Alla şükür we nesliň salahy

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Bu, Allanyň (beýik we päk) bendelerine bolan lutfudyr. Ene-ata şükür etmegiň bir ýüzi hökmünde Ol çagalaryna ene-atalaryna ýagşylyk etmegi, olara mylaýym sözler bilen ýüzlenmegi, ýumşak geplemegi, mal-mülkünden we rysgalyndan sarp etmegi hem-de ýagşylygyň başga görnüşlerini görkezmegi wesýet etdi. Soňra bu wesýeti zerur edýän sebäbi ýatlatdy: enäniň çagany göterip, hamyla wagty başyndan geçirýän kynçylyklaryny, soňra agyr dogrum azabyny, emdirmek we çaganyň aladasyny etmek muşakgatlaryny aýtdy.

Bu işler bir sagat ýa-da iki sagatlyk gysga döwür däl, eýsem uzak wagta, ýagny «otuz aýa» çekýär: göwrelilik adatça dokuz aý ýa-da şoňa golaý, galan möhlet bolsa emdirmek üçin bolýar. Adatça şeýle bolýar. Bu aýatdan, şeýle hem «Eneler çagalaryny doly iki ýyl emdirsinler» diýen aýatdan, göwreliligiň iň az möhletiniň alty aýdygy delillendirilýär. Çünki emdiriş möhleti bolan iki ýyl otuz aýdan aýrylanda, göwrelilik üçin alty aý galýar.

«Ol kämillik ýaşyna ýetende» diýmek, güýjüniň, ýaş juwanlygynyň we akyl kämilliginiň iň ýokary derejesine ýetende diýmekdir. «Kyrk ýaşyna ýetende: “Eý, Rabbim! Meni üstünlik ber”» diýdi; ýagny maňa ylham ber we üstünlik eçil: «Saňa hem maňa, hem ene-atama beren nygmatyňa şükür edeýin». Munuň bilen din we dünýä nygmatlary göz öňünde tutulýar.

Nygmata şükür etmek — ony nygmaty eçilen we eýe bolan Alla boýun bolmak ýolunda ulanmak, Onuň beren eçiligini ykrar etmek, şükür etmäge ejizdigini bilmek we şol nygmatlar üçin Allany öwmäge yhlas etmekdir. Ene-ata berlen nygmatlar olaryň çagalaryna we nesillerine hem nygmatdyr, çünki olar şol nygmatlardan, olaryň sebäplerinden we netijelerinden hökman paý alarlar. Esasan hem din nygmatlary şeýle: ene-atanyň ylymda we amalda salyh bolmagy çagalarynyň salyh bolmagynyň iň uly sebäplerindendir.

«Hem-de Seniň razy boljak salyh amal etmegi» — ýagny düzediş getirýän zatlaryň ählisini özünde jemleýän, ony bozýan zatlardan päk bolan amaly etmegi dileýär. Ine, Allanyň razy bolýan, kabul edýän we sogap berýän amaly şudur. «Meniň üçin neslimi salyh et» — ol özüne salyhlygy dileg edenden soň, nesliniň ýagdaýlaryny hem Allanyň düzetmegini diledi. Olaryň salyh bolmagynyň peýdasynyň ene-atalaryna-da gaýdýandygyny «meniň üçin» diýmegi bilen bildirdi.

«Men Saňa toba etdim» — günälerden we günäli işlerden toba edip, Seniň tabynlygyňa dolandym. «Men musulmanlardandyryn».

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Allatagala öňki aýatda Özüniň ýeke-täkdigini, ybadaty diňe Oňa bagyşlamalydygyny we Oňa gönükmegiň dogrulygyny aýdandan soň, ene-ata hakda wesýet etdi. Bu, Gurhanyň birnäçe aýatynda şeýle jübüt getirilýär. Mysal üçin: «Robbiň diňe Özüne ybadat etmegiňizi we ene-ata ýagşylyk etmegiňizi höküm etdi» (Isra, 17:23), şeýle hem: «Maňa we ene-ataňa şükür et, ahyrky gaýdyş Maňa tarapdyr» (Lukman, 31:14). Munuň ýaly başga-da köp aýat bar.

Bu ýerde-de: «Biz ynsana ene-atasyna ýagşylyk etmegi wesýet etdik» diýdi, ýagny olara ýagşylyk etmegi we rehimli bolmagy buýurdy.

Abu Dawud at-Tayalisi şeýle diýdi: Şu‘ba bize gürrüň berdi: Simak ibn Harb maňa habar berdi, ol Mus‘ab ibn Sa‘ddan eşidipdir, ol bolsa Sa‘ddan şeýle gürrüň beripdir: Sa‘dyň ejesi oňa: «Alla ene-ata boýun bolmagy buýurmady my? Sen Alla küfür edýänçäň men ne iýerin, ne-de içerim» diýdi. Ol iýmek-içmekden ýüz öwürdi; hatda agzyny taýak bilen açyp nahar bermäge mejbur boldular. Şonda şu aýat indi: «Biz ynsana ene-atasyna ýagşylyk etmegi wesýet etdik».

Bu hadysy Muslim we Ibn Majadan başga sünän kitaplarynyň awtorlary Şu‘banyň isnady bilen şuňa meňzeş, has giňişleýin görnüşde rowaýat etdiler.

«Ony ejesi kynçylyk bilen göterdi» diýmek, onuň sebäpli göwrelilik wagtynda ýürek bulanma, ysgynsyzlyk, agyrlyk, alada we beýleki göwrelilere ýetýän ýadawlyk hem muşakgatlary çekdi diýmekdir. «Ony kynçylyk bilen dogurdy» diýmek, dogrum azabynyň we onuň agyrlygynyň hem kyn bolandygyny aňladýar. «Onuň göwreliligi we süýtden aýrylmagy otuz aýdyr».

Aly (Alla ondan razy bolsun) bu aýaty Lukman süresindäki «Ony süýtden aýyrmak iki ýylyň içindedir» (31:14) aýaty we «Emdirmegi doly tamamlamak isleýänler üçin eneler çagalaryny doly iki ýyl emdirsinler» (Bakara, 2:233) aýaty bilen bilelikde delil getirip, göwreliligiň iň az möhletiniň alty aýdygyny aýtdy. Bu güýçli we dogry istinbatdyr. Osman we sahabalaryň bir topary (Alla olardan razy bolsun) hem onuň bilen ylalaşdylar.

Muhammed ibn Ishak ibn Yasaryň, Ýazid ibn Abdullah ibn Qusaytdan, onuň bolsa Baj‘a ibn Abdullah al-Juhaniden rowaýat etmegine görä, olaryň taýpasyndan bir adam Juhayna taýpasyndan bir aýala öýlenipdir. Aýal göwreliligiň doly alty aýy tamamlananda çaga dogrupdyr. Äri muny Osman ibn Affana habar beripdir. Osman aýaly getirmegi buýrupdyr.

Ol eşiklerini geýmek üçin turanda, uýasy aglap başlapdyr. Aýal ondan: «Näme üçin aglaýarsyň? Alladan kasam bolsun, menden başga hiç bir adam maňa ýakynlaşmady. Alla men barada näme islese, şony höküm eder» diýipdir. Ony Osmanyň ýanyna getirenlerinde, Osman daşlanmagyny buýrupdyr.

Bu habar Alynyň ýanyna ýetip, ol Osman bilen duşuşyp: «Näme etjek bolýarsyň?» diýipdir. Osman: «Ol doly alty aýda dogurdy. Şeýle bolmagy mümkinmi?» diýipdir. Aly: «Sen Gurhan okamaýarsyňmy?» diýip sorapdyr. Osman: «Hawa» diýipdir.

Aly: «Allanyň “Onuň göwreliligi we süýtden aýrylmagy otuz aýdyr” diýýänini eşitmediňmi?» diýipdir. Soňra: «“Doly iki ýyl” diýdi, şondan otuz aýdan diňe alty aý galýar» diýip düşündiripdir. Osman: «Alladan kasam bolsun, muny öň pikir etmedim» diýipdir.

Ol aýaly yzyna getirmegi buýrupdyr, emma aýalyň işi eýýäm tamamlanandy. Baj‘a: «Alladan kasam bolsun, kakasyna ol garganyň gargaga ýa-da ýumurtganyň ýumurtga meňzeşinden hem has meňzeşdi» diýipdir. Kakasy ony görende: «Oglum, Alladan kasam bolsun, men onuň öz oglumdygyna şek-şübhe etmeýärin» diýipdir. Soňra Alla kakasyna iýiji ýara beripdir; ol ýara ölýänçä ony iýipdir.

Muny Ibn Abi Hatim rowaýat etdi. Biz ony «Men ybadat edýänleriň ilkinjisi» aýatynyň ýanynda başga bir ýoldan hem getirdik.

Ibn Abi Hatim şeýle diýdi: Atam bize gürrüň berdi, Furwa ibn al-Mugra bize gürrüň berdi, Aly ibn Mushir Dawud ibn Hindden, ol Ikrimadan, ol hem Ibn Abbastan rowaýat etdi. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Aýal dokuz aý göwreli bolup dogursa, çaga ýigrimi bir aý emdirilse ýeterlikdir. Ýedi aý göwreli bolup dogursa, ýigrimi üç aý emdirilse ýeterlikdir. Alty aý göwreli bolup dogursa, doly iki ýyl emdirilýär.

Çünki Alla: “Onuň göwreliligi we süýtden aýrylmagy otuz aýdyr” diýýär».

«Ol kämillik ýaşyna ýetende» diýmek, güýçlenip, juwan bolup, kämillige ýetende diýmekdir. «Kyrk ýaşyna ýetende» diýmek, akylynyň kämilleşip, düşünjesiniň we sabyrlylygynyň doly derejä ýetmegidir. Adatça, adam kyrk ýaşynda nähili häsiýetli bolsa, soňra ondan kän üýtgemeýär diýilýär. Abu Bakr ibn Aýýaş al-A‘maşdan, ol al-Qasim ibn Abdurrahmandan rowaýat edipdir: Men Masruqdan: «Adam günäleri üçin haçan jogapkär edilýär?»

diýip soradym. Ol: «Kyrk ýaşyna ýetende, şonda seresap bol» diýdi.

Hafyz Abu Ya‘la al-Mawsili şeýle diýdi: Ubaidullah al-Qawariri bize gürrüň berdi, Uzra ibn Qays al-Azdi bize gürrüň berdi — ol ýüz ýaşyna ýetipdi — Abu al-Hasan as-Saluliden. Ol ýene goşmaça habar berdi: Muhammed ibn Amr ibn Osman Osmanyň üsti bilen Pygamberden (Alla oňa salawat we salam etsin) şeýle rowaýat edipdir: «Musulman gul kyrk ýaşyna ýetende, Alla onuň hasabyny ýeňilleşdirýär. Segsen ýaşa ýetende, Alla ony özüne öwrülmäge ýöneldýär. Ýetmiş ýaşa ýetende, asman ýaşaýjylary ony gowy görýärler.

Segsen ýaşa ýetende, Alla onuň ýagşy amallaryny berkidýär we erbetliklerini öçürýär. Togsan ýaşa ýetende, Alla onuň öňki we soňky günälerini bagyşlaýar, ony maşgalasy üçin şepagatçy edýär we asmanda “Allanyň ýer ýüzündäki ýesiri” diýip ýazýar». Bu habar başga ýollar bilen hem rowaýat edilipdir we Ymam Ahmediň «Musnad» kitabynda bar.

Umawi emirleriniň biri bolan Hajjaj ibn Abdullah al-Hakami Damaskda şeýle diýdi: «Kyrk ýyllap adamlardan utanyp, günäleri we ýaramaz işleri terk etdim. Soňra Alladan (beýik we päk) utanyp olary terk etdim». Şahyryň şu sözi nähili ajaýyp: «Başynda ak saç peýda bolýança ýaşlygyna dowam etdi; ak saç başyna çykanda, ýalana: “Bes et!” diýdi».

«Ol: “Eý, Rabbim, maňa üstünlik ber” diýdi» — ýagny maňa ylham ber. «Saňa hem maňa, hem ene-atama beren nygmatyňa şükür edeýin we geljekde Seniň razy boljak salyh amal edeyin». «Neslimi meniň üçin salyh et» diýmek, nesillerimi we arkadan geljek çagalarymy salyh et diýmekdir. «Men Saňa toba etdim we musulmanlardandyryn».

Bu aýatda kyrk ýaşa ýeten kişä tobasyny we Alla tarap öwrülişini täzelemegi, şeýle hem muňa berk karar etmegi öwretmek bar.

Abu Dawud «Sunan» kitabynda Abdullah ibn Mas‘uddan (Alla ondan razy bolsun) rowaýat edýär: Allahyň Resuly (Alla oňa salawat we salam etsin) olara teşehhüdde şeýle diýmegi öwredýärdi: «Eý, Allahym! Ýüreklerimizi birleşdir, aramyzdaky gatnaşyklary düzet, bizi parahatçylyk ýollaryna gönükdir, bizi garaňkylyklardan nura çykar, açyk we gizlin bihaýa işlerden daşda sakla. Gulaklarymyza, gözlerimize, ýüreklerimize, aýallarymyza we nesillerimize bereket ber. Bize toba nesip et, çünki Sen Tobalary kabul ediji, Rehimlisin.

Bizi nygmatyňa şükür edýän, ony öwen we kabul eden bendeleriňden et hem-de nygmatyňy bize doly eçil». («Isra», 17:23; «Lukman», 31:14; «Ankabut», 29:8; «Bakara», 2:233; «Zuhruf», 43:81.)

Bagawiniň tefsiri

Allanyň (beýik we päk) «Biz ynsana ene-atasyna ýagşylyk etmegi wesýet etdik» diýen sözi. Kufalylaryň käbiri «ihsan» görnüşinde okapdyrlar.

«Ony ejesi kynçylyk bilen göterdi we kynçylyk bilen dogurdy» diýmek, dogrumyň güýçli agyrysyny göz öňünde tutýar. Hijazlylar we Abu Amr iki ýerde-de «kurhan» sözüni «k» harpy üstün bilen okapdyrlar, beýlekiler bolsa «k» harpy ötre bilen okapdyrlar.

«Onuň göwreliligi we süýtden aýrylmagy» diýmek, süýtden aýrylmagy diýmekdir. Ýa‘qub «fasluhu» görnüşinde, uzyn «a» harpy bolmazdan okapdyr. «Otuz aý» diýmek, göwreliligiň iň az möhletini göz öňünde tutýar, ol alty aýdyr; emdiriş möhletiniň iň uzagy bolsa ýigrimi dört aýdyr. Ikrima Ibn Abbasdan (Alla ikisinden-de razy bolsun) şeýle rowaýat edipdir: «Aýal dokuz aý göwreli bolup, dogursa, çagany ýigrimi bir aý emdirýär; alty aý göwreli bolan bolsa, çagany ýigrimi dört aý emdirýär».

«Ol kämillik ýaşyna ýetende» diýmek, güýjüniň iň ýokary derejesine, ýaşlygynyň we beden kämilliginiň çägine ýetende diýmekdir. Bu, on sekiz ýaşdan kyrk ýaşa çenli aralykdyr. «Kyrk ýaşyna ýetende» diýen söz hem şony aňladýar. As-Suddi we ad-Dahhak bu aýatyň Sa‘d ibn Abi Waqqas barada inendigini aýdýarlar; onuň kyssasy öň geçdi.

Beýlekiler bolsa onuň Abu Bakr as-Siddiq, kakasy Abu Quhafa Usman ibn Amr we ejesi Umm al-Khayr bint Sakhr ibn Amr barada inendigini aýdýarlar. Aly ibn Abi Talib: «Aýat Abu Bakr barada indi. Ene-atasy ikisi-de musulman boldy. Muhajirleriň arasynda diňe onuň ene-atasy musulman bolan» diýdi.

Alla oňa ene-atasyna ýagşylyk etmegi wesýet etdi, ol hem ömrüniň ahyryna çenli muňa eýerdi.

Abu Bakr Şam tarapa söwda saparyna çykanda Pygamber (Alla oňa salawat we salam etsin) bilen ýoldaş bolupdy; şol wagt Abu Bakr on sekiz, Pygamber bolsa ýigrimi ýaşyndady. Abu Bakr kyrk ýaşyna ýetende we Pygamber pygamberlige saýlananda, ol iman getirdi we Rabbine doga etdi.

«Ol: “Eý, Rabbim, maňa üstünlik ber” diýdi» — ýagny maňa ylham ber. «Saňa hem maňa, hem ene-atama beren nygmatyňa şükür edeýin» — ýagny hidaýat we iman nygmaty üçin. «Hem-de Seniň razy boljak salyh amal etmegi». Ibn Abbas: «Alla عز وجل onuň dogasyna jogap berdi: ol Alla üçin azap çekýän dokuz mümini azat etdi.

Haýyrdan näme etmegi maksat edinen bolsa, Alla oňa ony etmäge ýardam berdi» diýdi.

Ol ýene: «Neslimi meniň üçin salyh et» diýip doga etdi. Alla onuň bu dogasyna hem jogap berdi: çagalarynyň ählisi iman getirdi. Şeýlelikde, onuň ene-atasy we çagalarynyň ählisi musulman boldy. Abu Quhafa, ogly Abu Bakr, Abu Bakryň ogly Abdurrahman we Abdurrahmanyň ogly Abu Atiq — olaryň hemmesi Pygamberiň (Alla oňa salawat we salam etsin) döwrüne ýetdi.

Sahabalaryň hiç birine beýle zat nesip etmedi. «Men Saňa toba etdim we musulmanlardandyryn» diýen sözi, Allatagallanyň «Ene-ata ýagşylyk ediň» (Bakara, 2:83) diýen sözi ýalydyr.