Muminler içün mağfiret ve muhabbet

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Olarından soñ kelgenler içün, olarnıñ izinden yürüv ve olarnıñ doğru yoluna uyuv, fazilet olaraq yeterlidir. Bu sebepten, Allah soñ kelgenlerden, olarğa uyğan ve izlerinden yürügen kimselerni zikr etti ve buyurdı: «Olarından soñ kelgenler» — ya da muhacirler ve ensarlardan soñ kelgenler — «deyler». Olar özlerine ve diger muminlerge nasihat eterek: «Rabbimiz! Bizni ve bizden iman ile evvel kelgen qardaşlarımıznı bağışla!»

Bu, evvelki Sahabeler, olardan evel kelgenler ve olardan soñ kelgenler de dahil olmaq üzere, bütün muminler içün umumiy bir duadır. Bu, iman faziletlerindendir: muminler biri-birinden fayda alır ve iman bağları sebebinden biri-birine dua eter. Bu iman bağı muminler arasında qardaşlıq bağını meydana ketire; bu bağnıñ neticelerinden biri de biri-birine dua etmeleri ve bir-birlerini sevüvleridir.

Bu sebepten Allah duada qalpteki ğillniñ [kineniñ] yoq olmasını zikr etti. Bu, az da, çoq da ğillni içine ala; ğill yoq olğan yerde onıñ zıttı — muminler arasında muhabbet, dostluq, samimiy nasihat ve muminlerniñ başqa haqları — sabit ola. Allah, Sahabelerden soñ kelgenlerni iman sahibi olaraq vasıfladı; çünki olarnıñ «bizden iman ile evvel kelgenler» degen sözleri, imanğa şerik olğanlarını ve iman esasları ile aqidelerinde Sahabelerge uyğanlarını köstere. Olar Ehl-i sünnet ve’l-cemaat ehlidir; bu tam vasıf yalnız olarğa uyğundır.

Allah, olarnı gunahlarını iqrar etken, olardan bağışlanma tilegen ve biri-birleri içün istiğfar etken kimseler olaraq da vasıfladı. Mumin qardaşlarınıñ qalplerinden ğill ve kineni ketirmek içün ciddiy çaba sarf etmeleri de bu vasıflardandır. Çünki böyle dua etmek, aytqanlarımıznı zaruriy olaraq ihtiva ete; biri-birlerini sevüvni, qardaşı içün özüne istegen şeyni istevni ve yanında olğanda da, yoq olğanda da, sağlığında da, vefatından soñ da oña nasihat etüvni bildire. Bu kerim ayet, bunıñ muminlerniñ biri-birine qarşı haqlarından biri olğanını köstere.

Soñra olar dualarını, Allahnıñ rahmetiniñ kemalini, olarğa qarşı şefqatiniñ ve ihsanınıñ çoq olğanını bildiren eki güzel ismi ile bitirdiler. Allahnıñ ihsanından biri, belki de eñ büyügi, olarğa Allahnıñ ve qullarınıñ haqlarını yerine ketirmege muvaffaqiyet berüvidir. Bu üç zümre — bu ümmetniñ zümreleridir; islamnıñ menfaatlerine sarf etilgen fey malına [harb etmeden alınğan malğa] haqqı olğanlar da bular. Fey malınıñ öz sahipleri de bular; Allah lütfi ve keremi ile bizni de olardan eylesin. Allah eñ doğrusını bile.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Olarından soñ kelgenler: “Rabbimiz! Bizni ve bizden iman ile evvel kelgen qardaşlarımıznı bağışla; iman etkenlerge qarşı qalplerimizde kineni qoyma. Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Şefqatlısıñ, Merhametlisiñ”, — derler». Bular, fey malından faqirlerine pay berilmege haqqı olğan üçünci zümredir: evvel muhacirler, soñ ensarlar, soñ ise ihsan ile olarğa uyğanlar.

«Tevbe» suresindeki ayette de şöyle buyurılğan: «Muhacirlerden ve ensarlardan evvel kelgenler ve ihsan ile olarğa uyğanlar — Allah olardan razı oldı» (Tevbe, 9:100). Ihsan ile uyğanlar — olarnıñ güzel izlerine ve güzel sıfatlarına uyğan, olar içün gizli ve açıq dua etken kimselerdir. Bu sebepten bu kerim ayette: «Olarından soñ kelgenler derler», yani olar şöyle derler: «Rabbimiz! Bizni ve bizden iman ile evvel kelgen qardaşlarımıznı bağışla; qalplerimizde kineni qoyma».

Yani iman etkenlerge qarşı buğz ve qıskançlıq qoyma. «Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Şefqatlısıñ, Merhametlisiñ».

İmam Malikniñ bu kerim ayetten çıqarğan neticesi ne qadar güzel: Sahabelerni sögen Rafiziniñ fey malında haqqı yoqtır. Çünki Allahnıñ şu sözlerinde medh etken sıfatlar onıñ üstünde yoqtır: «Rabbimiz! Bizni ve bizden iman ile evvel kelgen qardaşlarımıznı bağışla; iman etkenlerge qarşı qalplerimizde kineni qoyma. Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Şefqatlısıñ, Merhametlisiñ».

İbn Ebi Hatim şöyle ayta: «Musa ibn Abdurrahman el-Mesruqi bizge rivayet etti; oña Muhammed ibn Bişr rivayet etti; oña İsmail ibn İbrahim ibn Muhacir, atasından, o da Aişe’den rivayet etti; Aişe şöyle dedi: “Olarğa [Sahabeler içün] istiğfar etmeleri emir etildi, amma olar olarnı söktüler!” Soñra bu ayetni oqudı: “Olarından soñ kelgenler: ‘Rabbimiz! Bizni ve bizden iman ile evvel kelgen qardaşlarımıznı bağışla’ derler...”».

İsmail ibn Uleyye, Abdulmelik ibn Umeyrden, o Mesruqdan, o da Aişeden rivayet ete; Aişe şöyle dedi: «Sizge Muhammedniñ — Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun — Sahabeleri içün istiğfar etmek emir etildi, amma siz olarnı söktüñiz. Men peyğamberiñizniñ şöyle buyurğanını eşittim: “Bu ümmet, soñ kelgenleri evel kelgenlerini lânetlemeyince yoq olmay.”» Bunı el-Begaviy rivayet etti.

Ebu Davud şöyle ayta: «Müsedded bizge rivayet etti; oña İsmail ibn İbrahim rivayet etti; oña Eyyub, ez-Zühriden rivayet etti; ez-Zühri ayttı: Ömer — Allah ondan razı olsun — şöyle dedi: “Allahnıñ Elçisine olardan bergeni içün siz at ve deve sürmediñiz...”» (Haşr, 59:6). Ez-Zühri ayta: Ömer şöyle dedi: «Bu, Allahnıñ Elçisine — Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun — mahsus edi: Fedek ve başqa Arab qaryeleri.

Allahnıñ Elçisine qarye ehlinden bergen malı Allah, Elçisi, yaqınları, yetimler, faqirler ve yolda qalğanlar içündir; yurtlarından ve mallarından çıqarılğan faqir muhacirler içündir; olardan evel Medine yurtunda yerleşken ve iman etkenler içündir; ve olardan soñ kelgenler içündir». Böylece bu ayet bütün insanlarnı içine aldı. Müslümanlardan heç kim qalmadı ki, onda bir haqqı olmasın — Eyyub ayttı: ya da «bir payı» — yalnız sizniñ qul etken qullarıñızdan bazıları müstesna. Ebu Davud bunı böyle rivayet etti, amma isnadında kopuqlıq bar.

İbn Cerir şöyle ayta: «İbn Abdula’la bizge rivayet etti; oña İbn Sevr, Ma’mardan, o da Eyyubdan, o İkrime ibn Halid’den, o da Malik ibn Evs ibn el-Hadesan’dan rivayet etti». Malik ayta: Ömer ibn el-Hattab «Sadakalar yalnız faqirler ve miskinler içündir...» (Tevbe, 9:60) ayetini «Alim ve Hakimdir» sözlerine qadar oqudı. Soñra: «Bu, bular içündir», — dedi.

Soñra «Biliñ ki, elde etken bir şeyiñizniñ beşte biri Allah, Elçi, yaqınlar, yetimler, miskinler ve yolda qalğanlar içündir» (Enfal, 8:41) ayetini oqudı ve: «Bu, bular içündir», — dedi. Soñra «Allahnıñ qarye ehlinden Elçisine bergen malı...» (Haşr, 59:7) ayetini, «faqirler», «olarından evel Medine yurtunda yerleşken ve iman etkenler» ve «olardan soñ kelgenler» sözlerine qadar oqudı. Soñra: «Bu ayet bütün musulmanlarnı içine aldı; onlardan heç kim yoq ki, onda bir haqqı olmasın», — dedi.

Soñra ayttı: «Eger sağ qalır isem, Serw-i Himyer’deki çoban bile, alnı terlemese de, bu maldan payını alacaq». Tevbe 9:100; Tevbe 9:60; Enfal 8:41.

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah Azze ve Celle buyura: «Olarından soñ kelgenler». Yani, muhacirler ve ensarlardan soñ Qıyamet kününe qadar kelgen tabiiylerdir. Soñra olarnıñ özleri ve olardan evel iman etkenler içün dua etkenlerini ve bağışlanma tilegenlerini bildirdi: «Derler: Rabbimiz! Bizni ve bizden iman ile evvel kelgen qardaşlarımıznı bağışla; iman etkenlerge qarşı qalplerimizde ğill [aldav, qıskançlıq ve buğz] qoyma. Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Şefqatlısıñ, Merhametlisiñ».

Sahabelerden birine qalbinde ğill saqlap, olarnıñ hepsine rahmet tilemegen kimse, Allahnıñ bu ayette niyet etken kimselerinden degildir. Çünki Allah muminlerni üç tabaqa ayırdı: muhacirler, ensarlar ve Allahnıñ zikr etken sıfatları ile vasıflanğan tabiiyler. Bu sıfatlarğa sahip olmağan kimse muminlerniñ bu tabaqalarından tışarıda qala. İbn Ebi Leyla şöyle dedi: «İnsanlar üç tabaqadır: faqir muhacirler, Medine yurtunda yerleşken ve iman etkenler, bir de olardan soñ kelgenler. Bu tabaqalardan tışarıda qalmaw içün gayret et».

Ebu Said eş-Şureyhi bizge haber berdi; oña Ebu İshaq es-Se‘lebi haber berdi; oña Abdullah ibn Hamid haber berdi; oña Ahmed ibn Abdullah ibn Süleyman haber berdi; oña İbn Numeyr rivayet etti; oña atası, İsmail ibn İbrahim’den, o Abdulmelik ibn Umeyr’den, o Mesruqdan, o da Aişe’den rivayet etti. Aişe — Allah ondan razı olsun — şöyle dedi: «Sizge Muhammedniñ — Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun — Sahabeleri içün istiğfar etmek emir etildi, amma siz olarnı söktüñiz. Men peyğamberiñizniñ şöyle buyurğanını eşittim: “Bu ümmet, soñ kelgenleri evel kelgenlerini lânetlemeyince yoq olmay”».

Malik ibn Meğul şöyle rivayet etti: Amir ibn Şerahil eş-Şa‘biy ayttı: «Ey Malik, Yahudiyler ve Nasraniler Rafizilerden üstün oldılar. Yahudiylerge: “Diniñizniñ eñ hayırlı adamları kim?” — dep soraldı, olar: “Musa aleyhisselâmnıñ ashabı”, — dediler. Nasranilerge: “Diniñizniñ eñ hayırlı adamları kim?” — dep soraldı, olar: “İsa aleyhisselâmnıñ havarileri”, — dediler. Rafizilerden: “Diniñizniñ eñ şerli adamları kim?” — dep soraldı, olar: “Muhammedniñ — Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun — Sahabeleri”, — dediler.

Olarğa [Sahabeler içün] istiğfar etmek emir etildi, amma olar olarnı söktüler. Qıyamet kününe qadar qılıç olarğa qarşı qınına qoyulmay; bayraqları köterilmez, adımları sabit olmaz, sözleri bir yerde birleşmez. Ne vaqıt cenk içün ateş yaqalar ise, Allah qan tökülüvi, birlikleriniñ dağılıp ketüvi ve delilleriniñ çöküvi ile onı söndürir. Allah bizni ve sizni sapıqtırıcı heveslerden saqlasın».

Malik ibn Enes ayttı: «Kim Allahnıñ Elçisiniñ — Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun — Sahabelerinden birini sevmese ya da qalbinde olarğa qarşı ğill saqlasa, musulmanlarnıñ fey malında haqqı yoqtır». Soñra «Allahnıñ qarye ehlinden Elçisine bergen malı...» ayetini oqudı ve «faqir muhacirler», «Medine yurtunda yerleşken ve iman etkenler», «olardan soñ kelgenler» sözlerinden «Şefqatlı, Merhametli» sözlerine qadar oqudı. (Bir hususiyet ile.)