Mo‘minlar uchun mag‘firat va muhabbat

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ulardan keyingilar uchun fazilatning o‘zi — ulardan keyin yurish va ularning hidoyatiga ergashishdir. Shu bois Alloh ulardan keyingi, ularga ergashib, izlaridan boradigan kishilarni zikr qilib: «Ulardan keyin kelganlar», ya’ni muhojirlar va ansorlardan keyin kelganlar, «ayturlar», deydi. Ular o‘zlari va barcha mo‘minlarga nasihat qilib: «Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin», deydilar. Bu barcha mo‘minlarni: sahobalar orasidagi avvalgilardan tortib, ulardan oldin va keyin kelganlargacha qamrab oluvchi duodir.

Iymon fazilatlaridan biri shuki, mo‘minlar bir-birlariga naf yetkazadilar va iymon sababli bir-birlari uchun duo qiladilar. Iymon mo‘minlar orasida birodarlik rishtasini bog‘lashni taqozo etadi; birodarlikning natijalaridan biri — bir-birlari uchun duo qilishlari va bir-birlarini sevishlaridir. Shu sababli Alloh duoda qalbdan ozmi-ko‘pmi g‘illni daf qilishni zikr qildi. G‘ill yo‘q bo‘lsa, uning ziddi — mo‘minlar orasidagi muhabbat, do‘stlik, samimiy nasihat va mo‘minlarning boshqa haqlari sobit bo‘ladi.

Alloh sahobalardan keyin kelganlarni iymon bilan sifatlagan, chunki ularning «bizdan avval iymon bilan o‘tganlar» degan so‘zlari iymonda sheriklikni va sahobalarga e’tiqod hamda iymon asoslarida ergashishlarini bildiradi. Bular Ahli sunna val-jamoa bo‘lib, bu to‘liq sifat faqat ularga muvofiq keladi. Alloh ularni gunohlarini tan olib, ular uchun mag‘firat so‘rashlari, bir-birlariga istig‘for aytishlari hamda mo‘min birodarlari uchun qalblaridan g‘ill va adovatni ketkazishga intilishlari bilan sifatlagan.

Chunki ularning bu duosi biz aytgan sifatlarni taqozo etib, bir-birlarini sevishlarini, har birlari birodari uchun o‘ziga istagan narsani istashini, unga hoziru g‘oyibda, tirikligida ham vafotidan keyin ham xolis nasihat qilishini o‘z ichiga oladi. Bu ulug‘ oyat mo‘minlarning bir-birlari oldidagi haqlaridan biri aynan shu ekaniga dalolat qiladi. So‘ng ular duolarini Allohning rahmati komilligi, ularga nisbatan shafqati nihoyatda kuchli ekani va ehsonini anglatadigan ikki go‘zal ism bilan yakunladilar.

Allohning ehsonlaridan biri — balki eng ulug‘i — ularni Alloh va bandalarining haqlarini ado etishga muvaffaq qilishidir. Bu uch toifa ummatning toifalaridir va Islom manfaatlariga sarflanadigan fay’ga haqli kishilardir. Ana shular bunga haqli bo‘lgan kishilardir. Alloh O‘z fazli va karami bilan bizni ham ulardan qilsin. «Alā».

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Ulardan keyin kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, qalbimizda iymon keltirganlarga nisbatan g‘ill qilmagin. Ey Robbimiz, albatta, Sen shafqatli va mehribonsan”, deydilar», degan oyatga kelsak, bular fay’ molidan faqirlariga ulush tegadigan uchinchi toifadir. Avval muhojirlar, keyin ansorlar, so‘ng ularga yaxshilik bilan ergashgan tobeinlar keladi. «Tavba» surasida ham shunday deyiladi: «Muhojirlar va ansorlardan birinchi bo‘lib oldinga o‘tganlar hamda ularga ezgulik bilan ergashganlardan Alloh rozi bo‘ldi» (Tavba, 100).

Ularga yaxshilik bilan ergashganlar — ularning go‘zal izlari va sifatlariga ergashadigan, ular uchun yashirin va oshkora duo qiladigan kishilardir. Shu sababli bu ulug‘ oyatda: «Ulardan keyin kelganlar ayturlar», ya’ni: «Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, qalbimizda g‘ill qilmagin», deyiladi. Ya’ni: iymon keltirganlarga nisbatan nafrat va hasadni, «Ey Robbimiz, albatta, Sen shafqatli va mehribonsan», deb duo qiladilar. Imom Molik ushbu oyatdan naqadar go‘zal xulosa chiqargan: sahobalarni so‘kadigan rofiziy fay’ molidan ulush ololmaydi.

Chunki u Alloh bu kishilarni maqtagan sifat bilan sifatlanmagan. Alloh ularning so‘zlarini shunday keltiradi: «Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, qalbimizda iymon keltirganlarga nisbatan g‘ill qilmagin. Ey Robbimiz, albatta, Sen shafqatli va mehribonsan». Ibn Abu Hotim shunday degan: «Bizga Muso ibn Abdurahmon al-Masruqiy rivoyat qildi, unga Muhammad ibn Bishr, unga Ismoil ibn Ibrohim ibn Muhajir, otasidan, Oisha rivoyat qildi.

Oisha: “Ularga sahobalar uchun mag‘firat so‘rash buyurildi-yu, ular esa sahobalarni so‘kdilar!” dedi. So‘ng ushbu oyatni o‘qidi: “Ulardan keyin kelganlar: ‘Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin…’ deydilar” (oyat oxirigacha)». Ismoil ibn Ulayya Abdulmalik ibn Umayrdan, u Masruqdan, u Oishadan rivoyat qiladi: «Sizlarga Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sahobalari uchun mag‘firat so‘rash buyurildi, sizlar esa ularni so‘kdingiz.

Nabiyingizning: “Bu ummat, oxirgilar avvalgilarini la’natlamagunicha, yo‘q bo‘lmaydi”, deganlarini eshitganman». Buni Bag‘aviy rivoyat qilgan. Abu Dovud aytadi: «Bizga Musaddad rivoyat qildi, unga Ismoil ibn Ibrohim, unga Ayyub, undan Zuhriy rivoyat qildi. Zuhriy aytadi: Umar roziyallohu anhu shunday dedilar: “Alloh ulardan Rasuliga bergan narsaga sizlar ot va tuyalarni haydab bormadingizlar” (Hashr, 6).

Zuhriy aytadi: Umar: “Bu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga xos bo‘lgan. U — arab qishloqlaridan Fadak va yana falon-falon joylardir. Alloh qishloq ahlidan Rasuliga bergan narsa Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar va yo‘lovchining haqqidir. Shuningdek, u o‘z diyorlari va mol-mulklaridan chiqarilgan faqir muhojirlar uchundir; ulardan oldin diyorni va iymonni egallaganlar hamda ulardan keyin kelganlar uchundir” (Hashr, 7–10).

Shu tariqa oyat barcha odamlarni qamrab oldi va musulmonlardan hech kim unda haqqi bo‘lmay qolmadi, qullaringizdan sizlar egalik qiladigan ayrimlar bundan mustasno», dedilar. Ayyub bu so‘z «ulush» deb aytilgan bo‘lishi ham mumkin, deydi. Abu Dovud buni shu tarzda rivoyat qilgan, ammo sanadida uzilish bor. Ibn Jarir aytadi: «Bizga Ibn Abdul-A’lo rivoyat qildi, unga Ibn Savr, unga Ma’mar, unga Ayyub, unga Ikrima ibn Xolid, unga Molik ibn Avs ibn al-Hadason rivoyat qildi.

Umar ibn Xattob: “Albatta, sadaqalar faqirlar, miskinlar uchundir”, oyatini «Alloh biluvchi va hikmat sohibidir» degan joyigacha o‘qib: “Bu mana bularga”, dedilar. So‘ng: “Bilingizki, o‘ljalagan narsalaringizning beshdan biri Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar va miskinlar uchundir”, oyatini o‘qib: “Bu mana bularga”, dedilar. Keyin: “Alloh qishloq ahlidan Rasuliga bergan narsa…” oyatini «faqirlar» so‘zidan boshlab, «ulardan oldin diyorni va iymonni egallaganlar» hamda «ulardan keyin kelganlar» degan joyigacha o‘qidilar.

So‘ng: “Bu oyat barcha musulmonlarni qamrab oldi; ulardan hech kimning unda haqqi yo‘q emas”, dedilar. Keyin yana: “Agar tirik qolsam, Sarvu Humayrda yurgan cho‘pon ham, peshonasi terlamagan bo‘lsa-da, undan o‘z ulushini oladi”, dedilar». (Tavba, 60; Anfol, 41.)

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning «Ulardan keyin kelganlar» degan so‘zi tobeinlarni anglatadi. Ular muhojirlar va ansorlardan keyin, Qiyomat kunigacha keladigan kishilardir. So‘ng Alloh ularning o‘zlari va iymonda ulardan avval o‘tganlar uchun duo qilib, mag‘firat so‘rashlarini zikr etib: «Ayturlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, qalbimizda g‘ill qilmagin”», dedi. «G‘ill» — xiyonat, hasad va nafratdir.

«Iymon keltirganlarga nisbatan. Ey Robbimiz, albatta, Sen shafqatli va mehribonsan». Sahobalardan birortasiga nisbatan qalbida g‘ill bo‘lgan va ularning barchasiga rahmat tilamagan kishi Alloh ushbu oyatda nazarda tutgan kishilardan emas. Zero, Alloh mo‘minlarni uch tabaqaga ajratgan: muhojirlar, ansorlar va zikr qilingan sifatlar bilan sifatlangan tobeinlar.

Kim tobeinlardan bo‘lib, bu sifatga ega bo‘lmasa, mo‘minlar tabaqalaridan tashqarida qoladi. Ibn Abu Laylo aytgan: «Odamlar uch tabaqadir: faqir muhojirlar, diyor va iymonni egallaganlar hamda ulardan keyin kelganlar. Shu tabaqalardan tashqarida qolmaslikka tirish». Abu Said ash-Shurayhiy bizga xabar berdi, unga Abu Ishoq as-Sa’labiy, unga Abdulloh ibn Homid, unga Ahmad ibn Abdulloh ibn Sulaymon xabar berdi; bizga Ibn Numayr rivoyat qildi, unga otasi, unga Ismoil ibn Ibrohim, unga Abdulmalik ibn Umayr, unga Masruq, Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qildi.

Oisha aytdilar: «Sizlarga Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sahobalari uchun mag‘firat so‘rash buyurildi, sizlar esa ularni so‘kdingiz. Nabiyingizning: “Bu ummat, oxirgilar avvalgilarini la’natlamagunicha, yo‘q bo‘lmaydi”, deganlarini eshitganman». Molik ibn Mig‘val aytadi: Omir ibn Shurohil ash-Sha’biy: «Ey Molik, yahudiylar va nasroniylar rofiziylardan ustun bo‘lib ketdi. Yahudiylardan: “Diningiz ahlidan eng yaxshilari kim?”

deb so‘raldi. Ular: “Muso alayhissalomning sahobalari”, deb javob berdilar. Nasroniylardan: “Diningiz ahlidan eng yaxshilari kim?” deb so‘raldi. Ular: “Iso alayhissalomning havoriylari”, dedilar. Rofiziylardan esa: “Diningiz ahlidan eng yomonlari kim?”

deb so‘raldi. Ular: “Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sahobalari”, deb javob berdilar. Ularga sahobalar uchun mag‘firat so‘rash buyurilgan edi, ular esa sahobalarni so‘kdilar. Shunday ekan, ularga qarshi qilich Qiyomatgacha qinidan sug‘urilgan: ular uchun hech bir bayroq tiklanmaydi, hech bir qadam mustahkam bo‘lmaydi, bir fikrga jam bo‘lolmaydilar.

Qachon urush olovini yoqsalar, Alloh qonlarini to‘kish, jamoalarini tarqatish va dalillarini bekor qilish bilan uni o‘chiradi. Alloh bizni ham, sizni ham adashtiruvchi havoyi nafsdan asrasin», dedi. Molik ibn Anas aytgan: «Kim Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan birortasini yomon ko‘rsa yoki qalbida ularga nisbatan g‘ill bo‘lsa, musulmonlarning fay’ molida haqqi yo‘q». So‘ng «Alloh qishloq ahlidan Rasuliga bergan narsa…» oyatini o‘qib, «faqir muhojirlar, diyor va iymonni egallaganlar hamda ulardan keyin kelganlar» degan oyatga — «shafqatli va mehribonsan» so‘zigacha yetib keldi. Bu — bir sifatdir.