سوپاسگوزاری و چاکسازیی نەوە
رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، وَعَلَىٰ، وَالِدَيَّ، وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ، وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ، وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
وە ئێمە ئامۆژگاری ئادەمیمان کرد بە چاکە کردن لەگەڵ دایك وباوکیدا، دایکی بە ناڕەحەتی وئازارەوە ھەڵی گرتووە وە بەئازار وناڕەحەتیش بوویەتی، ماوەی دووگیان بوون (ی دایك) پێیەوە و لە شیر بڕینەوەی سی مانگە تا دەگاتە تافی لاوی (پێگەیشتوی لاشەیی و ژیری) و دەگاتە چل ساڵی، دەڵێ ئەی پەروەردگار ڕام بھێنە تا شوکرانە بژێری ئەو بەھرە ونیعمەتانەت بکەم کە ڕشتوتە بەسەر من و دایك وباوکمدا وە (ڕام بھێنە) کردەوەی چاك بکەم کە تۆ پێی ڕازی بیت، نەوەکانیشم چاك و صاڵح بکە، بێگومان بۆلای تۆ گەڕاومەتەوە وە بەڕاستی من لەموسوڵمانی گەردن کەچم
شێوەکان: کردارەکانی «أَوْزِعْنِي» (ئەوزیعنی) و «أَصْلِحْ لِي» (ئەسلیح لی). ئەم پاڕانەوەیە هی کەسێکی پێگەیشتووە کە گەیشتووەتە تەمەنی چل ساڵ؛ ئەو سنوورەی پێگەیشتنی عەقڵ و بەرپرسیارێتییە.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
ئەمە لە میهرەبانیی خوای بەرزە بۆ بەندەکانی و لە سوپاسگوزاریی ئەو بۆ دایک و باوکە؛ چونکە بە منداڵانی سپاردووە و ڕاسپاردوونی کە بە قسەی نەرم و وتەی ڕەوان، بەخشینی پارە و خەرجی و هەموو ڕێگاکانی چاکەکردنی دیکە، چاکە لەگەڵ دایک و باوکیان بکەن. پاشان ئاگاداری ئەو هۆکارە کردەوە کە ئەم چاکەکردنە پێویست دەکات؛ باسی ئەوەی کرد کە دایک بەهۆی منداڵەکەیەوە چی هەڵدەگرێت و لە ماوەی دووگیانیدا چەند ناخۆشی و سەختی دەبینێت، پاشان سەختیی زۆری منداڵبوون، و دواتر سەختیی شیرپێدان و چاودێریکردنی منداڵ.
ئەمانە ماوەیەکی کورت نین، وەک کاتژمێرێک یان دوو کاتژمێر؛ بەڵکو ماوەیەکی درێژن کە (سێ ساڵ) ـە: نۆ مانگ یان نزیکەی ئەوە بۆ دووگیانی و ماوەی ماوەکە بۆ شیرپێدان. ئەمە زۆرترین ڕووداوە. بەو ئایەتە، لەگەڵ ئەم فەرموودەیەی خوای گەورە: «دایکان منداڵەکانیان دوو ساڵی تەواو شیر بدەن» (البقرة: 233)، بەڵگە دەهێندرێتەوە کە کەمترین ماوەی دووگیانی شەش مانگە؛ چونکە کاتێک ماوەی شیرپێدان ــ کە دوو ساڵە ــ لە سێ ساڵەکە کەم بکرێتەوە، شەش مانگ بۆ ماوەی دووگیانی دەمێنێتەوە. «تا کاتێک بەهێزیی خۆی دەگات» واتە: کۆتایی هێز و لاوی و تەواوبوونی عەقڵی.
«و دەگاتە چل ساڵ، دەڵێت: پەروەردگارم، ئەوزیعنِی» واتە: بۆم ئیلهام بکە و سەرکەوتووم بکە «کە سوپاسی ئەو نیعمەتەت بکەم کە بە من و دایک و باوکم بەخشیت». مەبەست نیعمەتی دین و نیعمەتی دونیایە. سوپاسگوزاریی ئەوەش ئەوەیە نیعمەتەکان لە ڕێگای ملکەچیی ئەو کەسەدا بەکاربهێنرێن کە نیعمەتی داوە و خاوەنی ئەوەیە؛ بە دانپێدانان بە میهرەبانیی ئەو و داننان بە ناتوانایی لە سوپاسگوزاریی بە تەواوی، و بە هەوڵدان بۆ ستایشکردنی خوا بەهۆی ئەو نیعمەتانەوە.
نیعمەتەکانی دایک و باوک نیعمەتن بۆ منداڵ و نەوەکانیانیش، چونکە بە ناچار بەشێکیان و هۆکار و کاریگەرییەکانیان دەگاتە ئەوانیش، بە تایبەتی نیعمەتەکانی دین؛ چونکە چاکبوونی دایک و باوک بە زانست و کردار، لە گەورەترین هۆکارەکانی چاکبوونی منداڵەکانیانە. «و ئەوەی کردەوەیەکی چاک بکەم کە تۆ پێی ڕازی بیت»: واتە کردەوەیەک کە هەموو ئەو شتانەی تێدا بێت کە چاکی دەکەن و لە هەر شتێکیش پاک بێت کە خراپی دەکات. ئەوە ئەو کردەوەیەیە کە خوا پێی ڕازی دەبێت، قبووڵی دەکات و پاداشتی دەدات. «و لە نەوەکانمدا چاکسازی بکە»: چونکە داوای چاکبوونی خۆی کرد، داوایشی کرد خوا دۆخی نەوەکانی چاک بکات.
هەروەها ئاماژەی بەوە دا کە چاکبوونی ئەوان سوودەکەی بۆ دایک و باوکیان دەگەڕێتەوە، بەهۆی ئەم وتەیەیەوە: «بۆ من چاکسازی بکە». «بەڕاستی من تەوبەم کردووە بۆ لات» لە گوناه و سەرپێچییەکان، و گەڕاومەتەوە بۆ ملکەچیی تۆ؛ «و بەڕاستی من لە موسوڵمانانم».
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
کاتێک خوای بەرز لە ئایەتی پێشوودا یەکتاپەرستیی خۆی، پاککردنەوەی عیبادەت بۆ خۆی و ڕاستگرتن لەسەر ڕێگای خۆی باس کرد، بە ڕاسپاردەی چاکەکردن لەگەڵ دایک و باوکدا بەدوایدا هێنا؛ وەک لە چەندین ئایەتی دیکەی قورئاندا لەگەڵ یەکدا هاتوون، وەک ئەم فەرموودەیەی: «پەروەردگارت فەرمانی داوە کە جگە لە ئەو هیچ کەسێک مەپەرستن و لەگەڵ دایک و باوکتان چاکە بکەن» (الإسراء: 23)، و فەرموویەتی: «سوپاسی من و دایک و باوکت بکە؛ گەڕانەوە بۆ لای منە» (لقمان: 14)، و چەندین ئایەتی دیکە. لێرەش فەرمووی: «ئێمە بە مرۆڤمان سپاردووە کە لەگەڵ دایک و باوکی بە چاکە هەڵسوکەوت بکات»؛ واتە فەرمانمان پێداوە لەگەڵیان چاکە بکات و میهرەبانییان پێ بکات.
ئەبو داود طيالسي گوتی: شعبة بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: سَماك بن حَرب پێی گوتم، گوتی: گوێم لە مُصعب بن سعد بوو کە لە سعدەوە دەیگێڕایەوە؛ گوتی: دایکی سعد بە سعدی گوت: «ئایا خوا فەرمانی بە گوێڕایەڵیی دایک و باوک نەداوە؟ من نان ناخۆم و ئاویش ناخۆمەوە تا تۆ بە خوا بێباوەڕ نەبیت». ئەویش دەستی لە خواردن و خواردنەوە هەڵگرت، تا ئەوەی بە دار دەمەکەیانی دەکردەوە. ئەم ئایەتە دابەزی: «ئێمە بە مرۆڤمان سپاردووە کە لەگەڵ دایک و باوکی بە چاکی هەڵسوکەوت بکات» تا کۆتایی ئایەتەکە.
موسلیم و خاوەنانی سونەن، جگە لە ابن ماجه، ئەم ڕیوایەتەیان بە هەمان سندی شعبة و بە شێوەیەکی نزیک بەوە و درێژتر گێڕاوەتەوە. «دایکی بە سەختی هەڵیگرت» واتە لە ماوەی دووگیانیدا بەهۆی ئەوەوە ناخۆشی و ماندووبوونی چێشت؛ لەوانە: ویستی تایبەتیی دووگیانی، ڕشانەوە، قورسایی و تەنگانە و جگە لەوانەش، ئەو ماندووبوون و سەختییەی ژنانی دووگیان تووشی دەبێت. «و بە سەختی منداڵی بوو»: واتە بەهۆی ئازاری ژان و توندییەکەیەوە بە سەختی منداڵی بوو.
«دووگیانی و لە شیر بڕینەوەی، سی مانگە»؛ عەلی، خوای لێ ڕازی بێت، بە پشتبەستن بەو ئایەتە و ئەم ئایەتەی سوورەتی لقمان: «و لە شیر بڕینەوەی لە دوو ساڵدایە» (لقمان: 14)، و ئەم فەرموودەیەی: «دایکان منداڵەکانیان دوو ساڵی تەواو شیر بدەن، بۆ ئەو کەسەی دەیەوێت شیرپێدان تەواو بکات» (البقرة: 233)، بەڵگەی هێناوەتەوە کە کەمترین ماوەی دووگیانی شەش مانگە؛ ئەمەش دەرئەنجامێکی بەهێز و دروستە. عوسمان و کۆمەڵێک لە هاوەڵان، خوای لێیان ڕازی بێت، لەم بۆچوونەدا لەگەڵیدا بوون.
محەممەد بن ئیسحاق بن یَسار لە یَزید بن عەبدوڵا بن قُسَیط، لە بَعجَة بن عەبدوڵا الجهنيیەوە گێڕایەوە کە گوتی: پیاوێک لە ئێمە ژنێکی لە جُهَینە مارە کرد و ئەو ژنە منداڵێکی تەواو شەش مانگی لەدایک بوو. مێردەکەی چووە لای عوسمان و ئەوەی پێ گوت. عوسمان کەسێکی ناردە لای ژنەکە. کاتێک هەستا جلەکانی لەبەر بکات، خوشکەکەی گریان کرد.
ژنەکەی لێی پرسی: «بۆچی دەگرییت؟ سوێند بە خوا، جگە لە ئەو، هیچ کەسێکی تر لە مرۆڤەکان نزیکی من نەبووە؛ با خوا ئەوەی دەیەوێت لەبارەمدا بڕیار بدات». کاتێک ژنەکەیان بردە لای عوسمان، فەرمانی بە بەردبارانکردنی دا. ئەوە گەیشتە عەلی؛ چووە لای و پێی گوت: «چی دەکەیت؟»
عوسمان گوتی: «منداڵی تەواو شەش مانگی بووە؛ ئایا ئەمە ڕوودەدات؟» عەلی پێی گوت: «ئایا قورئانت ناخوێنیتەوە؟» گوتی: «بەڵێ». عەلی گوتی: «ئایا نەبیستووە خوا دەفەرموێت: “دووگیانی و لە شیر بڕینەوەی سی مانگە” و “دوو ساڵی تەواو”؟ ئەوا هیچ شتێک بۆمان نامێنێتەوە جگە لە شەش مانگ».
عوسمان گوتی: «سوێند بە خوا، من ئاگاداری ئەوە نەبووم». فەرمانی کرد ژنەکە بهێننەوە، بەڵام دۆزییانەوە کە پێشتر بردرابوو. بَعجَة گوتی: سوێند بە خوا، هیچ کەلەشێرێک لە کەلەشێرێکی دیکە و هیچ هێلکەیەک لە هێلکەیەکی دیکەوە وەک ئەو منداڵە لە باوکی خۆی نزیکتر نییە. کاتێک باوکی بینی، گوتی: «کوڕم، سوێند بە خوا، من گومانم لە تۆ نییە».
خواش ئەو پیاوەی بەو ناسورە تووش کرد کە دەخورێت؛ هەر بەردەوام خواردی تا مرد. ابن أبي حاتم ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە؛ ئێمەش لە ڕێگایەکی دیکەوە لە شوێنی باسکردنی ئەم ئایەتەدا هێناومانە: «من یەکەم عیبادەتکارم» (الزخرف: 81). ابن أبي حاتم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: فَروَة بن أبي المغراء بۆمان گێڕایەوە، گوتی: عەلی بن مُسهِر لە داود بن أبي هند، لە عِکرِمَة، لە ابن عباسەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: ئەگەر ژنێک منداڵەکەی دوای نۆ مانگ لەدایک بێت، بیست و یەک مانگ شیرپێدانی بۆ بەسە. ئەگەر دوای حەوت مانگ منداڵی ببێت، بیست و سێ مانگ شیرپێدانی بۆ بەسە.
ئەگەر دوای شەش مانگ منداڵی ببێت، دوو ساڵی تەواو شیرپێدان بۆیە؛ چونکە خوای بەرز دەفەرموێت: «دووگیانی و لە شیر بڕینەوەی سی مانگە». «تا کاتێک بەهێزیی خۆی دەگات» واتە بەهێز دەبێت، لاو دەبێت و بە پێگەیشتوویی دەگات. «و دەگاتە چل ساڵ» واتە عەقڵی تەواو دەبێت، تێگەیشتن و خۆڕاگریی تەواو دەبێت. دەوترێت زۆرجار مرۆڤ لە چل ساڵیدا لەو خویەی دەبێت کە پاشان لەسەری دەمێنێتەوە.
ئەبو بکر بن عەیاش لە ئەعمەش، لە قاسم بن عەبدولڕەحمانەوە گێڕایەوە کە گوتی: لە مەسروقەم پرسی: «کەی مرۆڤ بەهۆی گوناهەکانییەوە لێپرسینەوەی لەگەڵ دەکرێت؟» گوتی: «کاتێک گەیشتە چل ساڵ، ئاگاداری خۆت بە».
حافز ئەبو یەعلی مووسلی گوتی: عُبَیدوڵا القَواریری بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عِزرَة بن قَیس أزدی بۆمانی گێڕایەوە ــ ئەو تەمەنی سەد ساڵ بوو ــ گوتی: ئەبو الحسن السَلولي لەوەوە بۆمانی گێڕایەوە و زیاتر بۆمانی گێڕایەوە کە محەممەد بن عَمرۆ بن عوسمان لە عوسمانەوە، لە پێغەمبەرەوە ﷺ گوتی: «بەندەی موسوڵمان کاتێک دەگاتە چل ساڵ، خوا لێپرسینەوەکەی سووک دەکات؛ کاتێک دەگاتە شەست ساڵ، خوا تەوفیقی گەڕانەوە بۆ لای خۆی پێ دەبەخشێت؛ کاتێک دەگاتە حەفتا ساڵ، خەڵکی ئاسمان خۆشیان دەوێت؛ کاتێک دەگاتە هەشتا ساڵ، خوا چاکەکانی جێگیر دەکات و خراپەکانی دەسڕێتەوە؛ کاتێک دەگاتە نەوەد ساڵ، خوا گوناهەکانی پێشووی و دواتری دەبەخشێت، لە خێزانەکەیدا شەفاعەتی پێ دەدات و لە ئاسماندا بە “دیلی خوای لەسەر زەوی” تۆماری دەکات».
ئەم ڕیوایەتە لە ڕێگایەکی دیکەشەوە گێڕدراوەتەوە و لە مُسنەدی ئیمامی ئەحمەددا هاتووە. حەجّاج بن عەبدوڵا الحَکَمي، یەکێک لە فەرمانڕەواکانی بَنوو ئەمەیە لە دیمەشق، گوتی: «چل ساڵ بەهۆی شەرم لە خەڵکەوە گوناه و تاوانم جێهێشت؛ پاشان بەهۆی شەرم لە خواوە جێم هێشت». ئەم وتەی شاعیرەش چەند جوانە: «ئەوەندەی ویستی، بە لاوی مایەوە تا پیری بەسەرەوە هات؛ کاتێک پیریی گەیشتە سەری، بە باطلەکەی گوت: واز بهێنە!» «دەڵێت: پەروەردگارم، ئەوزیعنِی» واتە بۆم ئیلهام بکە، «کە سوپاسی ئەو نیعمەتەت بکەم کە بە من و دایک و باوکم بەخشیت، و کردەوەیەکی چاک بکەم کە تۆ پێی ڕازی بیت»؛ واتە لە داهاتوودا.
«و لە نەوەکانمدا چاکسازی بکە» واتە لە نەوە و دواڕۆژەکانمدا. «بەڕاستی من تەوبەم کردووە بۆ لات و بەڕاستی من لە موسوڵمانانم». ئەمە ڕێنماییە بۆ هەر کەسێک کە دەگاتە چل ساڵ، کە تەوبە و گەڕانەوەی بۆ لای خوای بەرز نوێ بکاتەوە و بڕیاری لەسەر بدات.
ئەبو داود لە سونەنەکەیدا لە عەبدوڵا بن مەسعوود، خوای لێ ڕازی بێت،ەوە گێڕاویەتییەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فێری ئەوانی دەکرد لە تەشەهۆددا بڵێن: «خوایە، دڵەکانمان پێکەوە ببەستە، کاروباری نێوانمان چاک بکە، ڕێگاکانی سەلامەتی پیشانمان بدە، لە تاریکییەکان بمانپارێزە و بمانگەیەنە ڕووناکی، لە کارە ناشرینەکانمان بپارێزە، ئەوانەی ئاشکران و ئەوانەی شاراون؛ گوێ و چاو و دڵمان و هاوسەر و نەوەکانمان بۆمان بەرەکەتدار بکە؛ تەوبەمان لێ وەربگرە، چونکە تۆ تەوبەقبووڵکەر و میهرەبانی؛ و وامان لێ بکە سوپاسگوزاریی نیعمەتەکەت بین، ستایشی بکەین و دان بە نیعمەتەکانتدا بنێین، و نیعمەتەکانت بەسەرماندا تەواو بکە».
ئەلإسراء: 23؛ لوقمان: 14؛ العنكبوت: 8؛ لوقمان: 14؛ البقرة: 233؛ عەلی؛ منداڵەکانیان شیر دەدەن؛ الزخرف: 81.
تەفسیری بەغەوی
فەرموودەی خوای بەرز: «ئێمە بە مرۆڤمان سپاردووە کە لەگەڵ دایک و باوکی بە چاکە هەڵسوکەوت بکات». خوێنەوانانی کوفە «إِحْسَانًا»یان خوێندووەتەوە. «دایکی بە سەختی هەڵیگرت و بە سەختی منداڵی بوو»؛ مەبەست سەختیی ژانی منداڵبوونە. خوێنەوانانی حجاز و ئەبو عەمر لە هەردوو شوێنەکەدا «كَرْهًا»یان بە فەتحةی کاف خوێندووەتەوە و خوێنەوانانی دیکە بە ضەممەی کاف خوێندوویانەتەوە.
«دووگیانی و لە شیر بڕینەوەی»؛ واتە لە شیر بڕینەوەی. یەعقوب «وَفَصْلَهُ»ی بەبێ ئەلیف خوێندووەتەوە. «سی مانگە»: مەبەست کەمترین ماوەی دووگیانییە، کە شەش مانگە؛ و زۆرترین ماوەی شیرپێدان بیست و چوار مانگە. عِکرِمَة لە ابن عباس، خوای لێیان ڕازی بێت،ەوە گێڕایەوە کە گوتی: ئەگەر ژنێک نۆ مانگ دووگیان بێت، بیست و یەک مانگ شیر دەدات؛ ئەگەر شەش مانگ دووگیان بێت، بیست و چوار مانگ شیر دەدات.
«تا کاتێک بەهێزیی خۆی دەگات»؛ واتە کۆتایی هێزی، کۆتایی لاوی و تەواوبوونی؛ ئەو ماوەیە لە نێوان هەژدە ساڵ تا چل ساڵدایە. ئەمەش واتای ئەم فەرموودەیەیە: «و دەگاتە چل ساڵ». سُدّی و ضەححاک گوتوویانە: ئەم ئایەتە لەبارەی سەعد بن ئەبی وەقّاسەوە دابەزیوە و چیرۆکەکە پێشتر باس کراوە. هەندێکی دیکەیان گوتوویانە: لەبارەی ئەبو بکر الصدیق و باوکی، ئەبو قُحافە عوسمان بن عەمر، و دایکی، ئومّ الخَیر کچی صەخر بن عەمر،ەوە دابەزیوە.
عەلی بن ئەبی تالیب گوتی: ئایەتەکە لەبارەی ئەبو بکرەوە دابەزی؛ هەردوو دایک و باوکی موسوڵمان بوون و لە نێو کۆچبەراندا کەسێکی دیکە نەبوو کە هەردوو دایک و باوکی موسوڵمان بن. خوا فەرمانی پێدا کە چاکەیان لەگەڵدا بکات، و ئەم ئەرکەش لە دوای ئەودا بەردەوام بوو. ئەبو بکر لە کاتێکدا هاوەڵی پێغەمبەر ﷺ بوو کە هەژدە ساڵی بوو و پێغەمبەر ﷺ بیست ساڵی بوو؛ بۆ بازرگانی چوونە شام. کاتێک ئەبو بکر گەیشتە چل ساڵ و پێغەمبەر ﷺ بە پێغەمبەر نێردرا، باوەڕی پێ هێنا و داوای لە پەروەردگاری کرد، «و گوتی: پەروەردگارم، ئەوزیعنی»؛ واتە بۆم ئیلهام بکە، «کە سوپاسی ئەو نیعمەتەت بکەم کە بە من و دایک و باوکم بەخشیت»؛ واتە بە ڕێنمایی و باوەڕ.
«و کردەوەیەکی چاک بکەم کە تۆ پێی ڕازی بیت». ابن عباس گوتی: خوای بەرز وەڵامی داوە؛ ئەبو بکر نۆ کەسی لە باوەڕداران ئازاد کرد کە بەهۆی خواوە ئازار دەدران و هیچ چاکەیەکی نەویست کە خوا یارمەتیی نەدابێت بۆ ئەنجامدانی. هەروەها پاڕایەوە و گوتی: «و لە نەوەکانمدا چاکسازی بکە»؛ خوا وەڵامی داوە، چونکە هیچ منداڵێکی نەبوو جگە لەوەی هەموویان باوەڕیان هێنا. بەمەش موسوڵمانبوونی هەردوو دایک و باوکی و هەموو منداڵەکانی پێکەوە کۆبوونەوە.
ئەبو قُحافە، ئەبو بکر، کوڕەکەی عەبدولڕەحمان بن ئەبی بکر، و کوڕی عەبدولڕەحمان، ئەبو عَتیق، هەموویان پێغەمبەریان بینی؛ ئەمە بۆ هیچ یەکێک لە هاوەڵان نەبوو. فەرموودەی خوای گەورە: «بەڕاستی من تەوبەم کردووە بۆ لات و بەڕاستی من لە موسوڵمانانم»، وەک ئەم فەرموودەی خوای گەورەیە: «و لەگەڵ دایک و باوک چاکە بکەن» (البقرة: 83).
لە «تەفسیری ابن کثیر»دا گێڕدراوەتەوە کە ئەم ئایەتە لەبارەی ئەبو بکر الصدیقەوە دابەزیوە؛ دایک و باوکی و هەموو منداڵەکانی موسوڵمان بوون.