رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا، وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا. رَبَّنَا، إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ.
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ (اھو مال اُنھن لاءِ به آھي) جيڪي انھن (مھاجرن ۽ انصارن) کانپوءِ آيا چوندا آھن ته اي اسان جا پالڻھار اسان کي بخش ۽ اسان جي (انھن) ڀائرن کي (به) جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي ۽ مؤمنن به نسبت اسان جي دلين ۾ ڪو ڪينو نه وجھ اي اسان جا پالڻھار بيشڪ تون ڏاڍو شفقت ڪندڙ مھربان آھين.
لفظ «اغفر لنا» (اسان کي بخش) فعل جي صورت آهي، جڏهن ته «ولا تجعل» (نه رک) منع ڪرڻ واري صورت آهي. هن دعا ۾ سڀ پوين مسلمان صحابه (صاحبانِ رسول) لاءِ دعا ڪن ٿا ۽ پنهنجن دلين کي مؤمنن لاءِ حسد ۽ ڪيني کان پاڪ رکڻ جي التجا ڪن ٿا.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
انهن کان پوءِ ايندڙن لاءِ فضيلت جي ڪافي ڳالهه اها آهي ته اهي سندن پيروي ڪن ۽ سندن هدايت کي پنهنجو رهنما بڻائين. انهيءَ ڪري الله تعاليٰ انهن پوين جو ذڪر ڪيو، جيڪي سندن پيروي ڪن ٿا ۽ سندن پٺيان هلن ٿا، فرمايائين: «۽ جيڪي انهن کان پوءِ آيا» يعني مهاجرن ۽ انصارن کان پوءِ. اهي پنهنجي ۽ ٻين مؤمنن جي خيرخواهيءَ خاطر چون ٿا: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي.»
هيءَ دعا سڀني مؤمنن کي شامل آهي: اڳين صحابن کي، انهن کان اڳ وارن کي ۽ انهن کان پوءِ وارن کي به. ايمان جي فضيلتن مان هيءَ ڳالهه آهي ته مؤمن هڪ ٻئي کان فائدو وٺن ٿا ۽ هڪ ٻئي لاءِ دعا ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته ايمان ۾ گڏيل هجڻ مؤمنن جي وچ ۾ ڀائپيءَ جو رشتو قائم ڪري ٿو. ان ڀائپيءَ جي حقن مان آهي ته هو هڪ ٻئي لاءِ دعا ڪن ۽ هڪ ٻئي سان محبت رکن.
انهيءَ ڪري الله تعاليٰ دعا ۾ دل مان ڪينو دور ڪرڻ جو ذڪر ڪيو آهي. ان ۾ ڪيني جي ٿوري ۽ گهڻي هر صورت شامل آهي. جڏهن ڪينو ختم ٿي وڃي ٿو ته ان جي ابتڙ ڳالهه، يعني مؤمنن جي وچ ۾ محبت، دوستي، خيرخواهي ۽ اهڙيون ٻيون ڳالهيون ثابت ٿين ٿيون، جيڪي مؤمنن جا هڪ ٻئي تي حق آهن. الله تعاليٰ صحابن کان پوءِ وارن کي ايمان سان وصفيو، ڇو ته سندن چوڻ «جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي» ايمان ۾ سندن شراڪت ۽ ايمان جي عقيدن ۽ اصولن ۾ صحابن جي پيرويءَ جو دليل آهي.
اهي اهل سنت والجماعت آهن، جن تي ئي هيءَ مڪمل وصف ٺهڪي اچي ٿي. الله انهن کي پنهنجن گناهن جو اقرار ڪرڻ، انهن لاءِ بخشش گهرڻ، هڪ ٻئي لاءِ مغفرت جي دعا ڪرڻ، ۽ پنهنجن مؤمن ڀائرن جي دلين مان ڪينو ۽ بغض ڪڍڻ جي ڪوشش ڪرڻ سان به وصفيو آهي. سندن اها دعا انهن ڳالهين کي لازم ڪري ٿي ۽ انهن ۾ هڪ ٻئي لاءِ محبت، پنهنجي ڀاءُ لاءِ اهو ئي پسند ڪرڻ جيڪو پاڻ لاءِ پسند ڪن ٿا، ۽ حاضر توڙي غيرحاضر، جيئري توڙي وفات ڪري ويل ڀاءُ لاءِ خيرخواهي ڪرڻ شامل آهي. هيءَ آيت ٻڌائي ٿي ته اهي ڳالهيون مؤمنن جا هڪ ٻئي تي حق آهن.
پوءِ انهن پنهنجي دعا جو اختتام الله جي ٻن سهڻن نالن سان ڪيو، جيڪي سندس رحمت جي ڪمال، انهن لاءِ سندس گهڻي شفقت ۽ احسان تي دلالت ڪن ٿا. سندس احسانن مان، بلڪه سڀ کان وڏن احسانن مان، هي به آهي ته کين الله ۽ سندس ٻانهن جا حق ادا ڪرڻ جي توفيق ڏئي ٿو. اهي ٽيئي جماعتون هن امت جا طبقا آهن ۽ اسلام جي ڀلائيءَ لاءِ مقرر ٿيل فيءُ جا حقدار آهن. اهي ئي ان جا اهل آهن. الله پنهنجي فضل ۽ ڪرم سان اسان کي به انهن مان ڪري. (العلاّمة السعدي)
امام ابن ڪثير جي تفسير
الله تعاليٰ جو فرمان «۽ جيڪي انهن کان پوءِ آيا، چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي، ۽ مؤمنن لاءِ اسان جي دلين ۾ ڪينو نه رک. اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون نهايت شفقت ڪندڙ، ٻاجهارو آهين» انهن ماڻهن جو بيان آهي، جن جي غريبن کي فيءُ مان حصو ملڻ جو حق آهي.
اهي ٽيون طبقو آهن: پهرين مهاجر، پوءِ انصار، ۽ پوءِ اهي تابعين جيڪي نيڪيءَ سان سندن پيروي ڪن ٿا؛ جيئن سورة توبه جي آيت ۾ آهي: «۽ اڳرائي ڪندڙ پهريان مهاجر ۽ انصار، ۽ اهي جن نيڪيءَ سان سندن پيروي ڪئي، الله انهن کان راضي ٿيو.» نيڪيءَ سان پيروي ڪندڙ تابعين مان مراد اهي آهن، جيڪي سندن سهڻن طريقن ۽ سٺين صفتن جي پيروي ڪن ۽ سندن لاءِ ڳجهي توڙي ظاهر ۾ دعا گهرن. انهيءَ ڪري هن پاڪ آيت ۾ فرمايو: «۽ جيڪي انهن کان پوءِ آيا، چون ٿا» يعني چوندي: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي، ۽ اسان جي دلين ۾ ڪينو نه رک» يعني بغض ۽ حسد «انهن لاءِ، جن ايمان آندو.
اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون نهايت شفقت ڪندڙ، ٻاجهارو آهين.»
امام مالڪ هن پاڪ آيت مان ڪيتري سهڻي ڳالهه اخذ ڪئي آهي: رافضي، جيڪو صحابه کي گاريون ڏئي ٿو، تنهن جو فيءُ جي مال ۾ ڪو حصو ناهي، ڇو ته هو ان وصف تي پورو نٿو لهي، جنهن سان الله انهن ماڻهن جي واکاڻ ڪئي آهي، جڏهن هو چون ٿا: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي، ۽ مؤمنن لاءِ اسان جي دلين ۾ ڪينو نه رک. اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون نهايت شفقت ڪندڙ، ٻاجهارو آهين.»
ابن ابي حاتم چيو: اسان کي موسى بن عبدالرحمان المسروقي روايت ٻڌائي، هن چيو: اسان کي محمد بن بشر ٻڌايو، هن چيو: اسان کي اسماعيل بن ابراهيم بن مهاجر، پنهنجي پيءُ کان، عائشه رضي الله عنها کان روايت ڪئي ته پاڻ فرمايائون: «انهن کي حڪم ڏنو ويو ته صحابه لاءِ بخشش گهرن، پر انهن کين گاريون ڏنيون!» پوءِ پاڻ هيءَ آيت پڙهيائون: «۽ جيڪي انهن کان پوءِ آيا، چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي» ــ آيت جي پڇاڙيءَ تائين.
اسماعيل بن عليّه، عبدالملڪ بن عمير کان، هو مسروق کان، ۽ هو عائشه رضي الله عنها کان روايت ڪري ٿو ته پاڻ فرمايائون: «توهان کي حڪم ڏنو ويو ته محمد ﷺ جي صحابه لاءِ بخشش گهرو، پر توهان کين گاريون ڏنيون. مون اوهان جي نبي ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: ”هيءَ امت تيستائين ختم نه ٿيندي، جيستائين ان جا پويان ان جي اڳين تي لعنت نه ڪندا.“» البغوي هي روايت نقل ڪئي آهي.
ابو داؤد چيو: اسان کي مسدد روايت ٻڌائي، هن چيو: اسان کي اسماعيل بن ابراهيم ٻڌايو، هن چيو: اسان کي ايوب، زُهري کان روايت ڪئي ته عمر رضي الله عنه فرمايو: «۽ جيڪي مال الله پنهنجي رسول کي انهن کان واپس ڏنو، ان لاءِ توهان نه گهوڙا ڊوڙايا، نه اٺ.» زُهري چيو ته عمر فرمايو: «هي رسول الله ﷺ لاءِ خاص هو: عرب جي فدڪ ۽ ٻيا ڳوٺ.
پوءِ الله ڳوٺن وارن کان جيڪو مال پنهنجي رسول کي واپس ڏنو، سو الله، رسول، قرابت وارن، يتيمن، مسڪينن ۽ مسافرن لاءِ آهي، ۽ انهن غريب مهاجرن لاءِ به آهي، جن کي سندن گهرن ۽ مالن مان ڪڍيو ويو، ۽ انهن لاءِ به، جن انهن کان اڳ مديني کي پنهنجو گهر بڻايو ۽ ايمان تي قائم رهيا، ۽ انهن لاءِ به، جيڪي انهن کان پوءِ آيا.» پوءِ عمر فرمايو: «هن آيت سڀني ماڻهن کي شامل ڪري ڇڏيو؛ مسلمانن مان ڪو به اهڙو نه رهيو، جنهن جو ان ۾ حق نه هجي» ــ ايوب چيو: يا فرمايائون «حصو نه هجي» ــ سواءِ انهن غلامن مان ڪن جي، جن جا توهان مالڪ آهيو. ابو داؤد هن روايت کي هن طرح نقل ڪيو آهي، پر ان جي سند ۾ انقطاع آهي.
ابن جرير چيو: اسان کي ابن عبدالأعلى روايت ٻڌائي، هن چيو: اسان کي ابن ثور، معمر کان، هن ايوب کان، هن عڪرمه بن خالد کان، ۽ هن مالڪ بن اوس بن الحدثان کان روايت ڪئي ته عمر بن خطاب پڙهيو: «صدقا فقط غريبن ۽ مسڪينن لاءِ آهن» تان جو «ڄاڻندڙ، حڪمت وارو» تائين پهتو. پوءِ فرمايائين: «هي انهن لاءِ آهي.» پوءِ پڙهيائين: «۽ ڄاڻو ته جيڪو ڪجهه به توهان غنيمت ۾ حاصل ڪيو، تنهن جو پنجون حصو الله، رسول، قرابت وارن، يتيمن ۽ مسڪينن لاءِ آهي.» پوءِ فرمايائين: «هي انهن لاءِ آهي.»
پوءِ پڙهيائين: «الله ڳوٺن وارن کان جيڪو مال پنهنجي رسول کي واپس ڏنو» تان جو «غريبن» تائين پهتو، پوءِ پڙهيائين: «۽ انهن لاءِ جن انهن کان اڳ مديني کي پنهنجو گهر بڻايو ۽ ايمان تي قائم رهيا، ۽ انهن لاءِ به جيڪي انهن کان پوءِ آيا.» پوءِ فرمايائين: «هن آيت عام مسلمانن سڀني کي شامل ڪري ڇڏيو آهي، ۽ ڪو به اهڙو ناهي، جنهن جو ان ۾ حق نه هجي.» پوءِ فرمايائين: «جيڪڏهن مان جيئرو رهيس ته حمير جي واديءَ ۾ ويٺل ڌنار تائين پنهنجو حصو ضرور پهچندو، جيتوڻيڪ ان لاءِ سندس پيشانيءَ مان پگهر به نه وهيو هجي.» (التوبة: 100؛ التوبة: 60؛ الأنفال: 41)
البغوي جي تفسير
الله عزوجل جو فرمان «۽ جيڪي انهن کان پوءِ آيا» مان مراد تابعين آهن، يعني اهي ماڻهو جيڪي مهاجرن ۽ انصارن کان پوءِ، قيامت تائين ايندا. پوءِ الله ٻڌايو ته اهي پنهنجي لاءِ ۽ انهن لاءِ، جيڪي ايمان آڻڻ ۾ کانئن اڳ هئا، دعا ۽ بخشش گهرن ٿا. فرمايائين: «چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جن ايمان آڻڻ ۾ اسان کان اڳرائي ڪئي، ۽ مؤمنن لاءِ اسان جي دلين ۾ ڪينو نه رک.»
«ڪينو» مان مراد ٺڳي، حسد ۽ بغض آهي. «اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون نهايت شفقت ڪندڙ، ٻاجهارو آهين.» جنهن جي دل ۾ صحابه مان ڪنهن لاءِ ڪينو هجي ۽ هو انهن سڀني لاءِ رحمت جي دعا نه ڪري، سو انهن ماڻهن مان ناهي، جن کي الله هن آيت ۾ مراد ورتو آهي؛ ڇو ته الله مؤمنن جا ٽي طبقا مقرر ڪيا آهن: مهاجر، انصار، ۽ تابعين، جن کي هن بيان ڪيل وصفن سان وصفيو آهي.
جيڪو هن وصف سان تابعين مان نه هجي، سو مؤمنن جي طبقن کان ٻاهر آهي.
ابن ابي ليلى چيو: ماڻهو ٽن طبقن ۾ آهن: غريب مهاجر، اهي جن مديني کي پنهنجو گهر بڻايو ۽ ايمان تي قائم رهيا، ۽ اهي جيڪي انهن کان پوءِ آيا. تنهنڪري ڪوشش ڪر ته انهن طبقن مان ٻاهر نه رهين. اسان کي ابو سعيد الشريحي خبر ڏني، هن چيو: اسان کي ابو اسحاق الثعلبي خبر ڏني، هن چيو: اسان کي عبدالله بن حامد خبر ڏني، هن چيو: اسان کي احمد بن عبدالله بن سليمان خبر ڏني، هن چيو: اسان کي ابن نمير ٻڌايو، هن چيو: منهنجي پيءُ اسماعيل بن ابراهيم کان، هن عبدالملڪ بن عمير کان، هن مسروق کان، ۽ هن عائشه رضي الله عنها کان روايت ڪئي ته پاڻ فرمايائون: «توهان کي حڪم ڏنو ويو ته محمد ﷺ جي صحابه لاءِ بخشش گهرو، پر توهان کين گاريون ڏنيون.
مون اوهان جي نبي ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: ”هيءَ امت تيستائين ختم نه ٿيندي، جيستائين ان جا پويان ان جي اڳين تي لعنت نه ڪندا.“»
مالك بن مغول چيو: عامر بن شراحيل الشعبي مون کي چيو: «اي مالڪ! يهودين ۽ عيسائين رافضين کان بهتر رويو اختيار ڪيو. يهودين کان پڇيو ويو: ”توهان جي دين وارن مان سڀ کان ڀلا ڪير آهن؟“ انهن چيو: ”موسى عليه السلام جا ساٿي.“ عيسائين کان پڇيو ويو: ”توهان جي دين وارن مان سڀ کان ڀلا ڪير آهن؟“
انهن چيو: ”عيسى عليه السلام جا حواري.“ ۽ رافضين کان پڇيو ويو: ”توهان جي دين وارن مان سڀ کان بڇڙا ڪير آهن؟“ انهن چيو: ”محمد ﷺ جا صحابه.“ کين صحابه لاءِ بخشش گهرڻ جو حڪم ڏنو ويو، پر انهن کين گاريون ڏنيون. تنهنڪري قيامت تائين انهن خلاف تلوار کنيل رهندي؛ نه سندن جهنڊو بلند ٿيندو، نه سندن قدم ڄمندو ۽ نه سندن ڳالهه گڏ ٿيندي.
جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائيندا، الله سندن خون وهائڻ، سندن جماعت ٽوڙڻ ۽ سندن دليل کي باطل ڪرڻ سان اها باهه وسائي ڇڏيندو. الله اسان کي ۽ توهان کي گمراهه ڪندڙ خواهشن کان بچائي.»
امام مالڪ بن انس چيو: «جيڪو رسول الله ﷺ جي صحابه مان ڪنهن سان بغض رکي، يا سندس دل ۾ انهن لاءِ ڪينو هجي، تنهن جو مسلمانن جي فيءُ ۾ ڪو حق ناهي.» پوءِ هن «الله ڳوٺن وارن کان جيڪو مال پنهنجي رسول کي واپس ڏنو» پڙهيو، تان جو هن آيت «غريب مهاجرن لاءِ، ۽ انهن لاءِ جن مديني کي پنهنجو گهر بڻايو ۽ ايمان تي قائم رهيا، ۽ انهن لاءِ جيڪي انهن کان پوءِ آيا» جي آخر، «نهايت شفقت ڪندڙ، ٻاجهارو» تائين پهتو. (هڪ صفت سان.)
صحيح مسلم (2541) ۾ ابو هريره رضي الله عنه کان روايت آهي ته نبي ﷺ پنهنجي صحابه کي گاريون ڏيڻ کان منع فرمايو.