Wdzięczność i dobro potomstwa

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Jest to przejaw łagodności Boga Najwyższego wobec Jego sług. W ramach wdzięczności wobec rodziców nakazał On dzieciom i zobowiązał je, by dobrze traktowały rodziców: życzliwymi słowami i łagodną mową, ofiarowując im majątek i utrzymanie, a także okazując dobroć na inne sposoby. Następnie zwrócił uwagę na przyczynę, która to uzasadnia, wspominając, co matka znosiła z powodu dziecka: trudy i przykrości podczas ciąży, potem wielki trud porodu, a następnie wysiłek karmienia piersią i opieki nad dzieckiem.

Wymienione okresy nie trwają krótko, godzinę czy dwie, lecz długo — trzydzieści miesięcy: zwykle dziewięć miesięcy lub mniej więcej tyle przypada na ciążę, a pozostała część na karmienie piersią. Na podstawie tego wersetu, łącznie ze słowami: „Matki karmią swoje dzieci przez pełne dwa lata” [Al-Baqara, 2:233], można wnioskować, że najkrótszy okres ciąży wynosi sześć miesięcy: od trzydziestu miesięcy odejmuje się dwa lata karmienia, a pozostałe sześć miesięcy to okres ciąży. „Aż osiągnie pełnię swej siły” — to znaczy: kres swej siły, młodości i pełni rozumu.

„I osiągnie czterdzieści lat, mówi: Panie mój, natchnij mnie” — to znaczy: obdarz mnie natchnieniem i powodzeniem, „abym podziękował za Twoją dobroć, którą okazałeś mnie i moim rodzicom”, czyli za dobrodziejstwa religijne i doczesne. Dziękowanie polega na wykorzystywaniu dobrodziejstw w posłuszeństwie wobec Tego, który je obdarza i nimi rozporządza, na uznawaniu Jego łaski, przyznaniu się do własnej niezdolności, by w pełni za nią podziękować, oraz na gorliwym wysławianiu Boga za te dobrodziejstwa.

Dobrodziejstwa okazane rodzicom są dobrodziejstwami także dla ich dzieci i potomstwa, gdyż muszą one korzystać z nich, ich przyczyn oraz skutków. Dotyczy to szczególnie dobrodziejstw religijnych: wiedza i dobre uczynki rodziców należą do najważniejszych przyczyn prawości ich dzieci. „I abym czynił dobro, które by się Tobie podobało” — to znaczy: aby mój czyn obejmował wszystko, co go udoskonala, i był wolny od tego, co go psuje. Takie działanie podoba się Bogu, zostaje przez Niego przyjęte i nagrodzone.

„Uczyń dla mnie dobro w moim potomstwie”: po tym, jak poprosił o prawość dla siebie, prosił, by Bóg naprawił stan jego potomstwa. Wskazał, że ich prawość przynosi pożytek ich rodzicom, mówiąc: „Uczyń dla mnie dobro”. „Oto ja nawróciłem się do Ciebie” — od grzechów i nieposłuszeństwa, powracając do posłuszeństwa wobec Ciebie. „I oto jestem wśród tych, którzy się całkowicie poddali”.

Tafsir imama Ibn Kathira

Po tym, jak w poprzednim wersecie Najwyższy wspomniał o uznaniu Jego jedyności, szczerym oddawaniu Mu czci i trwaniu w posłuszeństwie wobec Niego, dodał nakaz okazywania dobroci rodzicom, jak czyni to w wielu innych wersetach Koranu. Powiedział na przykład: „Twój Pan postanowił, abyście nie czcili nikogo poza Nim i abyście byli dobrzy dla rodziców” [Al-Isra, 17:23], a także: „Bądź wdzięczny Mnie i swoim rodzicom. Do Mnie prowadzi ostateczny powrót” [Luqman, 31:14], i w wielu innych wersetach.

Tutaj powiedział: „Nakazaliśmy człowiekowi, aby dobrze traktował swoich rodziców”, to znaczy: nakazaliśmy mu okazywać im dobroć i czułość. Abu Dawud at-Tayalisi przekazał: opowiedział nam Szuʿba, który powiedział: opowiedział mi Simak ibn Harb, który powiedział: słyszałem Musʿaba ibn Saʿda opowiadającego od Saʿda: Matka Saʿda powiedziała do niego: „Czyż Bóg nie nakazał posłuszeństwa rodzicom? Nie będę jadła ani piła, dopóki nie wyrzekniesz się Boga”. Odmówiła jedzenia i picia, aż zaczęli rozwierać jej usta kijem.

Wówczas został objawiony ten werset: „Nakazaliśmy człowiekowi, aby dobrze traktował swoich rodziców” [Al-Ahqaf, 46:15]. Muslim i autorzy zbiorów hadisów — z wyjątkiem Ibn Madży — przekazali podobną, dłuższą relację od Szuʿby z tym samym łańcuchem przekazicieli.

„Matka nosiła go w trudzie” — znosiła z jego powodu trudy i zmęczenie podczas ciąży: nudności, osłabienie, ciężar i cierpienie, a także inne dolegliwości i trudności, jakie spotykają kobiety w ciąży. „I urodziła go w trudzie” — również z wielkim wysiłkiem, z powodu porodu i jego bolesnych skurczów. „Noszenie go i odstawienie go od piersi trwa trzydzieści miesięcy”.

Na podstawie tego wersetu, wraz z wersetem z sury Luqman: „Odstawienie go od piersi następuje po dwóch latach” [Luqman, 31:14], oraz słowami: „Matki karmią swoje dzieci przez pełne dwa lata, jeśli ktoś pragnie dopełnić okres karmienia” [Al-Baqara, 2:233], ʿAli, niech Bóg będzie z niego zadowolony, wywnioskował, że najkrótszy okres ciąży wynosi sześć miesięcy. Jest to mocny i prawidłowy wniosek, z którym zgodzili się ʿUthman i grupa Towarzyszy, niech Bóg będzie z nich zadowolony.

Muhammad ibn Ishaq ibn Yasar przekazał od Yazida ibn ʿAbd Allaha ibn Qusayta, od Baʿdży ibn ʿAbd Allaha al-Dżuhaniego, który powiedział: Pewien mężczyzna z naszego ludu poślubił kobietę z plemienia Dżuhajna, a ona urodziła mu dziecko po upływie dokładnie sześciu miesięcy. Jej mąż udał się do ʿUthmana i opowiedział mu o tym. ʿUthman posłał po nią. Kiedy wstała, by włożyć ubranie, jej siostra zapłakała.

Kobieta zapytała: „Dlaczego płaczesz? Na Boga, nikt poza nim nigdy mnie nie dotknął. Niech więc Bóg rozstrzygnie, jak zechce”. Gdy ją przyprowadzono, ʿUthman rozkazał ją ukamienować. Wiadomość o tym dotarła do ʿAlego, który przyszedł do niego i zapytał: „Co zamierzasz zrobić?”.

ʿUthman odpowiedział: „Urodziła po dokładnie sześciu miesiącach. Czy to możliwe?”. ʿAli zapytał: „Czy nie czytasz Koranu?”. „Owszem” — odparł ʿUthman. ʿAli powiedział: „Czy nie słyszałeś, jak Bóg mówi: «Noszenie go i odstawienie go od piersi trwa trzydzieści miesięcy», a także: «przez pełne dwa lata»?

Pozostaje więc tylko sześć miesięcy”. ʿUthman powiedział: „Na Boga, nie przyszło mi to do głowy”. Posłano po kobietę, lecz znaleziono ją już uwolnioną. Baʿdża powiedział: „Na Boga, kruk nie jest bardziej podobny do kruka ani jajko do jajka, niż ten chłopiec był podobny do swojego ojca”.

Gdy ojciec go zobaczył, powiedział: „Mój synu! Na Boga, nie mam co do niego żadnych wątpliwości”. Bóg dotknął go jednak wrzodem, gangreną, która nieustannie go zżerała, aż umarł. Przekazał to Ibn Abi Hatim. Przytoczyliśmy tę relację również inną drogą przy objaśnianiu słów: „Ja jestem pierwszym z czcicieli” [Az-Zukhruf, 43:81].

Ibn Abi Hatim powiedział: opowiedział nam mój ojciec, opowiedział nam Farwa ibn al-Mughra, opowiedział nam ʿAli ibn Mushir, od Dawuda ibn Abi Hind, od ʿIkrimy, od Ibn ʿAbbasa, który powiedział: Jeśli kobieta urodzi po dziewięciu miesiącach ciąży, wystarczy, by karmiła dziecko przez dwadzieścia jeden miesięcy; jeśli urodzi po siedmiu miesiącach, wystarczy dwadzieścia trzy miesiące; a jeśli urodzi po sześciu miesiącach, należy karmić je przez pełne dwa lata, ponieważ Bóg, Najwyższy, mówi: „Noszenie go i odstawienie go od piersi trwa trzydzieści miesięcy”.

„Aż osiągnie pełnię swej siły” — to znaczy: stanie się silny, dojrzeje i osiągnie pełnię swego rozwoju. „I osiągnie czterdzieści lat” — to znaczy: jego rozum, zrozumienie i opanowanie osiągną pełnię. Mówi się, że człowiek na ogół nie zmienia się znacząco w stosunku do tego, kim jest w wieku czterdziestu lat. Abu Bakr ibn ʿAyyasz przekazał od al-Aʿmasza, od al-Qasima ibn ʿAbd ar-Rahmana, który powiedział: Zapytałem Masruqa: „Kiedy człowiek zaczyna odpowiadać za swoje grzechy?”.

Odpowiedział: „Gdy osiągnie czterdzieści lat — miej się wtedy na baczności”.

Hafiz Abu Yaʿla al-Mawsili powiedział: opowiedział nam ʿUbayd Allah al-Qawariri, opowiedział nam ʿAzra ibn Qays al-Azdi — który dożył stu lat — opowiedział nam Abu al-Hasan as-Saluli, który przekazał od niego, dodając: Muhammad ibn ʿAmr ibn ʿUthman przekazał od ʿUthmana, od Proroka (pokój i błogosławieństwo Boga z nim), że powiedział: „Gdy muzułmański sługa osiągnie czterdzieści lat, Bóg łagodzi jego rozrachunek; gdy osiągnie sześćdziesiąt lat, Bóg obdarza go zwróceniem się ku Niemu [inabą]; gdy osiągnie siedemdziesiąt lat, kochają go mieszkańcy niebios; gdy osiągnie osiemdziesiąt lat,

Bóg utrwala jego dobre uczynki i wymazuje jego złe uczynki; a gdy osiągnie dziewięćdziesiąt lat, Bóg przebacza mu wcześniejsze i późniejsze grzechy, pozwala mu wstawiać się za domownikami i zapisuje go w niebie jako «jeńca Boga na Jego ziemi»”. Przekazano ten hadis również innymi drogami. Znajduje się on w Musnadzie imama Ahmada. Al-Hadżdżadż ibn ʿAbd Allah al-Hakami, jeden z dowódców Umajjadów w Damaszku, powiedział: „Przez czterdzieści lat porzucałem grzechy i występki ze względu na wstyd przed ludźmi, a potem porzuciłem je ze wstydu przed Bogiem, Najpotężniejszym i Najwspanialszym”.

Jakże piękne są słowa poety: „Młodość trwała, aż siwizna okryła jego głowę; kiedy ją okryła, powiedział: «Nieprawości, przestańcie!»”.

„Mówi: Panie mój, natchnij mnie” — to znaczy: obdarz mnie natchnieniem, „abym podziękował za Twoją dobroć, którą okazałeś mnie i moim rodzicom, i abym czynił dobro, które by się Tobie podobało” — w przyszłości. „Uczyń dla mnie dobro w moim potomstwie” — to znaczy: w moim potomstwie i kolejnych pokoleniach. „Oto ja nawróciłem się do Ciebie i oto jestem wśród tych, którzy się całkowicie poddali”. Jest to wskazówka dla każdego, kto osiągnął czterdzieści lat, by odnowił skruchę i zwrócił się ku Bogu, Najpotężniejszemu i Najwspanialszemu, oraz mocno postanowił przy Nim wytrwać.

Abu Dawud przekazał w swoim Sunanie od Ibn Masʿuda, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że Wysłannik Boga (pokój i błogosławieństwo Boga z nim) uczył ich, by podczas taszahhudu mówili: „Boże, połącz nasze serca, napraw nasze wzajemne relacje, poprowadź nas drogami pokoju, wybaw nas z ciemności ku światłu, ustrzeż nas od nieprzyzwoitych czynów, jawnych i ukrytych, pobłogosław nasz słuch, nasz wzrok, nasze serca, nasze żony i nasze potomstwo. Przyjmij naszą skruchę, zaprawdę, Ty jesteś Przyjmującym skruchę, Miłosiernym.

Uczyń nas wdzięcznymi za Twoje dobrodziejstwa, wysławiającymi je i przyjmującymi je, oraz dopełnij ich dla nas”.

Tafsir al-Baghawiego

Słowa Boga, Wzniosłego i Potężnego: „Nakazaliśmy człowiekowi, aby dobrze traktował swoich rodziców”. Mieszkańcy Kufy recytowali „ihsānan” [„dobrze”, „okazując dobroć”].

„Matka nosiła go w trudzie i urodziła go w trudzie” — chodzi o wielki ból porodu. Mieszkańcy Hidżazu i Abu ʿAmr recytowali w obu miejscach „karhan” z samogłoską a, pozostali zaś z samogłoską u.

„Noszenie go i odstawienie go od piersi” — czyli odstawienie od karmienia. Jaʿqub recytował „wasalihi”, bez alifu. „Trwa trzydzieści miesięcy” — chodzi o najkrótszy okres ciąży, wynoszący sześć miesięcy, oraz najdłuższy okres karmienia, wynoszący dwadzieścia cztery miesiące. ʿIkrima przekazał od Ibn ʿAbbasa, niech Bóg będzie z nich obydwu zadowolony: Jeśli kobieta nosi dziecko w ciąży przez dziewięć miesięcy, karmi je przez dwadzieścia jeden miesięcy; jeśli jest w ciąży przez sześć miesięcy, karmi je przez dwadzieścia cztery miesiące.

„Aż osiągnie pełnię swej siły” — to kres jego siły, najwyższy punkt młodości i pełnia jego rozwoju; jest to okres od osiemnastego do czterdziestego roku życia. To właśnie oznaczają słowa: „i osiągnie czterdzieści lat”. As-Suddi i ad-Dahhak powiedzieli, że werset został objawiony w sprawie Saʿda ibn Abi Waqqasa; jego historia została już przytoczona. Inni powiedzieli, że został objawiony w sprawie Abu Bakra as-Siddika, jego ojca Abu Quhafy, ʿUthmana ibn ʿAmra, i jego matki Umm al-Khayr, córki Sakhr ibn ʿAmra.

ʿAli ibn Abi Talib powiedział: „Werset został objawiony w sprawie Abu Bakra. Oboje jego rodzice przyjęli islam i spośród emigrantów tylko jemu obojgu rodzice byli muzułmanami. Bóg nakazał mu troszczyć się o nich, a obowiązek ten pozostał w mocy także później”. Abu Bakr towarzyszył Prorokowi (pokój i błogosławieństwo Boga z nim), gdy miał osiemnaście lat, a Prorok dwadzieścia; udali się razem w podróż handlową do Syrii.

Kiedy Abu Bakr osiągnął czterdzieści lat, a Prorokowi zostało dane proroctwo, uwierzył w niego i zwrócił się do swego Pana: „Panie mój, natchnij mnie” — czyli obdarz mnie natchnieniem — „abym podziękował za Twoją dobroć, którą okazałeś mnie i moim rodzicom” — przez przewodnictwo i wiarę — „i abym czynił dobro, które by się Tobie podobało”. Ibn ʿAbbas powiedział: Bóg, Wzniosły i Potężny, odpowiedział na jego prośbę; Abu Bakr uwolnił dziewięciu wierzących, którzy byli torturowani z powodu Boga, a gdy pragnął uczynić jakiekolwiek dobro, Bóg mu w tym pomagał.

Zwrócił się także z prośbą: „Uczyń dla mnie dobro w moim potomstwie”, a Bóg ją spełnił: wszystkie jego dzieci uwierzyły. W ten sposób zarówno jego rodzice, jak i wszystkie jego dzieci przyjęli islam. Abu Quhafa, jego syn Abu Bakr, syn Abu Bakra ʿAbd ar-Rahman ibn Abi Bakr oraz syn ʿAbd ar-Rahmana, Abu ʿAtiq — wszyscy doczekali Proroka (pokój i błogosławieństwo Boga z nim). Nie spotkało to żadnego innego Towarzysza.

Słowa: „Oto ja nawróciłem się do Ciebie i oto jestem wśród tych, którzy się całkowicie poddali” są podobne do słów Boga Najwyższego: „i bądźcie dobrzy dla rodziców” [Al-Baqara, 2:83].