Galata Ni’imaa fi Gaarii Sanyii

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Kun tola Rabbiin gabroota Isaatiif qabu keessaa tokko, akkasumas galata warraaf galchuudha: ijoollee isaanii warra isaaniitti dubbii laafaa fi gaarii dubbachuu, qabeenya kennuu, baasii isaanii baachuu fi karaa tola oolmaa birootiin isaanitti tola ooluuf ajajee fi waadaa isaan irraa fudhate. Sana booda sababaa dirqama kana taasisu yaadachiise: wanta haati mucaa ishee baadhachuudhaan obsitetti, yeroo ulfaa rakkoolee ishee mudatan, ulfa ba’uun rakkoo guddaa ishee irra ga’e, akkasumas ulfa harma hoosisuu fi kunuunsa daa’imaa.

Wantoonni kun yeroo gabaabaa, sa’aatii tokko yookaan lama miti; yeroo dheeraa, ji’oota soddoma turu. Isaan keessaa yeroo ulfaa ji’a sagal yookaan kanaan wal fakkaata; hafteen immoo yeroo harma hoosisuu ti. Kun yeroo baay’ee ta’uudha. Aaya kana, aaya Rabbii “Haadholiin isaanii harma guutuu waggaa lama guutuu ijoollee isaanii haa hoosisan” (Al-Baqara 2:233) wajjin ragaa godhachuun, yeroo ulfaa xiqqaan ji’a ja’a ta’uu hubachuun ni danda’ama.

Sababni isaa, yeroo harma hoosisuu waggaa lamaa ji’oota soddoma keessaa yoo hir’ifame, yeroo ulfaaf ji’oonni ja’a hafu. “Yeroo jabina isaa ga’ee” jechuun: dhuma humna isaa, dargaggummaa fi sammuu guutuu isaa ga’uu jechuudha. “Waggaa afurtama ga’e” jechuunis: “Gooftaa kiyya, na qajeelchi” jechuun, qalbii koo keessatti galata kee galchuu naaf ilhami, na milkeessi jechuudha. “Ni’imaa kee kan Anaa fi warra koo irratti oolte galateeffachuu” jechuun ni’imaa amantii fi ni’imaa addunyaa ti.

Ni’imaa galateeffachuun, ni’imaa sana kan kenne fi kan nama irratti oolteef ajajamuuf itti fayyadamuu, tola Isaa beekuun galata guutuu galchuu irratti dadhabina ofii amanuu, akkasumas ni’imaa sanaan Rabbii faarfachuuf carraaquudha. Ni’imaawwan warraaf kenname ijoollee fi sanyii isaaniitiifis ni’imaa dha; isaanis irraa, sababoota isaanii fi bu’aawwan isaanii irraa argachuun hin oolu. Keessumaa ni’imaa amantii, beekumsa fi hojii gaariin warra qajeeluun ijoolleen isaanii akka qajeelan sababoota gurguddoo keessaa tokko.

“Dalagaa gaarii Ati jaallattu akka hojjedhu” jechuun, hojii sun wanta isa tolchu hunda of keessatti qabatee, wanta isa balleessu hundarraa qulqulluu ta’uudha. Kun hojii Rabbiin jaallatu, qeebalu, irratti badhaasuudha. “Sanyii koo keessatti waan gaarii naaf qopheessi” jechuun, ofii isaa qajeelchuuf erga kadhatee booda, Rabbiin haala sanyii isaa akka tolchuuf kadhate. Qajeelinni isaanii faayidaa warra isaaniitiif deebi’a; kanaaf “naaf qopheessi” jedhe.

“Ani gara Keetti tawbaan deebi’eera” jechuun, cubbuu fi badii irraa tawbaan deebi’ee gara ajaja Keetii deebi’eera. “Ani Muslimoota irraayi” jechuunis, ani warra siif ajajamanii fi siif bitaman keessaa tokko.”

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Aaya isa duraa keessatti Rabbiin tokkicha ta’uu Isaa, ibaadaa Isaaf qulqulleessuu fi gara Isaatti qajeelanii dhaabbachuu erga dubbatee booda, ajaja warraaf tola ooluu itti dabale. Kun aaya Qur’aanaa hedduu keessatti tokkummaa Rabbii wajjin wal qabatee dhufa; fakkeenyaaf: “Gooftaan kee Isa qofa malee homaa akka hin gabbarre, akkasumas warraaf tola akka ooltan murteesse” (Al-Israa 17:23), akkasumas: “Anaa fi warra keetiif galata galchi; deebi’uun gara Kiyya” (Luqmaan 31:14) jedhe; aayaawwan hedduunis kanuma ibsu.

Asittis: “Namaaf warra isaatti tola ooluu dhaamne” jedhe; jechuun warra lamaaniif tola ooluu fi isaanitti gara-laafina qabaachuu ajajne. Abuu Daawud al-Ṭayaalisii akkana jedhe: Shu‘bah nuuf hime; Simaak ibn Harb akkana naan jedhe: “Muṣ‘ab ibn Sa‘d Sa‘d irraa odeessaa jiru dhaga’e.” Sa‘d akkana jedhe: Haati Sa‘d Sa‘diin akkana jette: “Rabbiin warraaf ajajamuu hin ajajnee? Kanaaf ati Rabbitti kafaruu hamma dhiiftutti nyaata hin nyaadhu, dhugaatis hin dhugu.”

Isheen nyaachuu fi dhuguu didde; isaanis ulee fayyadamuun afaan ishee banan. Sana booda aayaan kun bu’e: “Namaaf warra isaatti tola ooluu dhaamne” (Al-‘Ankabuut 29:8). Muslimii fi abbootiin Sunan, Ibn Maajah malee, hadiisa kana Shu‘bah irraa karaa isaa kanaan, isa kana fakkaatuu fi isa caalaa dheeraa ta’e odeessaniiru. “Haati isaa isa dadhabbii wajjin baadhatte” jechuun, sababii ulfa isaatiin yeroo ulfaa rakkoo fi dadhabbii obsitetti: fedhii nyaataa jijjiiramu, dadhabbii, ulfaatina, yaaddoo fi kanneen ulfaata irratti ulfaa’ota mudatan biroo.

“Dadhabbii wajjin isa deesse” jechuunis, dhiphina da’umsaa fi cimina ishee wajjin isa deesse jechuudha. “Baadhachuu fi harma irraa kutuun isaa ji’oota soddoma” jedhu irratti Aliyyi (radiyallaahu anhu) aaya kana, aaya Suuraa Luqmaan keessaa “Harma irraa kutuun isaa waggaa lama keessa” (Luqmaan 31:14) jedhuu fi aaya “Haadholiin isaanii, namni harma guutuu barbaadeef, ijoollee isaanii waggaa lama guutuu haa hoosisan” (Al-Baqara 2:233) jedhu wajjin ragaa godhate; yeroo ulfaa xiqqaan ji’a ja’a ta’uu argisiisa. Kun irraa hubannoo cimaa fi sirrii dha.

Usmaan (radiyallaahu anhu) fi gareen Saahibootaas yaada kana irratti walii galan. Muḥammad ibn Isḥaaq ibn Yasaar, Yaziid ibn ‘Abdillaah ibn Qusayṭ, Ba‘jah ibn ‘Abdillaah al-Juhanii irraa akkana jechuun odeesse: Namni keenya tokko dubartii Juheena irraa fuudhee, isheen ji’a ja’a guutuu keessatti isaaf deesse. Abbaan mucaa Usmaan bira deemee waan kana itti hime. Usmaanis dubartii sana akka fidaniif erge.

Yeroo uffata uffachuuf kaatu obboleettiin ishee boo’e. Isheenis, “Maaltu si boossisa? Rabbiin kakadhe, inni malee uumamtoota keessaa namni tokko illee na hin tuqne. Rabbiin waan murteessu murteessuu danda’a” jette. Yeroo dubartiin sun Usmaan bira geeffamte, inni akka ishee ajjeesan ajaje.

Oduun kun Aliyyi bira ga’ee isa bira dhaqe; “Maal gochaa jirta?” jedheen. Innis, “Ji’a ja’a guutuu keessatti deesse; kun ni ta’aa?” jedhe. Aliyyiinis, “Qur’aana hin dubbifnee?” jedheen. “Eeyyee” jedhe. Aliyyiinis, “Rabbiin ‘Baadhachuu fi harma irraa kutuun isaa ji’oota soddoma’ jedhee akkana jechuu hin dhageenyee?

Akkasumas ‘waggaa lama guutuu’ jedhe. Kanaaf waggaa lama keessaa ji’a ja’a qofa hir’isuun hafe” jedheen. Usmaanis, “Rabbiin kakadhe, kana hin yaadne” jedhe. “Dubartii sana naaf fidaa” jedhe; garuu isaan ishee fixanii turan.

Ba‘jah akkana jedhe: “Rabbiin kakadhe, raamaan raamaa wajjin, yookaan hanqaaquun hanqaaquu wajjin hamma inni abbaa isaatiin wal fakkaatu hin jiru.” Abbaan mucaa isa arguudhaan, “Ilma koo dha; ani isa irratti shakkii hin qabu” jedhe. Booda Rabbiin isa balaan madaa boba’uun isa qabe; madaan sun hamma inni du’utti isa nyaachaa ture. Ibn Abii Haatim odeesse.

Nuti immoo karaa biraatiin, “Ani gabbaruu keessatti jalqabaa ta’a” jedhu irratti isa eerreerra. Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Abbaan koo nuuf hime; Farwah ibn al-Maghraa nuuf hime; Ali ibn Mushir, Daawud ibn Abii Hind, ‘Ikrimah irraa, inni Ibn ‘Abbaas irraa odeesse: “Dubartiin yoo ji’a sagalitti deesse, ji’oota digdamii tokko harma hoosisuun ishee ni ga’a. Yoo ji’a torbatti deesse, ji’oota digdamii sadii harma hoosisuun ishee ni ga’a. Yoo ji’a ja’atti deesse, waggaa lama guutuu harma hoosisuun ishee ni ga’a; Rabbiin ‘Baadhachuu fi harma irraa kutuun isaa ji’oota soddoma’ jedheera.”

“Hamii isaa ga’ee” jechuun jabaa ta’ee, dargaggeessa ta’ee, dhuma guddina isaa ga’e jechuudha. “Waggaa afurtama ga’e” jechuun sammuu isaa, hubannaa isaa fi obsaan murteessuu isaa guutuu ta’e jechuudha. Akkasumas namni yeroo baay’ee umrii afurtamaa booda haala inni irra jiru irraa hin jijjiiramu jedhama. Abuu Bakr ibn ‘Ayyaash, al-A‘mash, al-Qaasim ibn ‘Abdir-Rahmaan irraa akkana jedhe: “Masruuqiin, ‘Namni yoom badii isaatiin qabama?’

jedheen. Innis, ‘Yeroo waggaa afurtamaa ga’u, of eeggannoo godhi’ jedhe.” Al-Haafiz Abuu Ya‘laa al-Mawṣilii akkana jedhe: ‘Ubaydullaah al-Qawaaririi nuuf hime; ‘Azrah ibn Qays al-Azdii—inni umrii waggaa dhibbaa ga’ee ture—Abuu al-Hasan as-Saluulii irraa nuuf hime, akkasumas dabalataan akkana naan jedhe: Muḥammad ibn ‘Amr ibn ‘Uthmaan, ‘Uthmaan irraa, Nabiyyii (ṣallallaahu ‘alayhi wa sallam) irraa odeesse: “Gabrichi Muslimni yeroo waggaa afurtamaa ga’u Rabbiin herrega isaa isaaf salphisa. Yeroo waggaa jaatamaa ga’u Rabbiin gara Isaatti deebi’uu isaaf kenna.

Yeroo waggaa torbaatamaa ga’u warri samii isa jaallatu. Yeroo waggaa saddeettaatamaa ga’u Rabbiin hojii gaarii isaa jabeessa, hojii badaa isaa haqa. Yeroo waggaa sagaltamaa ga’u Rabbiin cubbuu isaa kan duraa fi kan boodaa isaaf araarama, maatii isaa keessatti isaaf araarsummaa kenna, samii keessatti ‘gabroo Rabbiin lafa Isaa irratti deemaa jiru’ jedhee isa barreessa.” Hadiisni kun karaalee biroo keessaniis odeeffameera; Musnad Imaam Aḥmad keessas jira.

Hajjaaj ibn ‘Abdillaah al-Ḥakamii, bulchitoota Banu Umayyah keessaa tokko kan Dimashq keessatti ture, akkana jedhe: “Waggaa afurtamaaf namootaaf qaanii sodaadhee badii fi cubbuu dhiise; sana booda Rabbiif qaanfadhee dhiise.” Jechi walaloo kanaa baay’ee bareeda: “Inni dargaggeessa ta’ee dargaggeessummaan isaa itti fufe, hamma mataan isaa rifeensa adiin guutamutti; erga rifeensi adiin isa irra ba’ee booda immoo, ‘Yaa hojii sobaa, dhaabi!’ jedhe.” “Gooftaa kiyya, na ilhami” jechuun qalbii koo keessatti naaf kaa’i jechuudha.

“Ni’imaa kee kan Anaa fi warra koo irratti oolte galateeffachuu, akkasumas hojii gaarii Ati jaallattu hojjechuu” jechuun gara fuulduraattis akkasuma ta’uuf kadhachuu dha. “Sanyii koo keessatti waan gaarii naaf qopheessi” jechuun sanyii koo fi ilmaan koo keessatti. “Ani gara Keetti tawbaan deebi’eera; ani Muslimoota irraayi” jechuudha. Aayaan kun nama umrii waggaa afurtamaa ga’eef tawbaa fi gara Rabbii deebi’uu haaromsuu, murannoo cimaa qabaachuu qajeelcha.

Abuu Daawud Sunan isaa keessatti Ibn Mas‘uud (radiyallaahu anhu) irraa odeesse: Ergamaan Rabbii (ṣallallaahu ‘alayhi wa sallam) isaanii tashahhud keessatti akkana akka jedhan barsiisaa turan: “Yaa Allaah, onneewwan keenya walitti araarsi, dhimma gidduu keenya jiru tolchi, karaa nagaa nu qajeelchi, dukkana keessaa gara ifaatti nu baasi, wantoota fokkatoo mul’ataa fi dhokataa ta’an irraa nu fageessi, dhageettii keenya, arguu keenya, onnee keenya, niitota keenya fi sanyii keenya keessatti barakaa nuuf godhi, tawbaa keenya qeebali; Ati tawbaa qeebala’aa, rahmata godhaa dha.

Nu galata ni’imaa keetiif galchitoota, ni’imaa sanaan si faarfatan, ni’imaa sanaaf galata galchan nu taasisi; ni’imaa sana nu irratti guuti.” (Al-Israa 17:23; Luqmaan 31:14; Al-‘Ankabuut 29:8; Luqmaan 31:14; Al-Baqara 2:233; aayaan “Ani gabbaruu keessatti jalqabaa ta’a” Suuraa Az-Zukhruf 43:81 keessatti argama.)

Tafsiira Al-Baghawii

Jechi Rabbii, Olta’e, “Namaaf warra isaatti tola ooluu dhaamne” jedhu: warra Kuufaa keessaa qaaroonni tokko tokko “iḥsaanan” (إحسانا) jechuun qara’an. “Haati isaa dadhabbii wajjin isa baadhatte, dadhabbii wajjin isa deesse” jechuun dhiphina da’umsaa cimaa dha. Warri Hijazii fi Abuu ‘Amr jecha kana lamaan keessatti kaafii fathaan “karhan” (كَرْهًا) jedhani; qaaroonni biroon immoo kaafii dammaan “kurhan” (كُرْهًا) jedhani. “Baadhachuu fi harma irraa kutuun isaa” jechuun harma irraa adda baasuu dha.

Ya‘quub “wa faṣluhu” (وفصله) jechuun, alif malee qara’e. “Ji’oota soddoma” jechuun yeroo ulfaa xiqqaa, ji’a ja’a ta’e, argisiisa; yeroo harma hoosisuu dheeraan immoo ji’a digdamii afur. ‘Ikrimah Ibn ‘Abbaas (radiyallaahu ‘anhumaa) irraa akkana jechuun odeesse: “Dubartiin yoo ji’a sagal ulfoofte, ji’a digdamii tokko harma hoosisuu; yoo ji’a ja’a ulfoofte, ji’a digdamii afur harma hoosisuu dha.” “Hamii isaa ga’e” jechuun dhuma humna isaa, dhuma dargaggummaa fi qajeeluma guddina isaa ga’e jechuudha.

Innis umrii waggaa kudha saddeetii hanga afurtamaa gidduu jiru. Kanaaf, “Waggaa afurtama ga’e” jedhe. As-Suddii fi Aḍ-Ḍaḥḥaak akkana jedhan: Aayaan kun Sa‘d ibn Abii Waqqaṣ irratti bu’e; seenaan isaa duraan darbeera. Warri biroon immoo Ayaan kun Abuu Bakr aṣ-Ṣiddiiq, abbaa isaa Abuu Quḥaafah ‘Uthmaan ibn ‘Amr, fi haadha isaa Umm al-Khayr bint Ṣakhr ibn ‘Amr irratti bu’e jedhan.

Ali ibn Abii Ṭaalib akkana jedhe: “Aayaan kun Abuu Bakr irratti bu’e. Warri isaa lamaanuu Islaamummaa fudhatan; Muhaajiroota keessaa nama tokko qofatu warri isaa lamaanuu Islaamummaa fudhatan. Rabbiin warra isaa wajjin tola ooluu isa ajaje; inniis sana booda itti fufe.” Abuu Bakr Nabiyyii (ṣallallaahu ‘alayhi wa sallam) waliin daldalaaf gara Shaam yeroo deeman, Abuu Bakr umrii waggaa kudha saddeetii, Nabiyyiin immoo waggaa digdamii qabu turan.

Yeroo Abuu Bakr waggaa afurtama ga’ee fi Nabiyyiin ergame, inni Nabiyyii irratti amane; Gooftaa isaatis kadhatee akkana jedhe: “Gooftaa kiyya, na ilhami” jechuun qalbii koo keessatti naaf kaa’i. “Ni’imaa kee kan Anaa fi warra koo irratti oolte galateeffachuu” jechuun qajeelummaa fi amantii kennuudhaan. “Akkasumas hojii gaarii Ati jaallattu hojjechuu.” Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Rabbiin Olta’aan isaaf deebii kenne; namoota amantoota keessaa namoota sagal kan karaa Rabbii keessatti adabaman bilisa baase.

Wanta gaarii kamiyyuu hojjechuu barbaade, Rabbiin isa irratti isa gargaare. Akkasumas akkana jedhee kadhate: “Sanyii koo keessatti waan gaarii naaf qopheessi.” Rabbiin isaas deebii kenneef; ilmaan isaa keessaa tokko illee amantii fudhachuu dhiisee hin hafne. Kanaaf warri isaa fi ijoolleen isaa hundi Islaamummaa fudhatan.

Abuu Quḥaafah, ilma isaa Abuu Bakr, ilma Abuu Bakr ‘Abdur-Raḥmaan ibn Abii Bakr, akkasumas ilma ‘Abdur-Raḥmaan Abuu ‘Atiiq hundi Nabiyyii (ṣallallaahu ‘alayhi wa sallam) argatan; sahaabota keessaa nama biraatiif kun hin argamne. “Gara Keetti tawbaan deebi’eera; ani Muslimoota irraayi” jechuunis, jecha Rabbii “Warraaf tola ooluu” jedhu fakkaata (Al-Baqara 2:83).