Шукри неъмат ва ислоҳи фарзандон

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Ин аз лутфи Худованди мутаъол нисбат ба бандагонаш ва нишонаи шукргузории Ӯ ба падару модарон аст, ки фарзандонро васият кард ва бар уҳдаашон гузошт, ки бо сухани нарму меҳрубон, гуфтори мулоим, бахшидани молу харҷ кардан ва дигар роҳҳои некӣ ба падару модари худ некӣ кунанд. Сипас сабаберо, ки ин некӣ бар он воҷиб мегардад, ёдовар шуд: он чи модар ҳангоми бордорӣ аз фарзанд таҳаммул кардааст ва сахтиҳое, ки кашидааст; сипас машаққати бузурги зоидан; баъд душвории шир додан ва нигоҳубини кӯдак.

Инҳо муддати кӯтоҳе чун як ё ду соат нестанд, балки давраи тӯлоние ҳастанд, ки сӣ моҳ муайян шудааст: одатан нӯҳ моҳ ё наздик ба он барои ҳомиладорӣ ва боқимонда барои ширхорагӣ. Аз ин оят ҳамроҳ бо сухани Худованд: «Ва модарон фарзандони худро ду соли комил шир медиҳанд» (Бақара, 2:233), бармеояд, ки камтарин муддати ҳомиладорӣ шаш моҳ аст, зеро агар ду соли ширхорагиро аз сӣ моҳ кам кунем, шаш моҳ барои ҳомиладорӣ боқӣ мемонад. «То он гоҳ ки ба камоли нерӯяш расад» — яъне ба ҳадди ниҳоии қуввату ҷавонӣ ва камоли ақл бирасад.

«Ва ба чиҳилсолагӣ расад, мегӯяд: Парвардигоро, ба ман тавфиқ деҳ» — яъне ба дилам андоз ва муваффақам гардон, «ки шукри неъматеро ба ҷо оварам, ки ба ман ва падару модарам арзонӣ доштаӣ». Манзур неъматҳои динӣ ва дунявӣ аст. Шукри он ин аст, ки неъматҳоро дар тоати бахшанда ва соҳибаш ба кор барад, миннати Ӯро бо эътироф ба он ва эътирофи нотавонӣ аз адои шукри шоиста посух диҳад ва дар ситоиши Худо барои он неъматҳо бикӯшад.

Неъматҳое, ки ба падару модар расидаанд, неъматҳое низ ҳастанд, ки ба фарзандону насли онҳо мерасанд, зеро онҳо ҳатман аз он неъматҳо ва сабабу осорашон баҳра мегиранд; бахусус неъматҳои динӣ, зеро дурустии ҳолати падару модар ба василаи дониш ва амал аз бузургтарин сабабҳои дурустии фарзандони онҳост. «Ва кори шоистаеро анҷом диҳам, ки Ту аз он хушнуд шавӣ» — коре, ки ҳамаи чизҳои ислоҳкунандаи онро дар бар гирад ва аз он чи вайронаш мекунад пок бошад. Ин ҳамон амалест, ки Худо аз он хушнуд мешавад, мепазирад ва подош медиҳад.

«Ва фарзандонамро барои ман шоиста гардон» — пас аз он ки барои худ ислоҳ хост, дуо кард, ки Худо аҳволи фарзандонашро низ шоиста гардонад. Ва гуфтани «барои ман» нишон медиҳад, ки ислоҳи онҳо ба падару модарашон нафъ мерасонад. «Ман ба сӯи Ту тавба кардам» аз гуноҳону нофармониҳо ва ба тоати Ту бозгаштам. «Ва ман аз мусалмононам».

Тафсири имом Ибни Касир

Пас аз он ки Худованди мутаъол дар ояти пешин тавҳиди Худ, холис гардондани ибодат барои Ӯ ва пойдорӣ дар роҳи Ӯро баён кард, васият ба некӣ кардан ба падару модарро пай овард, чунон ки ин дар чандин ояти Қуръон ҳамроҳи он зикр шудааст. Аз ҷумла сухани Ӯ: «Парвардигорат ҳукм кардааст, ки ҷуз Ӯро напарастед ва ба падару модар некӣ кунед» (Исро, 17:23), ва сухани Ӯ: «Барои Ман ва падару модарат шукр кун; бозгашт ба сӯи Ман аст» (Луқмон, 31:14), ва оятҳои бисёри дигар.

Дар ин ҷо фармуд: «Ва инсонро ба некӣ кардан ба падару модараш супориш кардем» — яъне ба ӯ фармудем, ки ба ҳар ду некӣ кунад ва нисбаташон меҳрубон бошад. Абӯдовуди Тайолисӣ гуфт: Шуъба ба мо ҳадис гуфт ва гуфт: Сумок ибни Ҳарб ба ман хабар дод, гуфт: шунидам, ки Мусъаб ибни Саъд аз Саъд нақл мекард. Саъд гуфт: Модари Саъд ба ӯ гуфт: «Оё Худо ба фармонбардорӣ аз падару модар амр накардааст? Ба Худо савганд, то вақте ки ба Худо кофир нашавӣ, на мехӯраму на менӯшам».

Ӯ аз хӯрдану нӯшидан даст кашид, то он ҷо ки даҳонашро бо чӯб боз мекарданд. Он гоҳ ин оят нозил шуд: «Ва инсонро ба некӣ кардан ба падару модараш супориш кардем» (Аҳқоф, 46:15). Муслим ва соҳибони китобҳои сунан, ба ҷуз Ибни Моҷа, ин ривоятро аз Шуъба бо ҳамин санад, ба шакли монанд ва муфассалтар ривоят кардаанд. «Модараш ӯро бо машаққат бардошт» — яъне ба сабаби ӯ ҳангоми ҳомиладорӣ душвориву хастагӣ кашид: аз дилбеҳузурӣ, беҳолӣ, вазнинӣ, ранҷ ва дигар сахтиҳое, ки занони ҳомила дучор мешаванд.

«Ва бо машаққат зоид» — яъне зоидан низ бо душворӣ ва шиддати дардҳои зоиш ҳамроҳ буд. «Ҳомиладорӣ ва шир аз сина гирифтанаш сӣ моҳ аст». Алӣ (разияллоҳу анҳу) бо такя ба ин оят ва ояти сураи Луқмон: «Ва шир аз сина гирифтанаш дар ду сол аст» (Луқмон, 31:14), инчунин сухани Худованд: «Модарон фарзандони худро ду соли комил шир медиҳанд, барои касе, ки бихоҳад давраи ширдиҳиро комил кунад» (Бақара, 2:233), далел овард, ки камтарин муддати ҳомиладорӣ шаш моҳ аст. Ин истинбот қавӣ ва дуруст аст.

Усмон ва гурӯҳе аз саҳоба низ бо ӯ мувофиқат карданд (разияллоҳу анҳум). Муҳаммад ибни Исҳоқ ибни Ясор аз Язид ибни Абдуллоҳ ибни Қусайт, аз Баъҷа ибни Абдуллоҳи Ҷуҳанӣ ривоят мекунад, ки гуфт: Марде аз мо аз қабилаи Ҷуҳайна бо зане издивоҷ кард ва ӯ пас аз шаш моҳи комил фарзанд зоид. Шавҳараш назди Усмон рафт ва инро ба ӯ гуфт. Усмон касеро фиристод, то занро биёрад.

Вақте зан бархост, ки либосашро пӯшад, хоҳараш гирист. Зан гуфт: «Чаро гиря мекунӣ? Ба Худо савганд, ғайр аз ӯ ҳеҷ кас бо ман ҳамхоба нашудааст. Худо ҳар чӣ бихоҳад, ҳукм мекунад». Вақте ӯро назди Усмон оварданд, фармон дод, ки сангсор карда шавад.

Ин хабар ба Алӣ расид ва ӯ назди Усмон рафта гуфт: «Чӣ кор карданӣ ҳастӣ?» Усмон гуфт: «Ӯ пас аз шаш моҳи комил фарзанд зоидааст. Оё чунин мешавад?» Алӣ гуфт: «Магар Қуръон намехонӣ?» Усмон гуфт: «Бале». Алӣ гуфт: «Магар сухани Худоро нашунидаӣ: “Ҳомиладорӣ ва шир аз сина гирифтанаш сӣ моҳ аст”, ва сухани Ӯро: “Ду соли комил”?

Пас, чизе ҷуз шаш моҳ боқӣ намемонад». Усмон гуфт: «Ба Худо савганд, ман ба ин нукта таваҷҷуҳ накарда будам». Пас, фармуд, ки занро биёранд, аммо диданд, ки кораш анҷом ёфтааст [ӯро бурда буданд]. Баъҷа гуфт: «Ба Худо савганд, зоғ ба зоғ ва тухм ба тухм он қадар монанд нестанд, ки ин кӯдак ба падараш монанд буд».

Вақте падараш ӯро дид, гуфт: «Писарам, ба Худо савганд, ман дар ӯ шак надорам». Аммо Худо ӯро гирифтори захми хӯрандае кард, ки пайваста ӯро мехӯрд, то даргузашт. Инро Ибни Абӣ Ҳотим ривоят кардааст. Мо онро бо роҳи дигари ривоят низ ҳангоми тафсири ояти «Пас, ман нахустин ибодаткунанда нестам» зикр кардаем.

Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Падарам ба мо ҳадис гуфт; Фарва ибни Абил-Мағро ба мо ҳадис гуфт; Алӣ ибни Мусҳир аз Довуд ибни Ҳинд, аз Икрима ва ӯ аз Ибни Аббос ривоят кард, ки гуфт: Агар зан фарзандашро баъди нӯҳ моҳ ба дунё оварад, барои ӯ бисту як моҳи ширхорагӣ кофист; агар баъди ҳафт моҳ ба дунё оварад, бисту се моҳи ширхорагӣ кофист; ва агар баъди шаш моҳ ба дунё оварад, ду соли комил кофист, зеро Худованд мефармояд: «Ҳомиладорӣ ва шир аз сина гирифтанаш сӣ моҳ аст». «То он гоҳ ки ба камоли нерӯяш расад» — яъне неруманду ҷавон ва болиғ гардад.

«Ва ба чиҳилсолагӣ расад» — яъне ақлаш ба камол расад, фаҳму таҳаммулаш комил гардад. Гуфта мешавад, ки инсон одатан пас аз чиҳилсолагӣ аз он ҳолате, ки дорад, тағйир намеёбад. Абӯбакр ибни Айёш аз Аъмаш, аз Қосим ибни Абдурраҳмон ривоят мекунад, ки гуфт: Аз Масруқ пурсидам: «Инсон кай барои гуноҳонаш бозхост мешавад?» Гуфт: «Вақте ба чиҳилсолагӣ расид, аз худ ҳазар кун».

Ҳофиз Абӯяъло ал-Мавсилӣ гуфт: Убайдуллоҳ ал-Қаворирӣ ба мо ҳадис гуфт; Узра ибни Қайси Аздӣ, ки садсола шуда буд, ба мо ҳадис гуфт; Абулҳасан ас-Салулӣ аз ӯ ҳадис гуфт ва илова намуд: Муҳаммад ибни Амр ибни Усмон аз Усмон, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кард, ки фармуд: «Бандаи мусалмон вақте ба чиҳилсолагӣ расад, Худо ҳисобу китоби ӯро сабуктар мекунад; вақте ба шастсолагӣ расад, Худо тавбаи бозгашт ба сӯи Худро насибаш мегардонад; вақте ба ҳафтодсолагӣ расад, аҳли осмон ӯро дӯст медоранд; вақте ба ҳаштодсолагӣ расад, Худо корҳои некашро устувор ва гуноҳонашро маҳв мекунад;

ва вақте ба навадсолагӣ расад, Худо гуноҳони пешину пасинашро меомурзад, ӯро шафоаткунандаи аҳли хонаводаш мегардонад ва дар осмон “асири Худо дар замин” менависад». Ин ривоят аз роҳҳои дигар низ нақл шудааст ва дар «Муснади Имом Аҳмад» омадааст. Ҳаҷҷоҷ ибни Абдуллоҳи Ҳакамӣ, яке аз ҳокимони умавӣ дар Димишқ, гуфтааст: «Чиҳил сол аз рӯи шарм аз мардум гуноҳу нофармониро тарк кардам, сипас аз рӯи шарм аз Худои азза ва ҷалла онҳоро тарк намудам». Чӣ нек гуфтааст шоир: «Чавонӣ гузашт ва сафедӣ сар баровард; чун сафедӣ сар баровард, ба ботил гуфт: “Бирав!”»

«Гуфт: Парвардигоро, ба ман тавфиқ деҳ» — яъне ба дилам андоз; «ки шукри неъматеро ба ҷо оварам, ки ба ман ва падару модарам арзонӣ доштаӣ, ва кори шоистаеро анҷом диҳам, ки аз он хушнуд шавӣ» — яъне дар оянда. «Ва фарзандонамро барои ман шоиста гардон» — яъне наслам ва наслҳои баъд аз онҳоро. «Ман ба сӯи Ту тавба кардам ва ман аз мусалмононам». Дар ин оят роҳнамоист барои касе, ки ба чиҳилсолагӣ мерасад, то тавба ва бозгашт ба сӯи Худои азза ва ҷалларо аз нав кунад ва бар он азми қавӣ бандад.

Абӯдовуд дар «Сунан»-и худ аз Ибни Масъуд (разияллоҳу анҳу) ривоят кардааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба онҳо таълим медод, ки дар ташаҳҳуд бигӯянд: «Эй Аллоҳ, дилҳои моро бо ҳам улфат деҳ, миёни моро ислоҳ кун, моро ба роҳҳои саломат ҳидоят намо, аз торикиҳо ба сӯи нур наҷот деҳ, моро аз корҳои зишти ошкору ниҳон дур гардон, дар шунавоӣ, биноӣ, дилҳо, ҳамсарон ва фарзандонамон баракат деҳ, тавбаи моро бипазир, зеро Ту бисёр тавбапазир ва меҳрубонӣ; ва моро шукргузори неъматат гардон, ки неъмати Туро ситоиш карда, онро пазируфта бошем, ва онро бар мо комил намо». Оятҳо: Исро, 17:23; Луқмон, 31:14; Анкабут, 29:8; Бақара, 2:233; Зухруф, 43:81.

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Худованди азза ва ҷалла: «Ва инсонро ба некӣ кардан ба падару модараш супориш кардем». Қориёни Кӯфа «إِحْسَانًا» — «эҳсонан» хондаанд. «Модараш ӯро бо машаққат бардошт ва бо машаққат зоид» — яъне бо сахтии дардҳои зоиш. Қориёни Ҳиҷоз ва Абӯамр ҳар ду калимаро бо фатҳа бар ҳарфи коф — «كَرْهًا» — хондаанд; дигарон бо замма — «كُرْهًا».

«Ҳомиладорӣ ва шир аз сина гирифтанаш» — яъне аз шир ҷудо карданаш — «сӣ моҳ аст». Манзур камтарин муддати ҳомиладорӣ мебошад, ки шаш моҳ аст, ва дарозтарин муддати ширхорагӣ бисту чор моҳ. Икрима аз Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) ривоят мекунад, ки гуфт: Агар зан нӯҳ моҳ ҳомиладор бошад, бисту як моҳ шир медиҳад; ва агар шаш моҳ ҳомиладор бошад, бисту чор моҳ шир медиҳад. «То он гоҳ ки ба камоли нерӯяш расад» — яъне ба ҳадди ниҳоии нерӯ, авҷи ҷавонӣ ва камоли рушд бирасад.

Ин давраи аз ҳаждаҳ то чиҳилсолагӣ аст. Ин аст маънои сухани Худованд: «Ва ба чиҳилсолагӣ расад». Суддӣ ва Заҳҳок гуфтаанд: Ин оят дар бораи Саъд ибни Абӣ Ваққос нозил шудааст ва достони ӯ пештар гузашт. Дигарон гуфтаанд: Дар бораи Абӯбакри Сиддиқ, падараш Абӯқаҳофа Усмон ибни Амр ва модараш Уммулайр бинти Сахр ибни Амр нозил шудааст.

Алӣ ибни Абӯтолиб гуфт: «Оят дар бораи Абӯбакр нозил шудааст. Ҳар ду падару модараш мусалмон шуданд ва дар миёни муҳоҷирон падару модари ҳеҷ каси дигар ҳар ду мусалмон нашуда буданд. Худо ӯро ба некӣ кардан ба он ду васият кард ва ин вазифа баъд аз ӯ низ бар ҷой монд». Абӯбакр ҳамроҳи Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба тиҷорат ба сӯи Шом рафт, вақте ки ӯ ҳаждаҳсола ва Паёмбар бистсола буданд.

Пас, вақте Абӯбакр ба чиҳилсолагӣ расид ва Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба паёмбарӣ мабъус шуданд, ба Ӯ имон овард ва Парвардигорашро дуо кард: «Гуфт: Парвардигоро, ба ман тавфиқ деҳ» — яъне ба дилам андоз, «ки шукри неъматеро ба ҷо оварам, ки ба ман ва падару модарам арзонӣ доштаӣ» — яъне бо ҳидоят ва имон. «Ва кори шоистаеро анҷом диҳам, ки аз он хушнуд шавӣ». Ибни Аббос гуфтааст: Худои азза ва ҷалла дуояшро иҷобат кард; ӯ нӯҳ нафар аз муъминонеро, ки ба хотири имон ба Худо азоб дода мешуданд, озод кард. Ва ҳар кори некеро, ки мехост анҷом диҳад, Худо дар он ёрияш мекард.

Ҳамчунин дуо кард: «Ва фарзандонамро барои ман шоиста гардон». Худо дуояшро иҷобат кард: ҳеҷ фарзандаш набуд, магар ин ки ҳама имон оварданд. Ҳамин тавр, падару модар ва ҳамаи фарзандонаш мусалмон шуданд. Абӯқаҳофа, писараш Абӯбакр, писари ӯ Абдурраҳмон ибни Абӯбакр ва писари Абдурраҳмон Абӯъатӣк — ҳама Паёмбарро дарк карданд.

Ин хусусият барои ҳеҷ яке аз саҳоба ҷамъ нашуда буд. Сухани Худованд: «Ман ба сӯи Ту тавба кардам ва ман аз мусалмононам» ба монанди сухани Ӯст: «Ва ба падару модар некӣ кунед» (Бақара, 2:83).