېدى: «مۇسۇلمان بەندە قىرىق ياشقا يەتكەندە، ئاللاھ ئۇنىڭ ھېسابىنى يېنىكلىتىدۇ؛ ئاتمىش ياشقا يەتكەندە، ئاللاھ ئۇنىڭغا ئۆزىگە قايتىشنى نېسىپ قىلىدۇ؛ يەتمىش ياشقا يەتكەندە، ئاسمان ئەھلى ئۇنى ياخشى كۆرىدۇ؛ سەكسەن ياشقا يەتكەندە، ئاللاھ ئۇنىڭ ياخشىلىقلىرىنى مۇقىم قىلىپ، يامانلىقلىرىنى ئۆچۈرىدۇ؛ توقسان ياشقا يەتكەندە، ئاللاھ ئۇنىڭ ئىلگىرىكى ۋە كېيىنكى گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلىدۇ، ئائىلە ئەھلى ئۈچۈن شاپائەتچى قىلىدۇ ۋە ئاسماندا ئۇنى «ئاللاھنىڭ زېمىندىكى ئەسىرى» دەپ يازىدۇ».
بۇ ھەدىس باشقا يوللاردىنمۇ رىۋايەت قىلىنغان بولۇپ، ئىمام ئەھمەدنىڭ «مۇسنەد»ىدە بار.
بەنى ئۇمەييەنىڭ دەمەشقتىكى ئەمىرلىرىدىن ھەججاج ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلھەكەمى مۇنداق دېدى: «مەن قىرىق يىل كىشىلەردىن نومۇس قىلىپ، گۇناھ ۋە ئاسىيلىقلارنى تاشلىدىم، ئاندىن ئۇلارنى ئاللاھتىن نومۇس قىلىپ تاشلىدىم». شائىرنىڭ مۇنۇ سۆزى نېمىدېگەن ياخشى: «ئۇ ياشلىققا مەپتۇن بولدى، تاكى چېچىغا ئاقلىق چۈشتى؛ ئاقلىق چۈشكەندە، ناھەق ئىشقا: “توختا!” دېدى».
«پەرۋەردىگارىم، ماڭا ئىلھام قىلغىن»؛ يەنى ماڭا ئىلھام بەرگىن. «ماڭا بەرگەن نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلىشقا ۋە سەن رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا»؛ يەنى كەلگۈسىدە شۇنداق قىلىشقا. «مەن ئۈچۈن ئەۋلادىمنى ئىسلاھ قىلغىن»؛ يەنى مېنىڭ نەسلىم ۋە ئەۋلادلىرىمنى ياخشى قىلغىن. «مەن ساڭا تەۋبە قىلدىم ۋە مۇسۇلمانلاردىنمەن».
بۇ ئايەت قىرىق ياشقا يەتكەن كىشىگە ئاللاھ تائالاغا تەۋبە ۋە ئىنابەتنى يېڭىلاش، بۇنىڭغا قەتئىي بەل باغلاش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئەبۇ داۋۇد «سۈنەن»ىدە ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلدى: پەيغەمبەر ﷺ ئۇلارغا تەشەھھۇدتا مۇنداق دېيىشنى ئۆگىتەتتى: «ئى ئاللاھ! قەلبلىرىمىزنى بىرلەشتۈرگىن، ئارىمىزنى ئىسلاھ قىلغىن، بىزنى سالامەتلىك يوللىرىغا باشلىغىن، بىزنى قاراڭغۇلۇقلاردىن نۇرغا چىقارغىن، ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن فەھىش ئىشلاردىن يىراق قىلغىن، قۇلاقلىرىمىزغا، كۆزلىرىمىزگە، قەلبلىرىمىزگە، جۈپتىمىزگە ۋە ئەۋلادلىرىمىزغا بەرىكەت بەرگىن، تەۋبىمىزنى قوبۇل قىلغىن؛ ھەقىقەتەن سەن تەۋبىلەرنى كۆپ قوبۇل قىلغۇچى، مېھرىباندۇرسەن.
بىزنى نېمەتلىرىڭگە شۈكۈر قىلغۇچىلاردىن، ئۇ نېمەتلەرنى ئېتىراپ قىلىپ مەدھىيىلىگۈچىلەردىن قىلغىن ۋە نېمەتلىرىڭنى بىزگە تولۇق قىلغىن».
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ: «ئىنسانغا ئاتا-ئانىسىغا ياخشىلىق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلدۇق» دېگەن سۆزىدە كۇفەلىكلەر «ياخشىلىق قىلىش» دېگەن مەنىدىكى سۆزنى «ئىھسانەن» دەپ ئوقۇغان.
«ئانىسى ئۇنى جاپا بىلەن كۆتۈردى ۋە جاپا بىلەن تۇغدى»؛ بۇ يەردە تۇغۇشنىڭ قاتتىق جاپاسى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ھىجاز ئەھلى ۋە ئەبۇ ئەمر ئىككىسىدە «كەرھەن»نى كافنى پەتھە قىلىپ ئوقۇغان، قالغانلار ئىككىسىدىمۇ كافنى زەممە قىلىپ ئوقۇغان.
«ئۇنىڭ ھامىلدارلىقى ۋە سۈتتىن ئايرىلىشى»؛ يەنى سۈتتىن چىقىرىشىدۇر. يەئقۇب «فەسلىھى» دەپ، ئەلىفسىز ئوقۇغان. «ئوتتۇز ئاي»؛ بۇ ھامىلدارلىقنىڭ ئەڭ قىسقا مۇددىتىنى كۆرسىتىدۇ، ئۇ ئالتە ئايدۇر. ئېمىتىشنىڭ ئەڭ ئۇزۇن مۇددىتى يىگىرمە تۆت ئايدۇر.
ئىكرىمە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئايال توققۇز ئاي ھامىلدار بولسا، يىگىرمە بىر ئاي ئېمىتىدۇ؛ ئالتە ئاي ھامىلدار بولسا، يىگىرمە تۆت ئاي ئېمىتىدۇ.
«تاكى ئۇ كۈچ-قۇۋۋەتكە يەتكەنگە قەدەر»؛ يەنى كۈچىنىڭ ئەڭ يۇقىرى چېكىگە، ياشلىقى ۋە بەدەن قۇرۇلمىسى تولۇق پىشىپ يېتىلگەن چاغقا قەدەر. بۇ ئون سەككىز ياشتىن قىرىق ياشقىچە بولغان مۇددەتتۇر. ئاللاھنىڭ «ۋە قىرىق ياشقا يەتكەندە» دېگەن سۆزى شۇنى كۆرسىتىدۇ.
سۈددى ۋە زەھھاك: «بۇ ئايەت سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس ھەققىدە نازىل بولغان» دېدى؛ ئۇنىڭ قىسسەسى ئالدىن ئۆتتى. باشقا مۇپەسسىرلەر: «بۇ ئايەت ئەبۇ بەكر سىددىق، ئۇنىڭ ئاتىسى ئەبۇ قۇھافە ئوسمان ئىبنى ئەمر ۋە ئانىسى ئۇمۇلخەير بىنتى سەخر ئىبنى ئەمر ھەققىدە نازىل بولغان» دېدى. ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئېيتتى: «ئايەت ئەبۇ بەكر ھەققىدە نازىل بولدى. ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ئىككىلىسى ئىسلامنى قوبۇل قىلدى؛ مۇھاجىرلاردىن ئۇنىڭدىن باشقا ھېچكىمنىڭ ئاتا-ئانىسى ئىككىلىسى بىللە مۇسۇلمان بولمىغان.
ئاللاھ ئۇنىڭغا ئاتا-ئانىسىغا ياخشىلىق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلدى، ئۇمۇ بۇنى ئۆزىدىن كېيىن داۋاملاشتۇردى».
ئەبۇ بەكر پەيغەمبەر ﷺ بىلەن بىللە بولغاندا ئۇ ئون سەككىز ياشتا، پەيغەمبەر ﷺ يىگىرمە ياشتا ئىدى؛ ئۇلار شامغا تىجارەتكە بارغان. ئەبۇ بەكر قىرىق ياشقا يەتكەندە پەيغەمبەر ﷺ گە ۋەھيى كەلدى، ئەبۇ بەكر ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتتى ۋە پەرۋەردىگارىغا دۇئا قىلدى: «پەرۋەردىگارىم، ماڭا ئىلھام قىلغىن»؛ يەنى ماڭا ئىلھام بەرگىن. «ماڭا ۋە ئاتا-ئانامغا بەرگەن نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلىشقا»؛ يەنى ھىدايەت ۋە ئىمان نېمىتىگە. «ۋە سەن رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا».
ئىبنى ئابباس ئېيتتى: ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى. ئەبۇ بەكر ئاللاھ يولىدا ئازابلىنىۋاتقان توققۇز مۇئمىننى ئازاد قىلدى. ياخشىلىقتىن نېمىنى مەقسەت قىلسا، ئاللاھ ئۇنى شۇ ئىشقا ياردەم قىلدى.
ئۇ يەنە: «مەن ئۈچۈن ئەۋلادىمنى ئىسلاھ قىلغىن» دەپ دۇئا قىلدى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى؛ ئۇنىڭ پەرزەنتلىرىدىن ھەممىسى ئىمان ئېيتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ ھەممىسى ئىسلامغا كىرگەن بولۇپ، ئەبۇ قۇھافە پەيغەمبەر ﷺ نى، ئۇنىڭ ئوغلى ئەبۇ بەكرنى، ئەبۇ بەكرنىڭ ئوغلى ئابدۇرراھماننى ۋە ئابدۇرراھماننىڭ ئوغلى ئەبۇ ئاتىقنى كۆرگەن. ساھابىلەردىن باشقا ھېچكىمدە بۇنداق ئەھۋال بولمىغان.
«مەن ساڭا تەۋبە قىلدىم ۋە مۇسۇلمانلاردىنمەن» دېگەن سۆز ئاللاھنىڭ «ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق قىلىڭلار» (ئەل-بەقەرە، 83) دېگەن سۆزىگە ئوخشاشتۇر.
«ئىبنى كەسىر تەپسىرى»دە بۇ ئايەتنىڭ ئەبۇ بەكر سىددىق ھەققىدە نازىل بولغانلىقى نەقىل قىلىنىدۇ؛ ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ۋە بارلىق پەرزەنتلىرى ئىسلامنى قوبۇل قىلغان.