Мурдагы ыймандуулар үчүн кечирим суроо

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Сахабалардан кийин келгендер үчүн алардын жолун жолдоо жана хидаятын үлгү тутуу — жетиштүү артыкчылык. Ошондуктан Аллах алардан кийинки, сахабаларды үлгү тутуп, алардын артынан ээрчигендерди айтып: «Алардан кийин келгендер» — башкача айтканда, мухажирлер менен ансарлардан кийин келгендер — «өздөрү жана бардык ыймандуулар үчүн жакшылык тилеп: “Оо, Раббибиз! Бизди жана бизден мурда ыйман менен өткөн бир туугандарыбызды кечире көр!” — дешет», — деди.

Бул дуба мурда өткөн сахабаларды, алардан мурункуларды жана алардан кийинкилерди кошо камтыган бардык ыймандуулар үчүн айтылган. Ыймандын артыкчылыктарынын бири — ыймандуулар бири-биринен пайда көрүп, ыйман аркылуу алардын ортосундагы бир туугандык байланышка ылайык бири-бирине дуба кылышы. Бул бир туугандыктын натыйжаларынын бири — бири-бирине дуба кылуу жана бири-бирин сүйүү.

Ошондуктан Аллах дубада жүрөктөгү кектин азын да, көбүн да жок кылууну эскерди. Кек жүрөктөн кеткенде, анын ордуна ыймандуулар ортосунда сүйүү, бири-бирине жакындык, ак ниет кеңеш жана ушул сыяктуу алардын бири-бирине тийиштүү укуктары орнойт. Аллах сахабалардан кийинкилерди ыйман менен сыпаттады. Анткени алардын: «Бизден мурда ыйман менен өткөндөр» дегени ыйманда алар менен орток экенин жана ыймандын негиздери менен ишеним маселелеринде сахабаларды ээрчигенин билдирет.

Булар — бул толук сыпатка татыктуу болгон Ахлу-с-Сунна ва-ль-Жамаа.

Аллах аларды күнөөлөрүн моюнга алып, алар үчүн кечирим сураганы, бири-бири үчүн истигфар кылганы жана ыймандуу бир туугандарына карата жүрөктөрүндөгү кек менен жек көрүүнү кетирүүгө аракет кылганы менен да сыпаттады. Анткени алардын бул дубасы жогоруда айтылгандарды талап кылат жана бири-бирин сүйүүнү, ар бири бир тууганына өзү үчүн каалаган нерсени каалоону, анын көзүнчө да, сыртында да, тирүүсүндө да, өлгөндөн кийин да ага ак ниет кеңеш берүүнү камтыйт. Бул аят ыймандуулардын бири-бирине карата аткарууга тийиш болгон укуктарынын бири ушундай экенин көрсөтөт.

Андан соң алар дубасын Аллахтын толук мээримин, аларга болгон зор боорукердигин жана жакшылыгын билдирген эки көркөм ысым менен аякташат. Аларга болгон жакшылыктын эң маанилүүлөрүнүн бири — Аллахтын аларга Өзүнүн жана пенделеринин укуктарын аткарууга ийгилик бергени.

Демек, бул үч топ — ушул үммөттүн үч тобу. Исламдын кызыкчылыгына жумшалуучу файъ мал-мүлкүнө татыктуулар да ушулар. Анын чыныгы ээлери — мына ушулар. Аллах Өзүнүн берешендиги жана ырайымы менен бизди да алардын катарынан кылсын. Али.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Аллахтын: «Алардан кийин келгендер: “Оо, Раббибиз! Бизди жана бизден мурда ыйман менен өткөн бир туугандарыбызды кечире көр! Жүрөгүбүзгө ыймандууларга карата кек салба! Оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Боорукерсиң, Ырайымдуусуң”, — дешет», — деген сөздөрү файъ мал-мүлкүнөн муктаждары үлүш алууга татыктуу болгон үчүнчү топту билдирет.

Алар — мухажирлер, андан кийин ансарлар, андан соң жакшылык менен ээрчиген табииндер. Аллах «Бараа» сүрөсүндө: «Мухажирлер менен ансарлардан алгачкылар жана аларды жакшылык менен ээрчигендер — Аллах алардан ыраазы, алар да Андан ыраазы болушту», — деген (ат-Тауба, 9:100). Аларды жакшылык менен ээрчигендер — алардын жакшы издерин жана көркөм сапаттарын ээрчиген, алар үчүн жашыруун да, ачык да дуба кылгандар.

Ошондуктан бул улуу аятта: «Алардан кийин келгендер: “Оо, Раббибиз! Бизди жана бизден мурда ыйман менен өткөн бир туугандарыбызды кечире көр! Жүрөгүбүзгө кек салба!” — дешет», — деп айтылган. Башкача айтканда, ыймандууларга карата жек көрүү менен көрө албастыкты жүрөгүбүзгө салба. «Оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Боорукерсиң, Ырайымдуусуң».

Имам Малик бул аяттан рафидийлердин сахабаларды жамандаган өкүлүнө файъ мал-мүлкүнөн үлүш берилбейт деген өкүмдү кандай сонун чыгарган. Анткени ал Аллах ушул аяттагы: «Оо, Раббибиз! Бизди жана бизден мурда ыйман менен өткөн бир туугандарыбызды кечире көр! Жүрөгүбүзгө ыймандууларга карата кек салба!

Оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Боорукерсиң, Ырайымдуусуң», — деген сөздөрүндө мактаган сапаттарга ээ эмес.

Ибн Абу Хатим мындай деген: «Бизге Муса ибн Абдуррахман ал-Масрукий хадис айтты, ага Мухаммад ибн Бишр, ага Исмаил ибн Ибрахим ибн Мухажир, ага атасы, андан Айша хадис айтты. Айша: “Аларга (ыймандууларга) истигфар кылууга буйрулган эле, бирок алар аларды жамандашты!” — деди. Андан кийин: “Алардан кийин келгендер: ‘Оо, Раббибиз! Бизди жана бизден мурда ыйман менен өткөн бир туугандарыбызды кечире көр...’” деген аятты окуду».

Исмаил ибн Улayya Абдулмалик ибн Умайрдан, ал Масруктан, ал Айшадан риваят кылып, Айша мындай деген: «Силерге Мухаммаддын (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) сахабалары үчүн истигфар кылуу буйрулган, бирок силер аларды жамандадыңар. Мен пайгамбарыңардын: “Бул үммөттүн акыркылары алгачкыларын каргаганга чейин, бул үммөт жок болбойт”, — дегенин уктум». Муну аль-Багави риваят кылган.

Абу Дауд мындай деген: «Бизге Мусаддад хадис айтты, ага Исмаил ибн Ибрахим, ага Айюб, ага аз-Зухри хадис айтты. Аз-Зухри айтты: Умар (Аллах андан ыраазы болсун): “Аллах алардан Өз Элчисине кайтарып берген нерсе үчүн силер ат, төө минип чуркаган жоксуңар...” — деген аят жөнүндө: “Бул — Аллахтын Элчисине (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) гана тиешелүү. Фадак жана башка сыяктуу араб кыштактары. Аллах кыштактардын элинен Өз Элчисине кайтарып берген нерсе Аллахка, Элчисине, жакын туугандарга, жетимдерге, жакырларга жана жолоочуга, ошондой эле үйлөрүнөн жана мал-мүлкүнөн ажыратылган кедей мухажирлерге таандык.

Ошондой эле алардан мурда Мединага жайгашып, ыйманды кабыл алган жана алардан кийин келгендерге да тиешелүү”, — деди. Ушул аят мусулмандардын баарын камтып, алардын эч кимисин анда үлүшү жок калтырган жок — же Айюб айткандай: анда ар биринин өз үлүшү бар, кулдарыңардын айрымдарынан башка», — деп риваят кылган. Абу Дауд муну ушундайча риваят кылган, бирок бул иснад үзүлгөн.

Ибн Жарир мындай деген: «Бизге Ибн Абдулаъла хадис айтты, ага Ибн Саур, ага Маъмардын, ага Айюбдун, ага Икрима ибн Халиддин, ага Малик ибн Аус ибн аль-Хадасанын кабары жетти. Ал мындай деди: Умар ибн аль-Хаттаб: “Садакалар кедейлерге жана жакырларга...” деген аятты “Аллах Билүүчү, Даанышман” деген жерине чейин окуду. Анан: “Бул — ошолор үчүн”, — деди. Андан соң: “Билип койгула, олжодон эмнени алсаңар, анын бештен бири Аллахка, Элчисине, жакын туугандарга, жетимдерге жана жакырларга таандык”, — деген аятты окуду да: “Бул да ошолор үчүн”, — деди.

Андан кийин: “Аллах кыштактардын элинен Өз Элчисине кайтарып берген нерсе...” деген аятты “кедейлерге” деген жерине чейин, андан соң “алардан мурда Мединага жайгашып, ыйманды кабыл алгандарга” жана “алардан кийин келгендерге” деген жерлерине чейин окуду. Анан: “Бул аят мусулмандардын баарын толугу менен камтыйт. Алардын эч кимиси анда өз үлүшүнөн кур калган эмес”, — деди. Анан: “Эгер жашасам, Суру Химярда жүргөн малчы да бул мал-мүлктөн өз үлүшүн алат; ал үчүн чекесинен тер чыккан эмес”, — деди». (Ат-Тауба, 9:100; ат-Тауба, 9:60; аль-Анфаль, 8:41.)

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын: «Алардан кийин келгендер» — деген сөзү табииндерди билдирет. Алар мухажирлер менен ансарлардан кийин, Кыямат күнүнө чейин келе турган адамдар. Андан соң Аллах алардын өздөрү жана ыйманда алардан мурда өткөндөр үчүн дуба кылып, кечирим сурай турганын айтып: «Алар: “Оо, Раббибиз! Бизди жана бизден мурда ыйман менен өткөн бир туугандарыбызды кечире көр!

Жүрөгүбүзгө кек салба!” — дешет», — деди. Бул жердеги «кек» — алдамчылык, көрө албастык жана жек көрүү. «Ыйман келтиргендерге карата. Оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Боорукерсиң, Ырайымдуусуң!»

Сахабалардын кимдир бирөөсүнө карата жүрөгүндө кек сактап, алардын баарына ырайым тилебеген адам Аллах ушул аятта айтып жаткан адамдардан эмес. Анткени Аллах ыймандууларды үч даражага бөлгөн: мухажирлер, ансарлар жана Аллах айткан сапаттарга ээ болгон табииндер. Ким табииндердин бул сыпатына ээ болбосо, ыймандуулардын бул топторунан тышкары калат.

Ибн Абу Лейла мындай деген: «Адамдар үч топко бөлүнөт: кедей мухажирлер, Мединага жайгашып, ыйманды кабыл алгандар жана алардан кийин келгендер. Бул үч топтун биринен тышкары калбоого аракет кыл».

Абу Саид аш-Шурайхинин бизге кабар беришинче, ага Абу Исхак ас-Саалаби, ага Абдуллах ибн Хамид, ага Ахмад ибн Абдуллах ибн Сулайман кабар берген. Ибн Нумайр бизге атасы аркылуу, ал Исмаил ибн Ибрахим аркылуу, ал Абдулмалик ибн Умайр аркылуу, ал Масрук аркылуу Айшадан (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылды. Айша мындай деген: «Силерге Мухаммаддын (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) сахабалары үчүн истигфар кылуу буйрулган, бирок силер аларды жамандадыңар. Мен пайгамбарыңардын: “Бул үммөттүн акыркылары алгачкыларын каргаганга чейин, бул үммөт жок болбойт”, — дегенин уктум».

Малик ибн Маугул мындай деген: Амир ибн Шурахил аш-Шаъбий: «Оо, Малик! Жөөттөр менен христиандар рафидийлерден артык болду. Жөөттөрдөн: “Диниңердеги эң жакшы адамдар ким?” — деп сурашканда: “Муса пайгамбардын сахабалары”, — дешти. Христиандардан: “Диниңердеги эң жакшы адамдар ким?” — деп сурашканда: “Иса пайгамбардын хаварийлери”, — дешти.

Ал эми рафидийлерден: “Диниңердеги эң жаман адамдар ким?” — деп сурашканда: “Мухаммаддын сахабалары”, — дешти. Аларга сахабалар үчүн истигфар кылуу буйрулган, бирок алар сахабаларды жамандашты. Ошондуктан аларга каршы кылыч Кыяматка чейин кынынан чыгарылган: алардын туусу көтөрүлбөйт, кадамы бекем болбойт, сөздөрү бирикпейт. Согуш үчүн от жагышкан сайын, Аллах алардын канын төгүп, биримдигин ыдыратып, далилдерин жокко чыгаруу менен аны өчүрөт.

Аллах бизди да, силерди да адаштыруучу каалоолордон сактасын», — деген.

Малик ибн Анас мындай деген: «Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) сахабаларынын бирин жек көргөн же аларга карата жүрөгүндө кек сактаган адамдын мусулмандардын файъ мал-мүлкүнөн үлүшү жок». Анан ал: «Аллах кыштактардын элинен Өз Элчисине кайтарып берген нерсе...» деген аятты «кедей мухажирлерге», «алардан мурда Мединага жайгашып, ыйманды кабыл алгандарга» жана «алардан кийин келгендерге» деген жерлерине чейин окуп, «Боорукер, Ырайымдуу» деген сөзүнө жетти. Бир өзгөчөлүк менен.