Нығметке шүкір және ұрпақ ізгілігі

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Бұл — Алла Тағаланың құлдарына көрсеткен мейірімі әрі ата-анаға деген шүкіршілігі. Ол балаларға ата-анасына жылы сөзбен, жұмсақ тілмен, мал-мүлік жұмсап, нәпақа беріп және жақсылықтың басқа да түрлерін жасау арқылы ізгілік көрсетуді өсиет етті. Содан соң осының себебін еске салып, ананың баласын көтергенде тартқан ауыртпалығын, жүктілік кезінде көрген қиындықтарын, босану кезіндегі зор машақатын, сондай-ақ емізу мен бағып-қағу ауыртпалығын атады. Мұның бәрі бір-екі сағатқа созылатын қысқа уақыт емес, ұзақ мерзім — «отыз ай».

Оның әдетте тоғыз айға жуығы жүктілікке, қалғаны емізуге кетеді. «Аналар балаларын толық екі жыл емізеді» деген аятпен бірге осы аят жүктіліктің ең аз мерзімі алты ай екенін дәлелдейді. Өйткені екі жылға созылатын емізу мерзімін отыз айдан алып тастағанда, жүктілікке алты ай қалады. «Ол кемел күшіне жетіп» — яғни күш-қуаты мен жастық шағының шегіне, ақыл-есінің кемеліне жеткенде; «қырық жасқа толғанда: «Раббым!

Маған нәсіп ет»» — яғни жүрегіме сал әрі маған жәрдем бер; «Өзіңнің маған және ата-анама берген нығметіңе шүкір етуімді» — яғни дін мен дүниеге қатысты нығметтерге шүкір етуімді. Нығметке шүкір ету — оны нығметті беруші әрі иелендірушінің разылығы үшін құлшылыққа жұмсау, Оның жақсылығын мойындап, шүкір етуге дәрменсіз екеніңді сезіну және сол нығметтері үшін Алланы мадақтауға бар күшіңді салу. Ата-анаға берілген нығмет — олардың балалары мен ұрпақтарына да берілген нығмет, өйткені оларға бұл нығметтердің өзі де, себептері мен әсерлері де міндетті түрде тиеді.

Әсіресе дінге қатысты нығметтер: ата-ананың білім мен амал тұрғысынан ізгі болуы — ұрпақтарының ізгі болуына ықпал ететін ең үлкен себептердің бірі. «Өзің разы болатын ізгі амал істеуімді» — яғни оны бұзатын нәрселерден аман, ізгілікке жеткізетін қасиеттерді түгел қамтитын амал істеуімді нәсіп ет. Алла разы болып, қабыл ететін әрі сауабын беретін амал — осы. «Ұрпағымды да маған ізгі ете гөр» деп, өзі үшін ізгілік тілеген соң, ұрпағының жағдайын да Алланың түзетуін сұрады.

«Маған» деу арқылы олардың ізгілігінің ата-аналарына да пайдасы тиетінін білдірді. «Расында, мен Саған тәубе еттім» — күнәларым мен бағынбаушылықтарымды тастап, Саған бойсұнуға қайттым. «Әрі мен мұсылмандарданмын».

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Алла Тағала алдыңғы аятта Өзінің жалғыздығын, құлшылықты Оған ғана арнауды және Оған тура бағыт ұстануды айтқаннан кейін, ата-анаға ізгілік жасауды өсиет етті. Құранның бірнеше жерінде бұл екеуі қатар аталған. Мысалы: «Раббың Өзіне ғана құлшылық етулеріңді және ата-анаға жақсылық жасауларыңды бұйырды»; сондай-ақ: «Маған және ата-анаңа шүкір ет. Қайтар жер — Маған» деген.

Бұдан басқа да көптеген аяттар бар. Мұнда Алла Тағала: «Біз адамға ата-анасына жақсылық жасауды өсиет еттік», — деді. Яғни оларға ізгілік танытып, мейіріммен қарауды бұйырдық. Әбу Дәуід әт-Таялиси былай деді: Бізге Шуғба жеткізді: Симак ибн Харб маған Сағдтан хадис айтқан Мусғаб ибн Сағдтан естігенін хабарлады.

Сағд былай деген: «Сағдтың анасы оған: “Алла ата-анаға бойсұнуды бұйырған жоқ па? Ендеше сен Аллаға күпірлік етпейінше, мен тамақ та жемеймін, сусын да ішпеймін”, — деді. Ол тамақ пен сусыннан бас тартты. Ақыры олар аузын таяқпен ашуға мәжбүр болды.

Сонда мына аят түсті: “Біз адамға ата-анасына жақсылық жасауды өсиет еттік...”» Бұл хадисті Муслим мен Ибн Мәжадан басқа хадис жинақтарын құрастырушылар Шуғбаның осы иснадымен осыған ұқсас, бірақ толығырақ нұсқада жеткізген. «Анасы оны ауырлықпен көтерді» — яғни оны көтерген кезінде лоқсу, әлсіздік, ауыр салмақ, қиналу және жүкті әйелдерге тән өзге де шаршау мен машақатты бастан өткерді. «Оны ауырлықпен босанды» — яғни толғақ пен оның ауыртпалығынан қиналып босанды.

«Оны көтеру мен емшектен шығару мерзімі — отыз ай». Әли (Алла оған разы болсын) осы аятты «Лұқман» сүресіндегі «Оны емшектен шығару екі жылда» деген аятпен және «Аналар емізуді толық аяқтағысы келгендер үшін балаларын толық екі жыл емізеді» деген аятпен бірге дәлел етіп, жүктіліктің ең аз мерзімі алты ай екенін шығарған. Бұл — күшті әрі дұрыс тұжырым. Онымен Осман және сахабалардың бір тобы (Алла оларға разы болсын) келіскен.

Мұхаммед ибн Исхақ ибн Ясар Язид ибн Абдуллаһ ибн Қусайттан, ол Бажжа ибн Абдуллаһ әл-Жуһаниден жеткізген риуаятта былай делінеді: «Біздің тайпадан бір кісі Жуһайналық әйелге үйленді. Әйелі одан толық алты ай өткенде бала туды. Күйеуі Османға барып, болған жайды айтты. Осман әйелді шақыртты.

Әйел киімін киюге тұрған кезде әпкесі жылады. Әйел одан: “Неге жылайсың? Аллаға ант етейін, менен басқа ешкім маған жақындаған емес. Алла өзі қалаған үкімін шығарады”, — деп сұрады. Оны Османның алдына алып келгенде, ол әйелді таспен ұруды бұйырды.

Бұл хабар Әлиге жетіп, ол Османға келіп: “Не істемекшісің?” — деді. Осман: “Ол толық алты айда босанды. Мұндай болуы мүмкін бе?” — деді. Әли: “Құран оқымайсың ба?” — деп сұрады. Осман: “Оқимын”, — деді. Әли: “Алланың: “Оны көтеру мен емшектен шығару мерзімі — отыз ай” дегенін естімедің бе?

Ал тағы бір жерде: “Толық екі жыл” делінген. Демек, отыз айдан екі жылды алып тастағанда, алты ай ғана қалады”, — деді. Осман: “Аллаға ант етейін, мұны аңғармаппын. Әйелді маған әкеліңдер”, — деді. Бірақ оны іздеп барғандар істің бітіп қойғанын білді.

Бажжа: “Қарға қарғаға, жұмыртқа жұмыртқаға ұқсамайтындай, бала әкесіне дәл сондай ұқсас еді”, — деді. Баланы көрген әкесі: “Балам, Аллаға ант етейін, бұл менің балам екеніне күмәнім жоқ”, — деді. Алайда Алла оны жаралы ісік дертіне шалдықтырды. Бұл дерт асқынып, ақыры сол себептен қайтыс болды».

Бұл риуаятты Ибн Әби Хатим жеткізген. Біз оны «Мен оған алғаш құлшылық етуші емеспін» деген аяттың тұсында басқа бір жолмен де келтірдік. Ибн Әби Хатим былай деді: Әкеміз бізге айтты, Фурва ибн әл-Мағра бізге айтты, Әли ибн Мусһир бізге Дәуіт ибн Әби Һиндтен, ол Икрима арқылы Ибн Аббастан жеткізді. Ибн Аббас: «Әйел тоғыз ай көтеріп босанса, баланы жиырма бір ай емізу жеткілікті.

Жеті ай көтеріп босанса, жиырма үш ай емізу жеткілікті. Ал алты ай көтеріп босанса, толық екі жыл емізеді. Өйткені Алла Тағала: “Оны көтеру мен емшектен шығару мерзімі — отыз ай” деген», — деді. «Ол кемел күшіне жеткен кезде» — яғни күшейіп, бойжетіп, жігіт болғанда.

«Қырық жасқа толғанда» — ақылы кемеліне келіп, түсінігі мен ұстамдылығы толысқанда. Қырық жасқа жеткен адамның мінезі көбіне бұдан кейін өзгермейді делінеді. Әбу Бәкір ибн Айяш әл-Ағмаштан, ол әл-Қасим ибн Абдуррахманнан жеткізді: Мен Мәсруқтан: «Адам күнәлары үшін қашан жауапқа тартылады?» — деп сұрадым. Ол: «Қырық жасқа жеткенде сақтан, сақтығыңды күшейт», — деді.

Хафиз Әбу Яғлә әл-Маусили былай деді: Бізге Убайдуллаһ әл-Қауарири айтты, бізге жүз жасқа жеткен Узра ибн Қайс әл-Азди айтты, бізге Әбу әл-Хасан әс-Сәлули жеткізді. Ол маған тағы мынаны айтты: Мұхаммед ибн Амр ибн Усман Усманнан, ал ол Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізген хадисте былай делінген: «Мұсылман құл қырық жасқа жеткенде, Алла оның есебін жеңілдетеді. Алпыс жасқа жеткенде, Алла оған Өзіне тәубе етіп қайтуды нәсіп етеді. Жетпіс жасқа жеткенде, көктегі тұрғындар оны жақсы көреді.

Сексен жасқа жеткенде, Алла оның ізгі амалдарын бекітіп, жамандықтарын өшіреді. Тоқсан жасқа жеткенде, Алла оның бұрынғы және кейінгі күнәларын кешіреді, үй-ішіне шапағат етуіне мүмкіндік береді әрі көкте оны “Алланың жердегі тұтқыны” деп жазады». Бұл хадис басқа да жолдармен жеткізілген және Имам Ахмадтың «Муснадында» бар. Умайя әулетінен шыққан Дамаск әмірлерінің бірі әл-Хажжаж ибн Абдуллаһ әл-Хаками: «Адамдардан ұялып, қырық жыл бойы күнәлар мен теріс істерді қойдым.

Содан кейін Алладан ұялып, оларды тастадым», — деді. Ақынның мына сөзі қандай көркем: «Бала күнгі әуестік шашына ақ түскенше жалғасты, Шашына ақ кіргенде, жалғандыққа: “Тоқта!” — деді». «Раббым! Маған нәсіп ет» — яғни жүрегіме сал; «Өзіңнің маған және ата-анама берген нығметіңе шүкір етуімді әрі болашақта Өзің разы болатын ізгі амал істеуімді»; «ұрпағымды да маған ізгі ете гөр» — яғни тұқымым мен ұрпағымды ізгі ет.

«Расында, мен Саған тәубе еттім әрі мұсылмандарданмын». Мұнда қырық жасқа толған адамға Алла Тағалаға тәубесін жаңартып, Оған қайтуға әрі соған бекінуге жол көрсетілген. Әбу Дәуід өзінің «Сунанында» Ибн Масғудтан (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) оларға ташаһһудта мына сөздерді айтуды үйреткенін жеткізген: «Уа, Алла! Жүректерімізді жарастыр, арамызды түзет, бізді бейбітшілік жолдарына баста, қараңғылықтардан нұрға шығар, ашық та жасырын арсыз істерден сақта, есту қабілетімізге, көру қабілетімізге, жүректерімізге, жұбайларымызға және ұрпақтарымызға береке бер.

Тәубемізді қабыл ет. Расында, Сен — тәубені қабыл етуші, ерекше мейірімдісің. Бізді нығметтеріңе шүкір етушілерден, оларды мойындап мадақтаушылардан ете гөр әрі оларды біз үшін толық ете гөр». «Исра» сүресі, 23-аят; «Лұқман» сүресі, 14-аят; «Анкәбут» сүресі, 8-аят; «Бақара» сүресі, 233-аят.

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың «Біз адамға ата-анасына жақсылық жасауды өсиет еттік» деген сөзі жайында: Куфа оқырмандары «жақсылық» сөзін «ихсанан» деп оқыған. «Анасы оны ауырлықпен көтерді әрі ауырлықпен босанды» дегенде, босану толғағының ауырлығы меңзеледі. Хижаз оқырмандары мен Әбу Амр екі сөзді де кәһ әрпіне фатха қойып «көрһан» деп оқыған, ал қалғандары кәһ әрпіне дамма қойып оқыған. «Оны көтеру мен емшектен шығару» дегендегі «фисал» — емшектен шығару.

Яғқуб «фасләһу» деп, алифсіз оқыған. «Отыз ай» — жүктіліктің ең аз мерзімі алты ай, ал емізудің ең ұзақ мерзімі жиырма төрт ай дегенді білдіреді. Икрима Ибн Аббастан (Алла оған разы болсын) жеткізгендей: «Әйел тоғыз ай көтерсе, жиырма бір ай емізеді; алты ай көтерсе, жиырма төрт ай емізеді». «Кемел күшіне жеткен кезде» — күш-қуатының шегіне, жастық шағы мен дене бітімінің кемеліне жетуі; бұл он сегіз жастан қырық жасқа дейінгі аралық.

«Қырық жасқа толғанда» дегені — осы. Судди мен Даххак бұл аят Сағд ибн Әби Уаққас жайында түскен, оның оқиғасы бұрын өткен деді. Ал басқалары аят Әбу Бәкір әс-Сыддық, оның әкесі Әбу Қухафа Усман ибн Амр және анасы Үмм әл-Хайр бинт Сахр ибн Амр жайында түсті деген. Әли ибн Әбу Талиб: «Бұл аят Әбу Бәкір жайында түсті.

Оның әке-шешесі де Ислам қабылдады. Мұһажирлер арасында ата-анасының екеуі де мұсылман болған басқа ешкім жоқ. Алла оған ата-анасына қамқорлық жасауды өсиет етті, бұл міндет одан кейін де жалғасты», — деген. Әбу Бәкір Пайғамбармен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) таныс болған кезде он сегіз жаста, ал Пайғамбар жиырма жаста еді.

Олар сауда-саттықпен Шамға сапар шекті. Әбу Бәкір қырық жасқа толғанда, Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) пайғамбарлық беріліп, ол оған иман келтіріп, Раббысына дұға етіп: «Раббым! Маған нәсіп ет» — яғни жүрегіме сал; «Өзіңнің маған және ата-анама тура жол мен иман арқылы берген нығметіңе шүкір етуімді және Өзің разы болатын ізгі амал істеуімді» деді. Ибн Аббас: «Алла Тағала оның дұғасын қабыл етті: ол Алла жолында азапталып жатқан тоғыз мүмінді азат етті.

Қандай да бір игі істі қаласа, Алла оған сол істі атқаруға көмектіретін. Ол сондай-ақ: “Ұрпағымды да маған ізгі ете гөр”, — деп дұға етті. Алла оның бұл дұғасын да қабыл етті: балаларының бәрі иман келтірді. Осылайша оның ата-анасы мен балаларының бәрі Исламды қабылдады.

Әбу Қухафа Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), оның ұлы Әбу Бәкірге, Әбу Бәкірдің ұлы Абдуррахманға және Абдуррахманның ұлы Әбу Атиқке замандас болды. Сахабалардың ешқайсысына мұндай жағдай нәсіп болмаған», — деген. «Расында, мен Саған тәубе еттім әрі мұсылмандарданмын» деген сөзі Алла Тағаланың «Ата-анаға жақсылық жасаңдар» деген сөзі іспетті [Бақара сүресі, 83-аят].