Аллага шүгүр кылуу жана урпактардын оңолушу

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Бул — Алла Тааланын пенделерине көрсөткөн ырайымы жана ата-энеге кылган жакшылыгы үчүн берген сообу. Ал балдарына ата-энесине жумшак сөз жана сылык сүйлөө менен, мал-мүлкүнөн сарптоо жана башка жакшылыктардын түрлөрү менен мамиле кылууну осуят кылды. Андан соң мунун себебин эскертип, эненин баласын көтөрүп жүргөндө тарткан түйшүгүн, кош бойлуу кезинде башынан өткөргөн кыйынчылыктарын, андан кийин төрөттүн оор машакатын, эмизүү жана багып-кароонун түйшүгүн айтты. Бул айтылгандар бир-эки саатка созулган кыска мөөнөт эмес, тескерисинче, узак убакыт — «отуз ай».

Адатта анын тогуз айга жакыны кош бойлуулукка, калганы эмизүүгө туура келет. «Энелер балдарын толук эки жыл эмизишсин» деген сөз менен бирге бул аяттан кош бойлуулуктун эң кыска мөөнөтү алты ай экени далилденет. Анткени эмизүү мөөнөтү — эки жыл; отуз айдан ушул эки жылды алып салсак, кош бойлуулук мөөнөтүнө алты ай калат.

«Ал күч-кубатынын туу чокусуна жеткенде» — башкача айтканда, күчүнүн, жаштыгынын жана акыл-эсинин толук жетилген чегине жеткенде; «кырк жашка чыкканда: “Раббим, мага илхам бер”» — башкача айтканда, мага туура жолду көрсөтүп, ийгилик бер: «Мага жана ата-энеме берген нээматыңа шүгүр кылуум үчүн». Бул динге байланышкан жана дүйнөлүк нээматтарды камтыйт. Шүгүр кылуу — нээматтарды аларды берген жана тартуулаган Аллага моюн сунууда колдонуу, Алланын жакшылыгын моюнга алып, ага шүгүр кылууга алсыз экенин сезүү жана ошол нээматтар үчүн Алланы мактоого тырышуу.

Ата-энеге берилген нээматтар алардын балдарына жана урпактарына да тийет, анткени алар бул нээматтардан, алардын себептеринен жана таасирлеринен сөзсүз үлүш алышат. Айрыкча динге байланышкан нээматтарда ата-эненин илим жана амал жагынан оңолушу балдарынын оңолушуна алып келген эң чоң себептерден.

«Өзүң ыраазы боло турган салих амалдарды кылуум үчүн» — башкача айтканда, оңолууга шарт түзгөн нерселердин баарын камтыган жана аны бузган нерселерден таза болгон амалдарды кылуум үчүн. Алла ыраазы болуп, кабыл алып, сооп бере турган амал — мына ушул.

«Урпактарымды да оңдоп бер» — өзү үчүн оңолууну сурагандан кийин, урпактарынын абалын да Алла оңдоп беришин сурады. Алардын оңолушунун пайдасы ата-энесине кайтарын «мен үчүн оңдоп бер» деген сөзү билдирет.

«Мен Сага тообо кылдым» — күнөөлөрдөн жана баш ийбестиктен тообо кылып, Сага баш ийүүгө кайттым. «Жана мен мусулмандарданмын».

Имам Ибн Касирдин тафсири

Алла Таала мурунку аятта Өзүнө гана таухид кылууну, ибадатты Ага гана арноону жана Ага карай түз болууну эскерткенден кийин, ата-энеге жакшылык кылуу тууралуу осуятты кошумчалады. Бул Курандын бир нече жеринде ушул нерселердин катар айтылышына окшош. Алла Таала: «Раббиң Өзүнө гана ибадат кылууңарды жана ата-энеңерге жакшылык кылууңарды буйруду» (Исра сүрөсү, 23-аят) деген. Ошондой эле: «Мага жана ата-энеңе шүгүр кыл.

Кайтуу — Мага» (Лукман сүрөсү, 14-аят) деген жана башка көптөгөн аяттар бар. Бул жерде Алла Таала: «Биз инсанга ата-энесине жакшылык кылууну осуят кылдык» (Анкабут сүрөсү, 8-аят) деди. Башкача айтканда, аларга жакшылык кылууну жана мээримдүү болууну буйрудук.

Абу Дауд ат-Таялиси айтты: Бизге Шуъба хадис айтты. Симак ибн Харб мага Мусъаб ибн Сааддын Сааддан риваят кылганын кабарлады. Саад айтты: «Сааддын энеси ага: “Алла ата-энеге баш ийүүнү буйруган жок беле? Сен Аллага каапыр болмоюнча, мен эч нерсе жебейм жана ичпейм”, — деди.

Ал тамак-аштан жана суусундуктан баш тартты. Акыры алар анын оозун таяк менен ачып тамак беришчү. Ошондо: “Биз инсанга ата-энесине жакшылык кылууну осуят кылдык...” деген аят түштү». Бул риваятты Муслим жана Ибн Мажадан башка хадис жыйнактары Шуъбанын иснады менен, ушуга окшош, бирок кеңири түрдө келтиришкен.

«Энеси аны кыйынчылык менен көтөрдү» — башкача айтканда, боюнда бар кезде анын айынан жүрөгү айланып, оордук тартып, алсырап, түйшүккө түшүп жана кош бойлуу аялдар башынан өткөргөн башка чарчоо-кыйынчылыктарды көрдү. «Аны кыйынчылык менен төрөдү» — башкача айтканда, толгоонун азабын жана анын күчүн тартып, оор төрөдү. «Аны көтөрүү жана эмчектен чыгаруу отуз ай» (Ахкаф сүрөсү, 15-аят).

Али (ага Алла ыраазы болсун) бул аятты Лукман сүрөсүндөгү: «Аны эмчектен чыгаруу эки жылда болот» (14-аят) деген сөз жана: «Балдарын эмизүүнү толук бүтүрүүнү каалаган энелер балдарын толук эки жыл эмизишсин» (Бакара сүрөсү, 233-аят) деген сөз менен бирге далил катары колдонуп, кош бойлуулуктун эң кыска мөөнөтү алты ай экенин чыгарган. Бул — күчтүү жана туура тыянак. Усман жана сахабалардын бир тобу да (алардын баарына Алла ыраазы болсун) анын пикирине кошулган.

Мухаммад ибн Исхак ибн Ясар Язид ибн Абдулла ибн Кусайттан, ал Баъжа ибн Абдулла ал-Жуханийден риваят кылат. Ал айтты: «Биздин уруудан бир киши Жухайна уруусунан аялга үйлөнүп, алты ай толгондо эле бала төрөдү. Күйөөсү Усманга барып, бул тууралуу айтты. Усман аялды алдырып келүүгө буйрук берди.

Ал кийимин кийүү үчүн ордунан турганда, эжеси ыйлап жиберди. Аял: “Эмнеге ыйлап жатасың? Алла менен ант болсун, андан башка эч ким мага жакындаган эмес. Алла эмне өкүм кылса, ошол болот”, — деди. Аны Усмандын алдына алып келишкенде, Усман аны ташбараңга алууга буйрук берди.

Бул кабар Алиге жеткенде, ал Усманга келип: “Эмне кылып жатасың?” — деди. Усман: “Ал толук алты айда төрөдү. Ушундай болушу мүмкүнбү?” — деди. Али: “Сен Куранды окубайсыңбы?” — деп сурады. Усман: “Окуйм”, — деди. Али: “Алланын: «Аны көтөрүү жана эмчектен чыгаруу отуз ай» дегенин уккан эмес белең?

Ошондой эле «толук эки жыл» дегенин да. Демек, андан алты ай гана калат”, — деди. Усман: “Алла менен ант болсун, бул нерсе оюма келбептир”, — деди. Анан аялды чакыртты, бирок алар барганда ал көз жумуп калган экен». Баъжа айтты: «Алла менен ант болсун, карга каргага, жумуртка жумурткага канчалык окшош болсо, ал бала да атасына ошончолук окшош эле».

Атасы аны көргөндө: «Балам, Алла менен ант болсун, мен сен жөнүндө эч шектенбейм», — деди. Кийин Алла аны жеп бүткөн жара менен сынады; жара аны жей берип, ал өлгөнгө чейин токтогон жок». Муну Ибн Аби Хатим риваят кылган. Биз муну «Мен эң биринчи ибадат кылуучуларданмын» деген сөздүн түшүндүрмөсүндө башка жол менен да келтиргенбиз.

Ибн Аби Хатим айтты: Атам бизге хадис айтты; Фурва ибн ал-Магра бизге хадис айтты; Али ибн Мусхир Дауд ибн Аби Һиндден, ал Икримадан, ал Ибн Аббастан риваят кылды. Ибн Аббас айтты: «Аял баласын тогуз ай көтөрүп төрөсө, аны эмизүүгө жыйырма бир ай жетет. Жети ай көтөрүп төрөсө, жыйырма үч ай эмизет. Алты ай көтөрүп төрөсө, толук эки жыл эмизет.

Анткени Алла Таала: “Аны көтөрүү жана эмчектен чыгаруу отуз ай” дейт».

«Ал күч-кубатынын туу чокусуна жеткенде» — күчтөнүп, жашы жетип, бойго жеткенде. «Кырк жашка чыкканда» — акылы толук жетилип, түшүнүгү жана сабырдуулугу кемелине келгенде. Адатта адам кырк жашка чыкканда кандай мүнөздө болсо, андан кийин көп өзгөрбөйт деп айтылат. Абу Бакр ибн Айяш ал-Аъмаштан, ал ал-Касим ибн Абдур-Рахмандан риваят кылат.

Ал айтты: «Мен Масруктан: “Адам күнөөлөрү үчүн качан жоопко тартылат?” — деп сурадым. Ал: “Кыркка жеткенде, өзүңдү сакта”, — деди».

Хафиз Абу Яъла ал-Маусили айтты: Убайдулла ал-Каварири бизге хадис айтты; Узра ибн Кайс ал-Азди — ал жүз жашка жеткен эле — бизге хадис айтты; Абу ал-Хасан ас-Салули андан риваят кылды жана мага кошумчалап айтты: Мухаммад ибн Амр ибн Усман Усмандан, ал Пайгамбардан (ага Алланын салам-салаваты болсун) риваят кылган хадисте мындай делет: «Мусулман пенде кырк жашка жеткенде, Алла анын эсебин жеңилдетет. Алтымыш жашка жеткенде, Алла ага Өзүнө кайтууну насип кылат. Жетимиш жашка жеткенде, асман эли аны жакшы көрөт. Сексен жашка жеткенде, Алла анын жакшы амалдарын бекемдеп, жаман иштерин өчүрөт.

Токсон жашка жеткенде, Алла анын мурдагы жана кийинки күнөөлөрүн кечирет, үй-бүлөсүнө шапаат кылуусуна уруксат берет жана асманда: “Ал — жердеги Алланын туткуну”, — деп жазат». Бул хадис башка жолдор менен да риваят кылынган жана Имам Ахмаддын «Муснадында» бар.

Бану Умайянын Дамасктагы эмирлеринин бири Хажжаж ибн Абдулла ал-Хаками: «Кырк жыл күнөөлөрдү жана баш ийбестикти адамдардан уялганым үчүн таштадым. Анан аларды Улуу Алладан уялганым үчүн таштадым», — деген. Акындын бул сөзү кандай сонун: «Ал жаштык кылды, башына ак чач түшкөнгө чейин; Ак чач басканда, жалганга: “Токто!” — деди».

«Раббим, мага илхам бер» — башкача айтканда, мага туура жолду көрсөт. «Мага жана ата-энеме берген нээматыңа шүгүр кылуум үчүн жана келечекте Өзүң ыраазы боло турган салих амалдарды кылуум үчүн». «Урпактарымды да оңдоп бер» — башкача айтканда, тукумумду жана кийинки муундарымды оңдо. «Мен Сага тообо кылдым жана мен мусулмандарданмын».

Бул аят кырк жашка жеткен адамга Алла Таалага тообону жана Ага кайтууну жаңыртып, буга бекем ниет кылууну үйрөтөт. Абу Дауд өзүнүн «Сунанында» Абдулла ибн Масъуддан (ага Алла ыраазы болсун) Пайгамбардын (ага Алланын салам-салаваты болсун) аларга ташаххудда мындай деп айтууну үйрөткөнүн риваят кылган: «Оо, Алла! Жүрөктөрүбүздү бириктир, арабызды оңдо, бизди тынчтык жолдоруна башта, караңгылыктардан нурга чыгар, ачык жана жашыруун бузук иштерден алыс кыл. Угуубузга, көрүүбүзгө, жүрөктөрүбүзгө, жубайларыбызга жана урпактарыбызга береке бер.

Биздин тообобузду кабыл кыл, чындыгында, Сен — тооболорду Кабыл Кылуучу, Ырайымдуусуң. Бизди нээматтарыңа шүгүр кылуучулардан, алар үчүн Сени мактоочулардан жана аларды моюнга алуучулардан кыл. Нээматтарыңды биз үчүн толукта».

Исра сүрөсү, 23-аят; Лукман сүрөсү, 14-аят; Анкабут сүрөсү, 8-аят; Лукман сүрөсү, 14-аят; Бакара сүрөсү, 233-аят.

Аль-Багавинин тафсири

Алла Тааланын: «Биз инсанга ата-энесине жакшылык кылууну осуят кылдык» деген сөзүнө келсек, Куфа окумуштуулары «ихсанан» деп окушкан.

«Энеси аны кыйынчылык менен көтөрдү жана кыйынчылык менен төрөдү» — бул жерде толгоонун оордугу айтылууда. Хижаз окурмандары жана Абу Амр эки жерде тең «карһан» деп, каф тамгасын фатха менен окушкан. Калгандары эки жерде тең дамма менен окушкан.

«Аны көтөрүү жана эмчектен чыгаруу» — башкача айтканда, эмчектен ажыратуу. Яъкуб алифти түшүрүп, «ва фаслуһу» деп окуган.

«Отуз ай» — бул кош бойлуулуктун эң кыска мөөнөтүн билдирет, ал алты ай; эмизүүнүн эң узак мөөнөтү — жыйырма төрт ай. Икримадан Ибн Аббас (Алла ага ыраазы болсун) мындай дегени риваят кылынат: «Аял тогуз ай көтөрсө, жыйырма бир ай эмизет. Алты ай көтөрсө, жыйырма төрт ай эмизет».

«Ал күч-кубатынын туу чокусуна жеткенде» — күчүнүн, жаштыгынын жана дене-бою толук жетилген чегине жеткенде. Бул он сегиз жаштан кырк жашка чейинки мезгил. Мына ошондуктан: «Кырк жашка чыкканда» деп айтылган.

Ас-Судди жана ад-Даххак: «Бул аят Саад ибн Аби Ваккас тууралуу түшкөн», — дешкен. Анын окуясы мурда айтылды. Башкалар болсо: «Абу Бакр ас-Сыддык, анын атасы Абу Кухафа Усман ибн Амр жана энеси Умму ал-Хайр бинт Сахр ибн Амр тууралуу түшкөн», — дешкен. Али ибн Аби Талиб: «Бул аят Абу Бакр тууралуу түшкөн.

Анын ата-энесинин экөө тең Исламды кабыл алышкан. Мухажирлерден ата-энеси тең мусулман болгон башка эч ким жок эле. Алла ага ата-энесине жакшылык кылууну осуят кылган жана андан кийинкилер да муну улантышкан», — деди.

Абу Бакр Пайгамбар (ага Алланын салам-салаваты болсун) менен соода үчүн Шамга барганда, өзү он сегиз жашта, Пайгамбар жыйырма жашта эле. Абу Бакр кырк жашка чыкканда, Пайгамбарга пайгамбарлык берилди. Ошондо ал ыйман келтирип, Раббисине дуба кылып: «Раббим, мага илхам бер» — башкача айтканда, туура жолду көрсөт; «Мага жана ата-энеме берген нээматыңа шүгүр кылуум үчүн» — хидаят жана ыйман нээматына шүгүр кылуум үчүн; «жана Өзүң ыраазы боло турган салих амалдарды кылуум үчүн» деди.

Ибн Аббас айтты: «Алла Таала анын дубасына жооп берди. Ал Алла үчүн азапталып жаткан тогуз момунду бошотту. Кайсы бир жакшылыкты каалабасын, Алла ага аны аткарууга жардам берди. Ошондой эле: “Урпактарымды да оңдоп бер”, — деп дуба кылды.

Алла анын дубасына жооп берип, балдарынын баары ыйман келтиришти. Ошентип, ата-энеси да, балдары да Исламды кабыл алышкан эле. Абу Кухафа Пайгамбарды, анын уулу Абу Бакрды, Абу Бакрдын уулу Абдур-Рахманды жана Абдур-Рахмандын уулу Абу Атикти көрүп, алар менен замандаш болду. Сахабалардын эч бирине мындай мүмкүнчүлүк берилген эмес».

«Мен Сага тообо кылдым жана мен мусулмандарданмын» — Алла Тааланын: «Ата-энеге жакшылык кылгыла» (Бакара сүрөсү, 83-аят) деген сөзүнө окшош.