Shukrani, matendo mema na kizazi

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

Hili ni katika upole Wake, Aliyetukuka, kwa waja Wake, na ni katika kuonyesha shukrani kwa wazazi, kwamba Aliwausia watoto na kuwapa agizo la kuwatendea wazazi wao wema kwa maneno ya upole na kauli laini, kwa kutoa mali na matumizi, na kwa njia nyinginezo za wema. Kisha akawaelekeza kwenye kutaja sababu inayolazimisha jambo hilo, akataja yale ambayo mama aliyavumilia kutokana na mtoto wake na magumu aliyoyapata wakati wa ujauzito, kisha taabu kubwa ya kujifungua, halafu taabu ya kunyonyesha na huduma ya malezi.

Mambo hayo yaliyotajwa si ya muda mfupi, kama saa moja au mbili; bali huchukua muda mrefu, uliokadiriwa kuwa «miezi thelathini»: miezi tisa hivi ya ujauzito, na muda uliobaki ni wa kunyonyesha. Huo ndio ulio wa kawaida. Aya hii, pamoja na kauli Yake: «Na wazazi wanawake wawanyonyeshe watoto wao miaka miwili kamili» (Al-Baqarah, 2:233), inatumiwa kuthibitisha kwamba muda wa chini kabisa wa ujauzito ni miezi sita. Kwa kuwa muda wa kunyonyesha ni miaka miwili, ukiondoa miaka hiyo miwili hubaki miezi sita ya ujauzito.

«Mpaka anapofikia ukomavu wake» yaani, mwisho wa nguvu zake na ujana wake, na ukamilifu wa akili yake. «Na akafikisha miaka arubaini, husema: Mola wangu Mlezi! Niwezeshe», yaani, «Nitie msukumo na uniwezeshe» «niishukuru neema Yako uliyonineemesha mimi na wazazi wangu», yaani, neema za dini na za dunia. Kumshukuru ni kuzitumia neema katika kumtii Aliyezitoa na Mmiliki wake, na kukabiliana na fadhila Zake kwa kukiri na kutambua kuwa mtu hawezi kutoa shukrani zinazostahili, na kwa kujitahidi kumsifu Mwenyezi Mungu kwa neema hizo.

Neema alizopata mtu na wazazi wake ni neema pia kwa watoto na vizazi vyao, kwa sababu lazima nazo ziwafikie, pamoja na sababu na athari zake. Hasa neema za dini, kwa kuwa wema wa wazazi katika elimu na matendo ni miongoni mwa sababu kubwa zaidi za wema wa watoto wao.

«Na nitende mema unayoyaridhia»: yawe matendo yanayokamilisha mambo yenye kuyafaa na yaliyo salama dhidi ya yanayoyaharibu. Hayo ndiyo matendo ambayo Mwenyezi Mungu huyaridhia, huyakubali na huyamthawabisha mwenye kuyatenda. «Na unitengenezee kizazi changu»: baada ya kumuomba Mwenyezi Mungu amjaalie yeye mwenyewe kuwa mwema, alimuomba pia awatengenezee hali ya kizazi chake. Alitaja kuwa wema wao humletea manufaa mzazi, kama inavyoashiriwa na kauli yake: «unitengenezee».

«Hakika mimi nimetubu Kwako»: nimetubia dhambi na maasi na kurejea katika utiifu Wako. «Na hakika mimi ni miongoni mwa Waislamu.»

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

Katika aya iliyotangulia, Mwenyezi Mungu alipotaja kumpwekesha Yeye, kumtakasia ibada na kuwa mnyoofu Kwake, alifuatanisha hilo na usia kuhusu wazazi, kama ilivyokuja pamoja katika aya nyingi za Qur’ani. Kama kauli Yake: «Na Mola wako Mlezi ameamrisha kwamba msimuabudu yeyote ila Yeye tu, na wazazi wawili muwatendee wema» (Al-Israa, 17:23), na kauli Yake: «Nishukuru Mimi na wazazi wako wawili; marejeo ni Kwangu» (Luqman, 31:14), na aya nyingine nyingi. Hapa amesema: «Na tumemuusia mwanaadamu awatendee wema wazazi wake wawili», yaani, tumemwamuru awatendee wema na kuwaonea huruma.

Abu Dawud at-Tayalisi amesema: Shu‘bah ametuhadithia, akasema: Simak ibn Harb amenieleza, akasema: Nimemsikia Mus‘ab ibn Sa‘d akisimulia kutoka kwa Sa‘d, akisema: Mama yake Sa‘d alimwambia Sa‘d: «Je, Mwenyezi Mungu hakuamuru kuwatii wazazi? Basi sitakula chakula wala kunywa kinywaji mpaka ukane Mwenyezi Mungu.» Akaacha kula na kunywa, mpaka wakawa wanamfungua kinywa kwa fimbo. Kisha ikashuka aya hii: «Na tumemuusia mwanaadamu awatendee wema wazazi wake wawili» [mpaka mwisho wa aya].

Muslim na waandishi wa vitabu vya Sunan, isipokuwa Ibn Majah, wameisimulia kutoka kwa Shu‘bah kwa isnadi hiyo, kwa maana inayofanana na hii na kwa maelezo marefu zaidi.

«Mama yake amemchukua kwa taabu»: yaani, kwa sababu yake alivumilia wakati wa ujauzito mashaka na uchovu, kama vile kutapika kwa wajawazito, hali ya kichefuchefu, uzito na dhiki, pamoja na aina nyingine za uchovu na mashaka yanayowapata wanawake wajawazito. «Na amemzaa kwa taabu» yaani, pia kwa shida ya uchungu wa uzazi na ukali wake. «Na kubeba mimba yake na kumwachisha ziwa ni miezi thelathini.»

Ali, Mwenyezi Mungu amridhie, alitumia aya hii pamoja na ile iliyo katika Surah Luqman: «Na kumwachisha ziwa ni miaka miwili» (Luqman, 31:14), na kauli Yake: «Na wazazi wanawake wawanyonyeshe watoto wao miaka miwili kamili kwa anayetaka kukamilisha muda wa kunyonyesha» (Al-Baqarah, 2:233), kuthibitisha kwamba muda wa chini kabisa wa ujauzito ni miezi sita. Huo ni uamuzi sahihi wenye nguvu, na Uthman pamoja na kundi la Maswahaba, Mwenyezi Mungu awaridhie, walikubaliana naye.

Muhammad ibn Ishaq ibn Yasar amepokea kutoka kwa Yazid ibn ‘Abdullah ibn Qusayt, kutoka kwa Ba‘jah ibn ‘Abdullah al-Juhani, aliyesema: Mmoja wa watu wetu alimwoa mwanamke wa Juhaynah, naye akamzalia mtoto baada ya kukamilisha miezi sita. Mume wake akaenda kwa Uthman na kumweleza jambo hilo. Uthman akamtuma mtu amlete mwanamke huyo. Aliposimama ili avae nguo zake, dada yake alilia.

Mwanamke huyo akamwuliza: «Kwa nini unalia? Wallahi, hakuna kiumbe yeyote aliyenigusa isipokuwa yeye tu. Mwenyezi Mungu ndiye atakayehukumu atakavyo.» Alipoletwa kwa Uthman, akaamuru apigwe mawe. Habari hiyo ilimfikia Ali, akaenda kwake na kumwuliza: «Unafanya nini?»

Uthman akasema: «Amezaa baada ya kukamilisha miezi sita. Je, jambo hilo linawezekana?» Ali akamwambia: «Je, husomi Qur’ani?» Akasema: «Ndiyo.» Ali akasema: «Je, hujamsikia Mwenyezi Mungu akisema: “Kubeba mimba yake na kumwachisha ziwa ni miezi thelathini”, na akasema: “miaka miwili kamili”?

Basi hatupati kilichobaki isipokuwa miezi sita.» Uthman akasema: «Wallahi, sikulifikiria hilo.» Akaamuru mwanamke huyo aitwe, lakini walimkuta tayari ameshahukumiwa. Ba‘jah akasema: «Wallahi, kunguru hafanani na kunguru, wala yai halifanani na yai, kwa jinsi mtoto huyo alivyomfanana baba yake.»

Baba yake alipomwona, akasema: «Mwanangu! Wallahi, sina shaka kuwa wewe ni wangu.» Mwenyezi Mungu akamjaribu baba huyo kwa jipu la ugonjwa wa kula nyama, likaendelea kumla mpaka akafa. Ibn Abi Hatim ameisimulia. Tumeitaja kwa njia nyingine katika maelezo ya kauli Yake: «Basi mimi ndiye wa kwanza wa wenye kuabudu» (Az-Zukhruf, 43:81).

Ibn Abi Hatim amesema: Baba yangu alituhadithia, akasema: Farwah ibn Abi al-Maghra’ alituhadithia, akasema: Ali ibn Mushir alituhadithia kutoka kwa Dawud ibn Abi Hind, kutoka kwa ‘Ikrimah, kutoka kwa Ibn ‘Abbas, aliyesema: Mwanamke akizaa baada ya miezi tisa, miezi ishirini na moja ya kunyonyesha inamtosha. Akizaa baada ya miezi saba, miezi ishirini na mitatu ya kunyonyesha inamtosha. Na akizaa baada ya miezi sita, basi ni miaka miwili kamili, kwa sababu Mwenyezi Mungu, Aliyetukuka, anasema: «Kubeba mimba yake na kumwachisha ziwa ni miezi thelathini.»

«Mpaka anapofikia ukomavu wake», yaani, anapopata nguvu, kuwa kijana na kukomaa. «Na akafikisha miaka arubaini»: yaani, akili yake hukamilika na ufahamu na busara yake hutimia. Inasemekana kwamba mara nyingi mtu habadiliki katika tabia yake baada ya kufikisha miaka arobaini. Abu Bakr ibn ‘Ayyash amepokea kutoka kwa al-A‘mash, kutoka kwa al-Qasim ibn ‘Abd ar-Rahman, aliyesema: Nilimwuliza Masruq: «Mtu huanza kuhesabiwa kwa dhambi zake lini?» Akasema: «Anapofikisha miaka arobaini; basi ajihadhari.»

Al-Hafidh Abu Ya‘la al-Mawsili amesema: ‘Ubaydullah al-Qawariri alituhadithia, akasema: ‘Azrah ibn Qays al-Azdi alituhadithia—naye alikuwa amefikisha umri wa miaka mia moja—akisema: Abu al-Hasan as-Saluli alituhadithia kutoka kwake, na akaongeza kwa kuniambia: Muhammad ibn ‘Amr ibn ‘Uthman amesimulia kutoka kwa Uthman, kutoka kwa Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, aliyesema: «Mja Muislamu akifikisha miaka arobaini, Mwenyezi Mungu humfanyia wepesi hesabu yake. Akifikisha miaka sitini, Mwenyezi Mungu humruzuku kurejea Kwake kwa toba. Akifikisha miaka sabini, watu wa mbinguni humpenda.

Akifikisha miaka themanini, Mwenyezi Mungu huzithibitisha mema yake na kufuta maovu yake. Akifikisha miaka tisini, Mwenyezi Mungu humsamehe dhambi zake zilizotangulia na zilizochelewa, humfanya mwombezi kwa watu wa nyumba yake, na huandikwa mbinguni kuwa “mateka wa Mwenyezi Mungu ardhini”.» Hadithi hii imepokewa kwa njia nyingine, na imo katika Musnad ya Imam Ahmad.

Al-Hajjaj ibn ‘Abdullah al-Hakami, mmoja wa makamanda wa Banu Umayyah huko Damask, amesema: «Niliziacha maasi na dhambi kwa miaka arobaini kwa kuwaonea haya watu, kisha nikaziacha kwa kumwonea haya Mwenyezi Mungu, Aliyetukuka.» Na kauli ya mshairi ni nzuri iliyoje: «Aliendelea na ujana wake mpaka mvi zikaupanda kichwa chake; zilipokipanda, akauambia upotovu: Acha!»

«Akasema: Mola wangu Mlezi! Niwezeshe»: yaani, nitie msukumo. «Niishukuru neema Yako uliyonineemesha mimi na wazazi wangu, na nitende mema unayoyaridhia»: yaani, katika wakati ujao. «Na unitengenezee kizazi changu»: yaani, uzao na vizazi vyangu.

«Hakika mimi nimetubu Kwako, na hakika mimi ni miongoni mwa Waislamu.» Hili linaelekeza kwamba mtu anapofikisha miaka arobaini afanye upya toba na kurejea kwa Mwenyezi Mungu, Aliyetukuka, na aazimie kuyashikilia.

Abu Dawud amepokea katika Sunan yake kutoka kwa Ibn Mas‘ud, Mwenyezi Mungu amridhie, kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alikuwa akiwafundisha waseme katika tashahhud: «Ewe Mwenyezi Mungu! Unganisha nyoyo zetu, tengeneza uhusiano baina yetu, tuongoze kwenye njia za amani, tuokoe kutoka gizani na kutupeleka kwenye nuru, utuepushe na machafu yaliyo dhahiri na yaliyojificha, na utubariki katika masikio yetu, macho yetu, nyoyo zetu, wake zetu na vizazi vyetu. Tupokee toba, hakika Wewe ndiye Mwenye kupokea toba, Mwenye kurehemu.

Tujaalie tuwe wenye kushukuru neema Zako, wenye kuzisifu na kuzitaja, na utukamilishie neema Zako.»

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

Kauli Yake, Aliyetukuka: «Na tumemuusia mwanaadamu awatendee wema wazazi wake wawili.» Watu wa Kufa walisoma «ihsaanan» (إِحْسَانًا). «Mama yake amemchukua kwa taabu na amemzaa kwa taabu»—maana yake, kwa ukali wa uchungu wa uzazi. Watu wa Hijaz na Abu ‘Amr walisoma «karhan» (كَرْهًا) kwa fat-ha ya kaf katika sehemu zote mbili, na wengine wakaisoma kwa dhamma.

«Na kubeba mimba yake na kumwachisha ziwa»—yaani, kumwachisha kunyonya. Ya‘qub alisoma «wa faslihi» (وَفَصْلِهِ) bila alif. «Ni miezi thelathini»: maana yake, muda wa chini kabisa wa ujauzito, nao ni miezi sita; na muda wa juu kabisa wa kunyonyesha ni miezi ishirini na minne. ‘Ikrimah amepokea kutoka kwa Ibn ‘Abbas, Mwenyezi Mungu awaridhie, aliyesema: Mwanamke akibeba mimba kwa miezi tisa, hunyonyesha kwa miezi ishirini na moja; na akibeba mimba kwa miezi sita, hunyonyesha kwa miezi ishirini na minne.

«Mpaka anapofikia ukomavu wake»: mwisho wa nguvu zake, kilele cha ujana wake na kukamilika kwa ukuaji wake. Huo ni muda wa kuanzia miaka kumi na minane hadi arobaini; na hiyo ndiyo maana ya kauli Yake: «Na akafikisha miaka arubaini.» As-Suddi na Ad-Dahhak wamesema: Aya hii ilishuka kuhusu Sa‘d ibn Abi Waqqas; kisa chake kimetangulia. Wengine wamesema: Ilishuka kuhusu Abu Bakr as-Siddiq, baba yake Abu Quhafah, ‘Uthman ibn ‘Amr, na mama yake, Umm al-Khayr bint Sakhr ibn ‘Amr.

Ali ibn Abi Talib amesema: Aya hii ilishuka kuhusu Abu Bakr. Wazazi wake wote wawili walisilimu, na hakuna mwingine miongoni mwa Muhajirina ambaye wazazi wake wote wawili walisilimu isipokuwa yeye. Mwenyezi Mungu alimwusia kuhusu wazazi wake, na hilo likaendelea kuwa wajibu kwake baada ya hapo. Abu Bakr aliandamana na Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alipokuwa na umri wa miaka kumi na minane, naye Mtume alikuwa na umri wa miaka ishirini; walisafiri kwenda Sham kwa ajili ya biashara.

Abu Bakr alipofikisha miaka arobaini na Mtume akapewa utume, alimuamini na akamuomba Mola wake, «akasema: Mola wangu Mlezi! Niwezeshe»—yaani, nitie msukumo—«niishukuru neema Yako uliyonineemesha mimi na wazazi wangu» kwa kuwaongoza na kuwapa imani, «na nitende mema unayoyaridhia.» Ibn ‘Abbas amesema: Mwenyezi Mungu, Aliyetukuka, alimjibu; Abu Bakr akawaacha huru waumini tisa waliokuwa wakiteswa kwa ajili ya Mwenyezi Mungu, na kila alipotaka kufanya jambo lolote la kheri, Mwenyezi Mungu alimsaidia kulifanya. Pia akamuomba: «Na unitengenezee kizazi changu.»

Mwenyezi Mungu akamjibu, na hakuna mtoto aliyempata ila alisadiki. Hivyo, wazazi wake wote wawili na watoto wake wote walikuwa Waislamu. Abu Quhafah, mwanawe Abu Bakr, mwana wa Abu Bakr, ‘Abd ar-Rahman ibn Abi Bakr, na mwana wa ‘Abd ar-Rahman, Abu ‘Atiq, wote walimkuta Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake; hakuna yeyote miongoni mwa Maswahaba aliyepata jambo kama hilo. «Hakika mimi nimetubu Kwako, na hakika mimi ni miongoni mwa Waislamu.» Ni kama kauli Yake, Aliyetukuka: «Na wazazi wawili watendeeni wema» (Al-Baqarah, 2:83).