Godiya da gyaran zuriya

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Wannan yana daga cikin tausayi da Allah Maɗaukaki yake yi wa bayinsa, da kuma nuna godiya ga iyaye: Ya yi wa ’ya’ya wasiyya, Ya ɗora musu alhakin kyautata wa iyayensu ta hanyar magana mai daɗi da taushi, da bayar da dukiya da ciyarwa, da sauran nau’o’in kyautatawa. Sannan Ya jawo hankali ga dalilin da ya wajabta haka, Ya ambaci abin da uwa ta sha saboda ɗanta da wahalhalun da ta fuskanta a lokacin da take ɗauke da shi; sannan wahalar haihuwarsa mai tsanani; sannan wahalar shayarwa da reno.

Abubuwan da aka ambata ba na ɗan gajeren lokaci ba ne, na sa’a ɗaya ko biyu ba, a’a, dogon lokaci ne da aka ƙaddara shi da watanni talatin: ciki watanni tara ko makamantansu, sauran kuma na shayarwa ne. Wannan shi ne mafi yawan abin da ke faruwa.

Ana kafa hujja da wannan aya, tare da faɗin Allah: “Mata masu shayarwa su shayar da ’ya’yansu cikakkun shekaru biyu” [Al-Baqara: 233], cewa mafi ƙarancin lokacin ciki watanni shida ne. Domin idan aka cire shekaru biyun shayarwa daga tsawon watanni talatin, watanni shida ne kawai za su rage a matsayin lokacin ciki.

“Har idan ya kai ƙarshen ƙarfinsa” wato iyakar ƙarfinsa da kuruciyarsa da cikar hankalinsa. “Kuma ya kai shekara arba’in, sai ya ce: Ya Ubangijina, Ka sa ni” wato Ka ilhama mini kuma Ka datar da ni “in gode wa ni’imarKa wadda Ka yi mini da kuma iyayena.” Wato ni’imomin addini da na duniya. Godiya ga Allah ita ce amfani da ni’imomi wajen yin biyayya ga Wanda Ya bayar da su kuma Ya mallake su, tare da amincewa da falalarsa, da furta kasawarmu wajen gode masa, da ƙoƙarin yabon Allah saboda ni’imomin.

Ni’imomin da aka yi wa iyaye ni’imomi ne ga ’ya’yansu da zuriyarsu, domin dole ne su samu wani kaso daga gare su, da daga abubuwan da suka jawo su da kuma tasirinsu. Musamman ni’imomin addini, domin gyaruwar iyaye ta hanyar ilimi da aiki tana daga cikin manyan dalilan gyaruwar ’ya’yansu.

“Kuma in aikata aikin ƙwarai wanda Kake yarda da shi”: ya kasance aiki ne wanda ya cika da abubuwan da suke inganta shi, kuma ya tsarkaka daga abubuwan da suke ɓata shi. Wannan shi ne aikin da Allah yake yarda da shi, Ya karɓa, kuma Ya saka wa mai aikata shi.

“Kuma Ka gyara mini a cikin zuriyata”: bayan ya roƙi gyara ga kansa, sai ya roƙi Allah Ya gyara halin zuriyarsa. Ya bayyana cewa gyaruwarsu tana dawo wa iyayensu da amfani, domin ya ce: “Ka gyara mini.” “Lalle na tuba zuwa gare Ka” daga zunubai da saɓo, kuma na koma ga yin biyayya gare Ka. “Kuma lalle ni ina daga cikin Musulmi.”

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Da Allah Maɗaukaki ya ambaci tauhidi gare Shi, da tsarkake ibada dominSa, da tsayuwa a kan tafarkinSa a aya ta farko, sai Ya haɗa da wasiyya game da iyaye, kamar yadda aka haɗa su a wurare da dama a cikin Alƙur’ani. Kamar faɗinSa: “Ubangijinka Ya hukunta kada ku bauta wa kowa sai Shi, kuma ku kyautata wa iyaye” [Al-Isrā’: 23], da faɗinSa: “Ka gode Mini da iyayenka, gare Ni ne makoma” [Luqmān: 14], da sauran ayoyi masu yawa. A nan kuma Ya ce: “Kuma Mun yi wa mutum wasiyya game da iyayensa da kyautatawa” wato Mun umurce shi ya kyautata musu kuma ya tausaya musu.

Abu Dawud aṭ-Ṭayālisī ya ce: Shu‘ba ya ba mu labari, ya ce: Simāk ibn Ḥarb ya ba ni labari, ya ce: Na ji Muṣ‘ab ibn Sa‘d yana ba da labari daga Sa‘d, ya ce: Mahaifiyar Sa‘d ta ce wa Sa‘d: “Ashe Allah bai umurce ka da ka yi wa iyaye biyayya ba? Don haka ba zan ci abinci ba, kuma ba zan sha abin sha ba, har sai ka kafirta da Allah.” Sai ta ƙi ci da sha, har aka riƙa buɗe bakinta da sanda. Sai aka saukar da wannan aya: “Kuma Mun yi wa mutum wasiyya ya kyautata wa iyayensa...”

[Al-‘Ankabūt: 8]. Muslim da ma’abuta Sunan—ban da Ibn Mājah—sun ruwaito shi daga hadisin Shu‘ba da irin wannan isnadi, da ƙarin bayani.

“Uwarsa ta ɗauke shi da wahala” wato saboda ɗaukar cikinsa ta sha wahala da gajiya: laulayi, suma, nauyi, damuwa, da sauran irin wahalhalun da mata masu ciki suke fuskanta. “Kuma ta haife shi da wahala” wato ita ma ta sha wahala saboda naƙuda da tsananinta. “Tsawon ɗaukar cikinsa da yaye shi watanni talatin.”

Ali, Allah Ya yarda da shi, ya kafa hujja da wannan aya tare da ayar da ke cikin Suratul Luqmān: “Kuma yaye shi yana cikin shekaru biyu” [Luqmān: 14], da kuma faɗinSa: “Mata masu shayarwa su shayar da ’ya’yansu cikakkun shekaru biyu ga wanda ya so ya cika shayarwa” [Al-Baqara: 233], cewa mafi ƙarancin lokacin ciki watanni shida ne. Wannan fahimta ce mai ƙarfi kuma ingantacciya. ‘Uthmān da wasu sahabbai da dama, Allah Ya yarda da su, sun yarda da wannan.

Muḥammad ibn Isḥāq ibn Yasār ya ruwaito daga Yazīd ibn ‘Abdillāh ibn Qusayṭ, daga Ba‘ja ibn ‘Abdillāh al-Juhanī, ya ce: Wani mutum daga cikinmu ya auri wata mata daga Juhayna, sai ta haifa masa bayan watanni shida cikakku. Mijinta ya tafi wurin ‘Uthmān ya ba shi labarin. Sai ya aika a kira matar. Da ta tashi za ta sa tufafinta, ’yar’uwarta ta yi kuka.

Ta ce mata: “Me ya sa kike kuka? Wallahi, babu wani daga cikin halittun Allah da ya taɓa kusantata sai shi kaɗai. Allah kuwa yana hukunta abin da Ya so.” Da aka kawo matar wurin ‘Uthmān, ya yi umurni a jefe ta. Labarin ya isa ga ‘Alī, sai ya je wurinsa ya ce: “Me kake shirin yi?”

‘Uthmān ya ce: “Ta haifa bayan watanni shida cikakku; shin hakan zai yiwu?” Sai ‘Alī ya ce masa: “Ashe ba ka karanta Alƙur’ani ba?” Ya ce: “Na karanta.” ‘Alī ya ce: “Ashe ba ka ji Allah yana cewa: ‘Tsawon ɗaukar cikinsa da yaye shi watanni talatin’ ba?

Kuma Ya ce: ‘Cikakkun shekaru biyu.’ Ba abin da ya rage daga gare su sai watanni shida.” ‘Uthmān ya ce: “Wallahi, ban lura da wannan ba.” Sai ya ce: “Ku kawo min matar.” Amma sun tarar an riga an gama da ita. Ba‘ja ya ce: “Wallahi, hankaka bai fi hankaka kama da juna ba, haka kuma ƙwai bai fi ƙwai kama da juna ba, kamar yadda wannan yaro ya yi kama da mahaifinsa.”

Da mahaifinsa ya gan shi, ya ce: “Ɗana ne, wallahi ba ni da shakka a kansa.” Sai Allah Ya jarabce shi da wani gyambo mai cin nama, wanda ya ci gaba da cin jikinsa har ya mutu. Ibn Abī Ḥātim ne ya ruwaito shi. Mun kawo shi ta wata hanyar a wajen tafsirin faɗin Allah: “Ni ne farkon masu bauta” [Az-Zukhruf: 81].

Ibn Abī Ḥātim ya ce: Mahaifina ya ba mu labari, Furuwa ibn Abī al-Magh­rā’ ya ba mu labari, ‘Alī ibn Mushir ya ba mu labari daga Dāwud ibn Abī Hind, daga ‘Ikrima, daga Ibn ‘Abbās, ya ce: Idan mace ta haifa bayan watanni tara, watanni ashirin da ɗaya na shayarwa sun ishe shi. Idan ta haifa bayan watanni bakwai, watanni ashirin da uku na shayarwa sun ishe shi. Idan kuwa ta haifa bayan watanni shida, sai a cika masa shekaru biyu, domin Allah Maɗaukaki yana cewa: “Tsawon ɗaukar cikinsa da yaye shi watanni talatin.”

“Har idan ya kai ƙarshen ƙarfinsa” wato ya ƙarfafa, ya balaga, ya zama cikakken saurayi. “Kuma ya kai shekara arba’in” wato hankalinsa ya cika, fahimtarsa da natsuwarsa suka kai ga kamala. An kuma ce, galibi mutum ba ya canzawa daga halin da yake a kai idan ya kai shekara arba’in. Abū Bakr ibn ‘Ayyāsh ya ruwaito daga al-A‘mash, daga al-Qāsim ibn ‘Abdirraḥmān, ya ce: Na tambayi Masrūq: “Yaushe ake kama mutum da zunubansa?” Ya ce: “Idan ka kai shekara arba’in, sai ka yi hattara.”

Al-Ḥāfiẓ Abū Ya‘lā al-Mawṣilī ya ce: ‘Ubaydullāh al-Qawārīrī ya ba mu labari, ‘Azra ibn Qays al-Azdī ya ba mu labari—wanda ya kai shekara ɗari—Abū al-Ḥasan as-Salūlī ya ba mu labari daga gare shi, ya ƙara mini da cewa: Muḥammad ibn ‘Amr ibn ‘Uthmān ya ce, daga ‘Uthmān, daga Annabi ﷺ cewa: “Bawan Musulmi idan ya kai shekara arba’in, Allah Yana sauƙaƙa masa hisabi. Idan ya kai shekara sittin, Allah Yana azurta shi da komawa gare Shi. Idan ya kai shekara saba’in, mazauna sama suna son sa. Idan ya kai shekara tamanin, Allah Yana tabbatar da kyawawan ayyukansa, Yana shafe munanan ayyukansa.

Idan ya kai shekara casa’in, Allah Yana gafarta masa zunubansa na baya da na gaba, Yana ba shi damar yin ceto ga iyalinsa, kuma Yana rubuta shi a sama da cewa: ‘Bawan Allah a doron ƙasa.’” An ruwaito wannan ta wasu hanyoyi ma, kuma yana cikin Musnad na Imām Aḥmad.

Al-Ḥajjāj ibn ‘Abdillāh al-Ḥakamī, ɗaya daga cikin sarakunan Banū Umayya a Dimashƙu, ya ce: “Na bar saɓo da zunubai tsawon shekara arba’in saboda kunyar mutane, sannan na bar su saboda kunyar Allah Maɗaukaki.” Kyakkyawa ce maganar mawaƙin nan: “Ya ci gaba da sha’awar samartaka har furfura ta mamaye kansa; da ta mamaye shi, sai ya ce wa ƙarya da ɓarna: ‘Ku daina!’”

“Sai ya ce: Ya Ubangijina, Ka sa ni” wato Ka ilhama mini. “In gode wa ni’imarKa wadda Ka yi mini da iyayena, kuma in aikata aikin ƙwarai wanda Kake yarda da shi” wato a nan gaba. “Kuma Ka gyara mini a cikin zuriyata” wato zuriyata da waɗanda za su biyo bayana. “Lalle na tuba zuwa gare Ka, kuma lalle ni ina daga cikin Musulmi.”

A cikin wannan akwai shiryarwa ga wanda ya kai shekara arba’in da ya sabunta tubarsa da komawarsa ga Allah Maɗaukaki, kuma ya ƙuduri niyyar tsayawa a kai.

Abu Dawud ya ruwaito a cikin Sunan dinsa daga Ibn Mas‘ūd, Allah Ya yarda da shi, cewa Manzon Allah ﷺ ya kasance yana koya musu su ce a cikin tashahhud: “Ya Allah, Ka haɗa zukatanmu, Ka gyara dangantakarmu, Ka shiryar da mu zuwa hanyoyin aminci, Ka kuɓutar da mu daga duffai zuwa ga haske, Ka nisantar da mu daga alfasha, bayyananniya da ɓoyayyiya. Ka sanya albarka a cikin jinmu, ganimmu, zukatanmu, matanmu da zuriyarmu. Ka karɓi tubarmu, domin lalle Kai ne Mai karɓar tuba, Mai jin ƙai. Ka sanya mu masu godiya ga ni’imarka, masu yabonKa saboda ita, masu karɓar ni’imarKa, kuma Ka cika ta a kanmu.” [Al-Isrā’: 23; Luqmān: 14; Al-‘Ankabūt: 8; Al-Baqara: 233].

Tafsirin al-Baghawi

Faɗin Allah Maɗaukaki: “Kuma Mun yi wa mutum wasiyya game da iyayensa da kyautatawa.” Mutanen Kūfa sun karanta “iḥsānan” [kyautatawa].

“Uwarsa ta ɗauke shi da wahala, kuma ta haife shi da wahala”: ana nufin tsananin naƙuda. Mutanen Ḥijāz da Abū ‘Amr sun karanta “kurhan” da fatḥa a kan kāf a wuraren biyu; sauran kuma sun karanta da ḍamma.

“Tsawon ɗaukar cikinsa da yaye shi” — wato yaye shi daga shayarwa. Ya‘qūb ya karanta “wa faṣlihi” ba tare da alif ba. “Watanni talatin”: ana nufin mafi ƙarancin lokacin ciki, watanni shida ne; mafi tsawon lokacin shayarwa kuma watanni ashirin da huɗu ne. ‘Ikrima ya ruwaito daga Ibn ‘Abbās, Allah Ya yarda da shi, ya ce: Idan mace ta ɗauki ciki na watanni tara, za ta shayar da shi watanni ashirin da ɗaya.

Idan kuma ta ɗauki ciki na watanni shida, za ta shayar da shi watanni ashirin da huɗu.

“Har idan ya kai ƙarshen ƙarfinsa”: iyakar ƙarfinsa da ƙarshen kuruciyarsa da cikar jikinsa. Wannan yana tsakanin shekara goma sha takwas zuwa arba’in. Wannan shi ne ma’anar faɗinSa: “Kuma ya kai shekara arba’in.” As-Suddī da Aḍ-Ḍaḥḥāk sun ce: An saukar da ita ne game da Sa‘d ibn Abī Waqqāṣ, kuma labarin ya riga ya gabata.

Wasu kuma sun ce an saukar da ita ne game da Abū Bakr aṣ-Ṣiddīq, mahaifinsa Abū Quḥāfa ‘Uthmān ibn ‘Amr, da mahaifiyarsa Umm al-Khayr bint Ṣakhr ibn ‘Amr. ‘Alī ibn Abī Ṭālib ya ce: Aya ta sauka ne game da Abū Bakr. Iyayensa duka sun musulunta, kuma babu wani daga cikin Muhājirūn wanda iyayensa duka suka musulunta sai shi. Allah Ya yi masa wasiyya game da su, kuma ya ci gaba da kiyaye wannan bayan haka.

Abū Bakr ya kasance tare da Annabi ﷺ tun yana ɗan shekara goma sha takwas, Annabi kuma yana ɗan shekara ashirin, a wata tafiya ta kasuwanci zuwa Sham. Da Abū Bakr ya kai shekara arba’in, kuma aka aiko Annabi ﷺ da saƙo, sai ya yi imani da shi, ya roƙi Ubangijinsa, ya ce: “Ya Ubangijina, Ka sa ni” wato Ka ilhama mini “in gode wa ni’imarKa wadda Ka yi mini da kuma iyayena” ta hanyar shiriya da imani. “Kuma in aikata aikin ƙwarai wanda Kake yarda da shi.” Ibn ‘Abbās ya ce: Allah Maɗaukaki Ya amsa masa; sai ya ’yanta muminai tara waɗanda ake azabtarwa saboda Allah.

Kuma bai nufi aikata wani alheri ba face Allah Ya taimake shi a kansa.

Ya kuma roƙi Allah ya ce: “Kuma Ka gyara mini a cikin zuriyata.” Allah kuwa Ya amsa masa; bai kasance da ɗa ko ɗiya ba face sun yi imani gaba ɗaya. Ta haka iyayensa da ’ya’yansa duk suka musulunta. Abū Quḥāfa ya haɗu da Annabi ﷺ, haka kuma ɗansa Abū Bakr, jikansa ‘Abdurraḥmān ibn Abī Bakr, da jikan jikansa Abū ‘Atīq; duk sun riski Annabi ﷺ. Wannan bai faru ga wani daga cikin Sahabbai ba.

FaɗinSa: “Lalle na tuba zuwa gare Ka, kuma lalle ni ina daga cikin Musulmi” yana kama da faɗin Allah Maɗaukaki: “Kuma ku kyautata wa iyaye” [Al-Baqara: 83].