رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، وَعَلَىٰ، وَالِدَيَّ، وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ، وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ، وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
Весет дина Оха адаме шен деца-ненаца дика хилар нанас /кийрахь/ лелийна иза халонца‚ /дуьнена/ ваьккхина иза халонца. Иза /кийрахь/ лелоран а‚ /вакхорах/ къасторан а хан ткъе итт бутт бу /бутт кийрахь, йисина хан вакхош/. Ша гметтахьттича, шовзткъа шере ваьлча, цо элира: 'Везан Дела‚ аьтто белахь суна Хьан ниIматана баркалла ала‚ Ахь суна а‚ сан дена-нанна а делла долчу‚ Хьо шена реза волу дика Iамал ян а‚ тоделахь суна сан зуьрретехь /сан гллакхаш – нсбелахь уьш а нисчу новкъа/ а. Баккъалла а, ас тōба ди Хьоьга‚ баккъалла а, со /Далла/ муьтхьболчарах (бусалбанех) ву-кх'
Формаш: «авзиӀни» (أَوْزِعْنِي) а, «аслих ли» (لِي أَصْلِحْ) а. И ткъе итт шо кхаьчча, гӀуллакхаш кхеташ а, жоьпалла лоьхуш а хилла волу адаме дина ду дуа.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
Иза бу, Аллах къинхетаме волчуьнгахь хьалха а хилахь, Ӏамалш деш волчу шен бенделашна ловзаран а, да-нанна баркалла аларан а бахьана. Цо бершна тӀедиллина а, тешалла дина а, шайн да-нанна дика хила, ларамеча дешнашца а, гӀоза дешнашца а, мал чухь дала а, ахча а, кхин дика хиларан тайп-тайпанчу Ӏамалшца а. Ткъа тӀаккха, иза лерина латторан бахьана дӀахьедира: нана кегийчухь кӀант хьалха лаьцна дӀахьош хилла а, цу хенахь дика дуьхьа кхераме а, тӀаккха цуьнан дуьнен чу вахаран дӀахьуллу дика хала а, тӀаккха дехар а, бер лелош хилар а.
Цаьргахь дийна хенаш юьхьара сахьт я шозза сахьт дац, амма дуккха а заманна ю; цуьнан билгало — «ткъе итт бутт» бу: кегийчуьн къилла дийтта бутт, дехарна а, иза хьалхадаккхарна а — йиш йолчу хан. Цу аятца, «Наноша шайн бераш шолгӀа шо дӀакхочуш дехар ду» (аль-Бакара, 2:233) аятца цхьаьна, кегийчун къилла алсам-малха дийтта бутт хилар дӀадоккху. ХӀунда аьлча, дехаран хан — шолгӀа шо — ткъе итт буттера дӀакъастийча, кегийчун къилланна дийтта бутт бен ца кхочуш ду. «Цо шен бӀаьргаш кхаччалц» — цуьнан могашалла, кӀанталла а, кхетам а кхаччалц.
«Ткъе итт шо кхаччалц» — цуьнан кхетам, кхиъар а, кхетамца лелар а кхаччалц. «Элира: “Везан Дела! Суна Ӏамал де”» — я суна ойла а, аьтто а ло. «Хьо суна а, сан дена-нанна а деллачу Хьан ниӀматана баркалла ала» — динан ниӀматашна а, дуьненан ниӀматашна а.
НиӀматашна баркалла аларан маьӀна — уьш цуьнца деллачу, хьоьхуш волчу АллахӀа дуьхьа муьтӀахьаллаца лело, Цо делла ниӀмат дӀадовларан аьтто ца бина, цунна баркалла а ала, цуьнан лерам билгалдаьккхина а, баркалла ала тӀаьхьара хьалха а хила. Да-нанна делла ниӀматаш шайн берашна а, зуьрретна а делла хилар ду, хӀунда аьлча уьш церан пайда а, церан бахьанаш а, тӀаьхье а хьалха кхочу. ХӀара динан ниӀматашна дукха а маьӀна долуш ду, хӀунда аьлча да-нан кхиам, кхетам а, Ӏамал а церан бераш кхиъаран дуккха а дикачу бахьанех ду.
«Хьо реза волу дика Ӏамал ян» — иза, цунна пайда баранчу гӀуллакхашца кхаьчна, цунна зе даранчу хӀуманех ларъяьлла Ӏамал хила. Иштта Ӏамал ду АллахӀа реза а хилар, къобал а дар, цуьнга йолчу совгӀатийн аьтто а. «Тоделахь суна сан зуьрретехь» — ша-шена дика хиларна дехар дина, тӀаккха шен зуьрретан хьалаш а дика хуьлийла, АллахӀа дехар дина. Церан дика хилар церан да-нанна пайда ло, хӀунда аьлча «суна» аьлла ду. «Ас тӀобадаь Хьоьга» — гӀуллакхашна а, гуьнах а. «Со бусалба хиллачу нахах ву».
Имам Ибн Касира тафсир
Цхьаьалхане аятехь АллахӀана цхьаьналла лела, цунна бен Ӏибадат ца де, Цуьнга муьтӀахьалла лела хьехна хьалха, да-нанна дика хила тӀедиллина. Цуьнан тайп-тайпанчу аятехь цхьаьна дӀахьедина ду, масала: «Хьан Дала тӀедиллина, Шена бен Ӏибадат ца де, да-нанна дика хила»; «Суна а, хьан да-нанна а баркалла ала. Суна дуьхьа дуккха а»; кхин а дуккха а аят ю. ХӀокху аятехь аьлла: «Адамна тӀедиллина, шен да-нанна дика хила» — я да-нанна дика де, церан хьашташца къинхетам а, къинхетамна а хила.
Абу Давуд ат-Таялиси дӀаяздина: ШӀуба тхоьга дийцина, Симака аьлла: МусӀаба ибн СӀад, СӀадах, цо дийцина: СӀадан нанас СӀада аьлла: «АллахӀа да-нанна муьтӀахьалла хилар тӀедиллина, яц?» Ткъа цуьнан тӀедиллар — хьо АллахӀа къабаьлча, со ца яа, ца яа, ца мадаʼа», — аьлла. Иза чам мадаьлла, дагадоьхуш а ца йо, ткъе цара, иштта ма тарра, цуьнан бӀаьргаш хьалха Ӏапашца дӀаделира. ТӀаккха дӀавуьйла аят: «Адамна тӀедиллина, шен да-нанна дика хила»… Иза Муслим а, хадисийн массо дӀаяздархоша а, Ибн Мажа бен, ШӀубан иснадаца дийцина; цуьнан хьалха а, кӀезиг кхин дӀахӀоттийна а ду.
«Цуьнан нанас кегийчун къилла хала хеташ хьалха лаьцна» — я цуьнан бахьанаца кегийчуьн къилла хенахь хало а, гӀайгӀа а дӀахьийра: еараш, гӀайгӀан хӀаллак, кегийчун бар а, кхин а, кегийчун хьалха лаьцча хьалха кхочуш йогӀу хало ю. «Цо иза хала хеташ валла» — я кегийчун валлар а хала, кӀант дӀа а кхочуш, дика хало йолуш. «Цуьнан къилл а, дехар а ткъе итт бутт ду». Али (АллахӀ реза хуьлийла цунна) хӀара аят, Лукман чуьра аятца: «Цуьнан дехар шолгӀа шо ду», аьллачу аятца, а, «Наноша шайн бераш шолгӀа шо кхочуш дехар ду» (аль-Бакара, 2:233) аятца, кегийчун къилла алсам-малха дийтта бутт хилар дӀаэца.
ХӀара кхетам лахара хьалха а, бакъ долуш а бу. Усман а, сахьабашца кхин а дукха нах а цуьнга цхьаьна хилла (АллахӀ реза хуьлийла цаьрга).
Мухаммад ибн Исхак ибн Ясар Язид ибн Абдуллах ибн Къусайтера, Баъжа ибн Абдуллах аль-Джуһаниях дийцина: «Тхоьх цхьа лелош хилла стаг Жухайна йоӀ яьлла, цо цунна дийтта бутт бен ца кхочуш яьлла. Шен буьйса Усман волчу вахна, иза цунна дийцина. Усман цуьнан хьалха воьллина. Цо шен латта туьйсуш йишас элира: “ХӀунда йоьху хьо?”
Цо элира: “АллахӀа къасто, ХӀинца, дуьненан адамех цхьа а соьга ца вахана, цунна тӀехь хӀумма а ца хилла”. Усманна цуьнан хьалха кхайкхина, цо къонах кхаба тӀедиллина. Алига хьалха кхаьчира иза, цо элира: “Хьо мича даху?” Цо элира: “Ша дийтта бутт бен ца кхочуш яьлла, иштта хила там бу?”
Цо элира: “Хьо Къуръан дӀа ма деша? АллахӀа аьлла: ‘Цуьнан къилл а, дехар а ткъе итт бутт ду’, аьлла. Ткъа кхин а аьлла: ‘ШолгӀа шо кхочуш дехар ду’. Ткъа цуьнан къилланна дийтта бутт бен ца кхочуш ду». Усман элира: «АллахӀах къасто, хӀара ас дагахь ца лаьцна».
Цуьнан хьалха кхайкхина, амма цуьнан гӀуллакх дӀахӀоттина а хилла. Баъжа элира: «АллахӀах къасто, кӀант шен нанна кхерам хиллачу бӀаьхошка а, йовхошка а жим а вац, шен даьна хьалха бӀаьргашца хьажча цуьнан кӀант хилар дӀахӀотта». Цуьнан да элира: «Сан кӀант ву, со цуьнгахь шеко яц». АллахӀа цунна хьалха къона лар йина; иза цунна дуьхьа йоьхуш хилар, цунна дуьхьа дӀахӀотта а хилар.
Ибн Аби Хатим дӀаяздина. Тхо хӀара хьалха кхин тайпана а дийцина, «Ас хьалха Ӏибадат дешархашх» аятан тӀехь.
Ибн Аби Хатим дӀаяздина: Сан да Фурва ибн аль-Мағра тхоьга дийцина, Али ибн Мусхир Давуд ибн Һиндера, Икриматера, Ибн Аббаса дийцина: «Нана дийтта баттахь яьлча, цуьнан дехарна хӀинца а цхьа итт бутт кхочуш ду. Нана ийтта баттахь яьлча, цуьнан дехарна цхьа итт бутт кхочуш ду. Нана дийтта баттахь яьлча, цуьнан дехарна шолгӀа шо кхочуш ду. ХӀунда аьлча, АллахӀа аьлла: “Цуьнан къилл а, дехар а ткъе итт бутт ду”».
«Цо шен бӀаьргаш кхаччалц» — я могашалла кхаччалц, кӀанталла кхиъча, кхиъна. «Ткъе итт шо кхаччалц» — я цуьнан кхетам, кхетамца хила а, сабар а кхаччалц. Аьлла хеташ ду, ткъе итт шерал хьалха дуьненан къилла а, кхетам а цуьнан хӀинца хуьлуш долчуьнга хьажош ца хуьлу. Абу Бакр ибн Айяш аль-Аъмашах, аль-Къасим ибн Абдуррахманах дийцина: ас Масрука хаттар дира: «Стаг шен гӀуллакхашна хӀокху ханахь жоьпалла ло?»
Цо элира: «Ткъе итт шо кхачча, хьоьгахь ларде». Хафиз Абу Яъла аль-Маусили дӀаяздина: Убайдуллах аль-Каварири тхоьга дийцина, Ӏазрат ибн Къайс аль-Азди тхоьга дийцина — цо схьакхочуш дӀаьлла буьллух дийна хилла, Абу-ль-Хасан ас-Салули цуьнга дийцина. Цо мага-мел дӀахӀоттийна: Мухаммад ибн Амр ибн Усман Усмана, цо Пайхамар (саллаллаху Ӏалайхи ва саллам) дийцина: «Бусалба хилла бенде ткъе итт шо кхачча, АллахӀа цуьнан хисаб кӀезигдо. Цхьаьцца шо кхачча, АллахӀа Шена тӀаьхье кхочуш хиллачу бохамашкахьа тӀебала а, тӀаьхье а кхочушло.
Десят шо кхачча, АллахӀа дӀахьалхадаьхначу нахана цунна ларам хила бохуш, халкъан хьалха дика ло. Восемьдесят шо кхачча, АллахӀа цуьнан дика Ӏамалш дӀатоха, гӀалаташ дӀайо. ТӀедоьхуш девяносто шо кхачча, АллахӀа цуьнан хьалха а, тӀаьхье а долу гӀалаташ дӀадита, цуьнан доьзалера нахана шапаӀат де, цуьнан цӀе гӀаш волчу АллахӀан бендех лаьцна небӀарчу дӀаязде». ХӀара хадис кхин тайпанчу иснадаца а дийцина; имам АхмадӀан «Муснада» чуьра бу.
Бани Умайянан Дамаскехь амир волу аль-Хаджжаж ибн Абдуллах аль-Хаками аьлла: «Со къонахашна хьалха кхерам бахьана долуш, ткъе итт шо гӀалаташ а, гӀуллакхаш а дӀатийна, тӀаккха АллахӀан лерам бахьана долуш дӀатийна». Шаьрша схьадийна: «КӀанталла кхиъна, ткъе итт шо кхаччалц, шен бӀаьргашна йоьлла йовх, тӀаккха йовх кхаччалц хьалаяьлча, цо гӀалаташна элира: “ДӀадах!”»
«Элира: “Везан Дела! Суна Ӏамал де”» — я суна Ӏамал дӀаэца а, ойла а ло. «Хьо суна а, сан дена-нанна а деллачу Хьан ниӀматана баркалла ала, Хьо реза волу дика Ӏамал ян» — я тӀаьхье а. «Тоделахь суна сан зуьрретехь» — я сан леларан цхьаьна хилар, сан тӀаьхье а.
«Ас тӀобадаь Хьоьга, со бусалба хиллачу нахах ву». ХӀокху аятан маьӀна бу: ткъе итт шо кхачча, АллахӀа тӀобадаран а, Шена тӀаьхье кхочуш хилар а кхин къайла а, тӀаьхье кхочуш а деш хиларан хьехам. Абу Давуд шен «Сунан» чу дӀаяздина, Абдуллах ибн МасӀуда (АллахӀ реза хуьлийла цунна) дийцина: Пайхамар (саллаллаху Ӏалайхи ва саллам) церанна тешхьашхаран хенахь олу дуа Ӏамийра: «АллахӀ!
Тхоьгахь йолу дегнаш цхьаьнадилла, тхан юкъара хьалаш дикаде, тхо саламан некъашка кхобалде, тхан дегнаш карахдеш долчу тӀомех дӀахӀоьтта, говзанашна хьалха а, къайла а долчу гӀалатех лардойла, тхан тӀаьхьарчу хьажаршна, бӀаьргашна, дегнашна, къонахашна, йоӀашна а, зуьрреташна а баракат де. Тхоьга тӀоба де, хӀунда аьлча, Хьо тӀобанна къобалдеш, къинхетаме волуш ву. Тхо Хьан ниӀматана баркалла луш, хьалха а дӀахьедина, цунна жоьпалла дӀалуш хила, тӀаккха тханна иза кхочушде». Аль-Исра, 17:23; Лукман, 31:14; аль-Анкабут, 29:8; Лукман, 31:14; аль-Бакара, 2:233; Али; «Наноша шайн бераш дехар ду»; аз-Зухруф, 43:81.
Аль-Багавин тафсир
АллахӀа элира: «Адамна тӀедиллина, шен да-нанна дика хила»; Куфан нахашна чохь къираатехь «ихсанан» (إحسانا) аьлла ду. «Цуьнан нанас кегийчун къилла хала хеташ хьалха лаьцна, хала хеташ а валла» — цуьнан маьӀна луьй: чалханан дӀахьуллу хало. Хижазехь йолчу нахашна, Абу Амра а, «керхан» (كَرْهًا) аьлла ду, «каф» хьалха а къараллаца; кхинчу нахаша шозза а «курхан» (كُرْهًا) аьлла ду, «каф» цаьрга дӀабуьйцуш. «Цуьнан къилл а, дехар а» — дехарна дӀаэцар.
Якуб «фаслу» (فَصْلَهُ) аьлла деша, алиф ца лаьцна. «Ткъе итт бутт» — маьӀна ду: кегийчун къилланна къамел хиларна алсам-малха дийтта бутт, дехаран эггара дукха хан ткъе итт бутт. Икримат Ибн Аббаса (АллахӀ реза хуьлийла цунна) дийцина: «Нана ткъе итт баттахь кегийчун къилла лаьцча, дехарна цхьан итт батт кхочуш ду; нана дийтта баттахь кегийчун къилла лаьцча, дехарна ткъе итт батт кхочуш ду».
«Цо шен бӀаьргаш кхаччалц» — цуьнан могашалла, кӀанталла а, кхиъар а, цхьаьна хилар а кхаччалц; иза кӀезиг кхочуш дийна хенашна — дийтта шо хьалха, ткъе итт шо кхаччалц — ю. Иза «ткъе итт шо кхаччалц» аьллачу дешнашца маьӀна боху. Садди а, Даххак а аьлла, хӀара аят СӀад ибн Аби Ваккасна лаьцна схьаделла, хьалха дӀахьединачу хьикметца.
Кхинчарна хеташ ду, хӀара Абу Бакр ас-Сиддикъа, цуьнан да Абу Къухафа Усман ибн Амра а, цуьнан нана Умму-ль-Хайр бинт Сахр ибн Амр а лаьцна схьаделла. Али ибн Аби Талиб элира: «ХӀара аят Абу Бакрна лаьцна ваьлла. Цуьнан да-нан шозза бусалба хилла, мухаджирех цхьа а цуьнца тӀекхачош цуьнан да-нан бусалба хилар дӀаца хьалха вац. АллахӀа цунна церан хьашташна дика хила тӀедиллина, иза тӀаьхье а лелийна.
Абу Бакр Пайхамаран (саллаллаху Ӏалайхи ва саллам) жималлехь тӀаьхье хилла — цуьнан итталгӀа шо, Пайхамеран (саллаллаху Ӏалайхи ва саллам) ткъе шерал хьалха — Шамехь туьйра гӀуллакх лелош. Ткъа Пайхамар (саллаллаху Ӏалайхи ва саллам) пайхамар хилар хьалха дӀахьедина, Абу Бакр ткъе итт шо кхачча, цуьнга ишан а дийцина, шен Делага дуа дира: “Везан Дела! Суна Ӏамал де”» — я суна гӀуллакх ца ло.
«Хьо суна а, сан дена-нанна а деллачу Хьан ниӀматана баркалла ала» — я хьидаят а, иман а. «Хьо реза волу дика Ӏамал ян». Ибн Аббас элира: АллахӀа цуьнан дехар къобалдира; цо АллахӀан ларам бахьана долуш азаргӀалгӀа бусалба хиллачарех тамина а кхаба, цо дика хиларх хӀумма а лерина ца йитина, АллахӀа цунна цуьнга аьтто бина. Цо кхин а дуа дира: «Тоделахь суна сан зуьрретехь».
АллахӀа цуьнан дехар къобалдира: цуьнан кӀант дика бусалба хилла, цуьнан да-нан, кӀант а, зуьррет а бусалба хилла. Цунна цхьаьна цуьнан да-нан а, цуьнан бераш а, массо а бусалба хилар; Абу Къухафа Пайхамар (саллаллаху Ӏалайхи ва саллам) кхаьчира, цуьнан кӀант Абу Бакр а, Абу Бакран кӀант Абдуррахман а, Абдуррахманан кӀант Абу Атик а Пайхамаран заманахь дийна хилла. Сахабашна юкъара кхин цхьанна а иштта хилла дац. «Ас тӀобадаь Хьоьга, со бусалба хиллачу нахах ву» — маьӀна: АллахӀа аьллачуьнга тӀе а кхочуш, «да-нанна дика хила» (аль-Бакара, 2:83) аятан тайпана.
«Тафсире Ибн Касирах» дийцина ма-хиллара, хӀара аят Абу Бакр ас-Сиддикъа лаьцна ваьлла; цуьнан да-нан а, цуьнан массо бераш а Исламехь хилла.