Dambi-dhaaf iyo qalbi daahir ah
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا، وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا. رَبَّنَا، إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ.
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
10. Kuwa yimaada (asxaabta Nabiga) kaddib waxay dhihi : Rabbigayow, Noo denbi dhaaf innaga iyo kuwaa walaalahayaga ah ee nooga horreeyey Iimaanka, hana u gelin quluubtayada wax naceyb ah kuwa (xaqa) rumeeyey. Rabbigayow! Waxaad tahay Turid Badane, Naxariis Badan.
Qaababka naxwaha: falka «ighfir lanaa» (اغْفِرْ لَنَا) iyo qaabka reebidda «laa tajcal» (لَا تَجْعَلْ). Muslimiinta dambe oo dhammaantood u duceeya Saxaabada, kana baryaya Alle in qalbiyadooda laga nadiifiyo xaasidnimo iyo cuqdad.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Waxaa ku filan dadka iyaga ka dambeeya fadliga ay leeyihiin inay jidkooda raacaan oo hanuunkooda ku daydaan. Sidaas darteed, Alle wuxuu sheegay dadka dambe ee ku dayda iyaga oo jidkooda raaca, wuxuuna yiri: «Kuwa yimaada iyaga dabadood» — kuwaas oo ah Muhaajiriinta iyo Ansaarta dabadood — «waxay yidhaahdaan» iyagoo naftooda iyo mu'miniinta kaleba u naseexaynaya: «Rabbiyow, noo dambi dhaaf annaga iyo walaalahayaga naga horreeyey iimaanka.» Ducadani waxay koobaysaa dhammaan mu'miniinta: kuwii horreeyey ee Saxaabada ahaa, kuwii iyaga ka horreeyey iyo kuwii iyaga ka dambeeyey.
Tani waa fadliga iimaanka ka mid ah: mu'miniintu way isu faa'iideeyaan, mid walbana midka kale ayuu u duceeyaa, sababta oo ah waxay wadaagaan iimaanka, kaas oo keenaya in mu'miniinta dhexdeeda la aasaaso walaaltinimo. Waxyaabaha ka farcama walaaltinimadaas waxaa ka mid ah inay isu duceeyaan oo isjeclaadaan.
Sidaas darteed, Alle ducada dhexdeeda wuxuu ku sheegay in qalbiga laga tirtiro cuqdadda, ha yaraato ama ha badnaatee. Marka cuqdaddu meesha ka baxdo, waxaa beddelkeeda yimaada jacaylka mu'miniinta, is-garab istaaggooda, isu naseexayntooda iyo waxyaalaha la midka ah ee ka mid ah xuquuqda mu'miniintu isku leeyihiin. Alle wuxuu dadka Saxaabada ka dambeeya ku sifeeyey iimaan, waayo hadalkooda ah «naga horreeyey iimaanka» wuxuu daliil u yahay inay iimaanka la wadaagaan, Saxaabadana kaga daydaan caqiidada iyo asaaskeeda.
Iyagu waa Ahlus-Sunnah wal-Jamaacah, waayo sifadan dhammaystiran iyaga oo keliya ayaa si dhab ah loogu tilmaami karaa. Waxa kale oo lagu sifeeyey inay qirtaan dembiyadooda oo dambi-dhaaf u dalbaan, qaarna qaar kale u dambi-dhaaf weydiistaan, kuna dadaalaan inay qalbiyadooda walaalahooda mu'miniinta ah ka saaraan cuqdadda iyo xumaanta. Ducadoodu waxay xambaarsan tahay dhammaan arrimahaas, waxayna muujinaysaa inay is jecel yihiin, mid walbana walaalkii u jecel yahay waxa uu naftiisa u jecel yahay, uguna naseexeeyo marka uu joogo iyo marka uu maqan yahay, isagoo nool iyo isagoo dhintayba.
Aayadda sharafta leh waxay tilmaamaysaa in arrimahaasi ka mid yihiin xuquuqda ay mu'miniintu isku leeyihiin.
Markaasay ducadooda ku soo afjareen laba magac oo wanaagsan, kuwaas oo muujinaya dhammaystirka naxariista Alle, naxariistiisa weyn iyo wanaaggiisa uu u sameeyo. Wanaaggaas waxaa ka mid ah — oo ah kan ugu weyn — inuu waafajiyo gudashada xuquuqda Alle iyo xuquuqda addoomadiisa. Saddexdan qaybood waa qaybaha ummaddan, iyagaana mudan maal-fayga oo loogu kharash gareeyo danaha Islaamka. Kuwani waa ehelkiisa dhabta ah.
Alle fadligiisa iyo deeqsinimadiisa ha naga yeelo kuwa ka mid ah. (Calaamadda qoraalka: «علا».)
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Hadalka Alle ee ah: «Kuwa yimaada iyaga dabadood waxay yidhaahdaan: Rabbiyow, noo dambi dhaaf annaga iyo walaalahayaga naga horreeyey iimaanka, hana ka yeelin qalbiyadayada cuqdad kuwa rumeeyey. Rabbiyow, adigu waxaad tahay Naxariis Badan, Naxariis Badan» wuxuu tilmaamayaa qaybta saddexaad ee dadka masaakiintooda xaqa ugu leh maal-fayga. Waa Muhaajiriinta, dabadeed Ansaarta, dabadeedna kuwa si wanaagsan u raacay. Sida uu Alle ugu sheegay suuradda at-Tawbah: «Kuwii ugu horreeyey ee Muhaajiriinta iyo Ansaarta ka mid ahaa iyo kuwii si wanaagsan u raacay, Alle wuu ka raalli noqday.»
Kuwa si wanaagsan u raacay waa kuwa raaca raadkooda wanaagsan iyo sifooyinkooda quruxda badan, una duceeya iyaga si qarsoodi ah iyo si cadba. Sidaas darteed ayuu aayaddan sharafta leh u yiri: «Kuwa yimaada iyaga dabadood waxay yidhaahdaan» — iyagoo leh: «Rabbiyow, noo dambi dhaaf annaga iyo walaalahayaga naga horreeyey iimaanka, hana ka yeelin qalbiyadayada cuqdad» — taas oo ah nacayb iyo xaasidnimo — «kuwa rumeeyey. Rabbiyow, adigu waxaad tahay Naxariis Badan, Naxariis Badan.»
Sida wanaagsan ee Imaam Maalik uga soo dheegtay aayaddan sharafta leh waxaa ka mid ah in Raafidiga caaya Saxaabada aanu qayb ku lahayn maal-fayga, maadaama aanu lahayn sifadii Alle ku ammaanay dadkan markii ay yidhaahdeen: «Rabbiyow, noo dambi dhaaf annaga iyo walaalahayaga naga horreeyey iimaanka, hana ka yeelin qalbiyadayada cuqdad kuwa rumeeyey. Rabbiyow, adigu waxaad tahay Naxariis Badan, Naxariis Badan.»
Ibnu Abii Xaatim wuxuu yiri: Muusaa bin Cabdir-Raxmaan al-Masruuqii ayaa noo warramay, wuxuuna yiri: Muxammad bin Bishr ayaa noo warramay, Ismaaciil bin Ibraahiim bin Muhaajirna wuxuu nooga warramay aabbihii, Caa’ishana waxay tiri: «Waxaa la faray inay iyaga [Saxaabada] dambi-dhaaf u weydiistaan, dabadeedna way caayeen!» Markaasay akhriday aayaddan: «Kuwa yimaada iyaga dabadood waxay yidhaahdaan: Rabbiyow, noo dambi dhaaf annaga iyo walaalahayaga naga horreeyey iimaanka» ilaa dhammaadka aayadda.
Ismaaciil bin Caliyah wuxuu ka wariyey Cabdil-Malik bin Cumayr, isaguna Masruuq ayuu ka wariyey, Caa’ishana waxay tiri: «Waxaa laydiin faray inaad u dambi-dhaaf weydiisaan Saxaabada Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), balse waad caaydeen. Waxaan maqlay Nabigiinna oo leh: “Ummaddani ma dhammaanayso ilaa kuwa ugu dambeeya ay lacnadaan kuwii ugu horreeyey.”» Al-Baghawi ayaa weriyey.
Abuu Daawuud wuxuu yiri: Musaddad ayaa noo warramay, Ismaaciil bin Ibraahiimna wuu noo warramay, Ayyuubna wuxuu nooga warramay, isaga oo ka soo xiganaya az-Zuhri, inuu yiri: Cumar (Alle haka raalli noqdee) wuxuu yiri: «Waxa Alle Rasuulkiisa uga soo celiyey iyaga, idinku umaad u kicin fardo iyo geel.» Az-Zuhri wuxuu yiri: Cumar wuxuu yiri: «Tani si gaar ah ayay ugu ahayd Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee): tuulooyinka Carabta, sida Fadak iyo meelo kale.
Waxa Alle Rasuulkiisa uga soo celiyo dadka tuulooyinka waxaa iska leh Alle, Rasuulka, qaraabada, agoonta, masaakiinta, musaafirka iyo faqiirradii guryahooda iyo maalkooda laga soo saaray; iyo kuwa magaalada [Madiina] degganaa ee iimaanka qaatay iyaga ka hor, iyo kuwa yimaada iyaga dabadood.» Sidaas ayay aayaddani dadka oo dhan u koobtay, mana jiro qof Muslim ah oo aan xaq ku lahayn — Ayyuub wuxuu yiri, ama wuxuu yiri: qayb — marka laga reebo qaar ka mid ah addoommada aad adinku leedihiin. Sidaas ayaa Abuu Daawuud u wariyey, hase yeeshee silsiladda werintu way go’an tahay.
Ibnu Jariir wuxuu yiri: Ibnu Cabdil-Aclaa ayaa noo warramay, Ibnu Thawrna wuu noo warramay, isagoo ka soo xiganaya Macmar, isaguna Ayyuub, isaguna Cikrima bin Khaalid, isaguna Maalik bin Aws bin al-Xadathaan. Wuxuu yiri: Cumar bin al-Khattaab ayaa akhriyey: «Sadaqooyinku waxay u sugnaadeen faqiirrada iyo masaakiinta» ilaa uu ka gaadhay: «Eebbe waa Cilmi Badane, Xikmad Badane»; markaas ayuu yiri: «Tani iyaga ayay u sugnaatay.»
Dabadeed wuxuu akhriyey: «Ogaada in waxa aad qaniimaysataan oo dhan shan meelood meel ka mid ahi ay u sugnaatay Alle, Rasuulka, qaraabada, agoonta iyo masaakiinta»; dabadeedna wuxuu yiri: «Tani iyagana ayay u sugnaatay.» Dabadeed wuxuu akhriyey: «Waxa Alle Rasuulkiisa uga soo celiyey dadka tuulooyinka» ilaa uu ka gaadhay: «faqiirrada», «iyo kuwa magaalada [Madiina] degganaa ee iimaanka qaatay iyaga ka hor», «iyo kuwa yimaada iyaga dabadood». Markaas ayuu yiri: «Aayaddani guud ahaan Muslimiinta ayay koobtay. Ma jiro qof aan xaq ku lahayn.»
Dabadeed wuxuu yiri: «Haddii aan noolaado, xataa adhijirka jooga Sarw Ximyar qaybtiisa wuu heli doonaa, isaga oo aan dhibic dhidid ahi ka daadan.» (At-Tawbah: 100; At-Tawbah: 60; Al-Anfaal: 41.)
Tafsiirka Al-Baqawi
Hadalka Alle, Weyne oo Sarreeye, ee ah: «Kuwa yimaada iyaga dabadood» waxaa loola jeedaa Taabiciinta, kuwaas oo yimaada Muhaajiriinta iyo Ansaarta dabadood ilaa Qiyaamaha. Dabadeed wuxuu sheegay inay naftooda iyo kuwii iimaanka kaga horreeyey dambi-dhaaf u baryaan, wuxuuna yiri: «Waxay yidhaahdaan: Rabbiyow, noo dambi dhaaf annaga iyo walaalahayaga naga horreeyey iimaanka, hana ka yeelin qalbiyadayada cuqdad» — cuqdaddu waa khiyaano, xaasidnimo iyo nacayb — «kuwa rumeeyey. Rabbiyow, adigu waxaad tahay Naxariis Badan, Naxariis Badan.»
Qofkii qalbigiisa cuqdad ugu haya mid ka mid ah Saxaabada oo aan dhammaantood naxariis u baryin, kuma jiro kuwa Alle aayaddan ula jeedo. Alle wuxuu mu'miniinta u kala dhigay saddex darajo: Muhaajiriinta, Ansaarta iyo Taabiciinta lagu tilmaamay sifada uu Alle sheegay. Qofkii aan Taabiciinta ahayn ee sifadaas leh, wuxuu ka baxayaa qaybaha mu'miniinta.
Ibnu Abii Laylaa wuxuu yiri: Dadku waxay u kala baxaan saddex qaybood: faqiirrada Muhaajiriinta, kuwa magaalada [Madiina] degganaa ee iimaanka qaatay, iyo kuwa yimaada iyaga dabadood. Ee ku dadaal inaadan ka mid noqon kuwa ka baxsan qaybahan.
Abuu Saciid ash-Shurayxii ayaa noo sheegay, Abuu Isxaaq ath-Thaclabina wuxuu noo sheegay, Cabdullaahi bin Xaamidna wuxuu noo sheegay, Axmed bin Cabdullaahi bin Sulaymaanna wuxuu noo sheegay, Ibnu Numayrna wuu noo warramay, aabbihiina wuxuu uga warramay Ismaaciil bin Ibraahiim, kaas oo ka soo wariyey Cabdil-Malik bin Cumayr, isaguna Masruuq, isaguna Caa’ishah (Alle haka raalli noqdee). Waxay tiri: «Waxaa laydiin faray inaad u dambi-dhaaf weydiisaan Saxaabada Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), balse waad caaydeen.
Waxaan maqlay Nabigiinna oo leh: “Ummaddani ma dhammaanayso ilaa kuwa ugu dambeeya ay lacnadaan kuwii ugu horreeyey.”»
Maalik bin Maghuwl wuxuu yiri: Caamir bin Sharaaxiil ash-Sha’bii ayaa Maalik ku yiri: «Yuhuudda iyo Nasaaradu waxay Raafidada kaga fadli bateen arrintan: Yuhuudda ayaa la weydiiyey: “Waa kuwee kuwa ugu kheyrka badan diintiinna?” Waxay yidhaahdeen: “Waa saxaabadii Muuse.” Nasaaradana waxaa la weydiiyey: “Waa kuwee kuwa ugu kheyrka badan diintiinna?” Waxay yidhaahdeen: “Waa xawaariyiintii Ciise.”
Raafidada waxaa la weydiiyey: “Waa kuwee kuwa ugu sharka badan diintiinna?” Waxay yidhaahdeen: “Waa Saxaabada Muxammad.” Waxaa la faray inay dambi-dhaaf u weydiistaan, balse way caayeen. Seeftu iyaga ayay ku dul qaawan tahay ilaa Qiyaamaha: calan uma taagnaado, cagtooduna ma sugnaato, hadalkooduna iskuma yimaado.
Mar kasta oo ay dab dagaal shidaan, Alle wuxuu ku bakhtiiyaa dhiiggooda oo la daadiyo, kooxdooda oo kala firdhata iyo doodahooda oo burta. Alle ha naga ilaaliyo annaga iyo idinkaba rabitaannada dadka baadiyowga ah.»
Maalik bin Anas wuxuu yiri: «Qofkii neceb mid ka mid ah Saxaabada Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), ama qalbigiisa cuqdad uga haya, xaq kuma laha maal-fayga Muslimiinta.» Dabadeed wuxuu akhriyey: «Waxa Alle Rasuulkiisa uga soo celiyey dadka tuulooyinka» ilaa uu ka gaadhay aayaddan: «faqiirrada Muhaajiriinta, kuwa magaalada [Madiina] degganaa ee iimaanka qaatay, iyo kuwa yimaada iyaga dabadood» ilaa hadalkiisa ah: «Naxariis Badan.» (Waxay ku tilmaaman yihiin sifadaas.)
Saxiix Muslim (xadiis 2541) waxaa laga soo weriyey Abuu Hurayrah in Nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu reebay in la caayo Saxaabadiisa.