ለሰሃቦች ምሕረት መለመን

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

ከእነሱ በኋላ ለመጡት ከሚገኘው በጎ ነገር በላይ የሚገባቸው፣ በእነሱ ፈለግ መሄድና በመልካም መመሪያቸው መከተል ነው። ስለዚህ አላህ ከኋለኞቹ ስለ እነሱ ተከታይና በፈለጋቸው የሚሄድ ሰው ሲገልጽ፣ «ከእነሱ በኋላ የመጡት» አለ፤ ማለትም ከሙሃጂሮችና ከአንሷሮች በኋላ የመጡት። «ይላሉ» ማለትም ለራሳቸውና ለሌሎች ምእመናን በመምከር፦ «ጌታችን ሆይ! ለእኛና በእምነት ከእኛ ቀድመው ለመጡ ወንድሞቻችን ምሕረት አድርግ» ይላሉ።

ይህ ዱዓ ከሰሃቦች የቀደሙትን፣ ከእነሱ በፊት የነበሩትንና ከእነሱ በኋላ የመጡትን ምእመናን ሁሉ የሚያካትት ነው። ይህም ከእምነት በጎ ፍሬዎች አንዱ ነው፤ ምእመናን በእምነት መጋራታቸው ምክንያት እርስ በርሳቸው ይጠቀማሉ፣ እርስ በርሳቸውም ዱዓ ያደርጋሉ። ይህ መጋራት በምእመናን መካከል የወንድማማችነት ግንኙነትን ያስገድዳል፤ ከዚህ ግንኙነት ፍሬዎች መካከል አንዱ ለእርስ በርስ ዱዓ ማድረግና መዋደድ ነው።

ስለዚህ አላህ በዱዓው ውስጥ በልብ ያለውን ጥላቻ እንዲወገድ ጠየቁ፤ ይህም ጥቂትም ሆነ ብዙ ጥላቻን ያካትታል። ጥላቻ ሲወገድ ተቃራኒው ይጸናል፤ እሱም በምእመናን መካከል ፍቅር፣ መደጋገፍና መመካከር እንዲሁም ከምእመናን መብቶች የሆኑ ተመሳሳይ ጉዳዮች ናቸው።

አላህ ከሰሃቦች በኋላ የመጡትን በእምነት ገለጻቸው፤ «በእምነት ከእኛ ቀድመው የመጡት» የሚለው ንግግራቸው በእምነት መጋራታቸውንና በእምነት እምነቶችና መሠረቶች ላይ የሰሃቦች ተከታይ መሆናቸውን ያመለክታል። እነሱም የሱናና የጀማዓ ተከታዮች ናቸው፤ ይህ ሙሉ ገለጻ ከእነሱ በስተቀር በሌላ ላይ አይሟላም። አላህም እነሱን በኃጢአታቸው መቀበል፣ ከእርሱ ምሕረት መለመን፣ አንዳቸው ለሌላው ምሕረት መጠየቅና በምእመናን ወንድሞቻቸው ልብ ውስጥ ያለውን ጥላቻና ቂም ለማስወገድ መጣር እንዳላቸው ገለጻቸው። ይህን መለመናቸው እኛ የጠቀስነውን ያስፈልጋል፤ አንዳቸው ሌላውን እንዲወድ፣ ለወንድሙም ለራሱ የሚወደውን እንዲወድ፣ በአጠገቡም ሆነ በሌለበት፣ በሕይወትም ሆነ ከሞተ በኋላ እንዲመክረው ይይዛል። ይህም የተከበረው አንቀጽ ምእመናን እርስ በርሳቸው ካላቸው መብቶች አንዱ መሆኑን ያመለክታል።

ከዚያም ዱዓቸውን የአላህን ምሕረት ፍጹምነት፣ ርኅራኄውንና በጎ ማድረጉን በሚያመለክቱ ሁለት ውብ ስሞች ደመደሙት። ከእርሱ በጎ ማድረግ ውስጥ፣ ከሁሉም የላቀውም የሆነው፣ የአላህንና የባሮቹን መብቶች እንዲወጡ ማገዙ ነው።

እነዚህ ሦስቱ ቡድኖች የዚህች ኡማ ክፍሎች ናቸው፤ የኢስላምን ጥቅም ለማስፈጸም የተደነገገው የፈይእ ገቢ የሚገባቸውም እነሱ ናቸው። እነዚህ ለዚህ ገቢ ተገቢዎች ናቸው። አላህ በሞገሱና በክብሩ ከእነሱ ያድርገን። አሚን።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

«ከእነሱ በኋላ የመጡት ይላሉ፦ ጌታችን ሆይ! ለእኛና በእምነት ከእኛ ቀድመው ለመጡ ወንድሞቻችን ምሕረት አድርግ፤ በልቦቻችንም ውስጥ ለአመኑት ጥላቻን አታድርግ፤ ጌታችን ሆይ! አንተ ርኅሩህ አዛኝ ነህ»። እነዚህ የፈይእ ገቢ ድሆች ከሚገባቸው ሦስተኛው ቡድን ናቸው፤ እነሱም ሙሃጂሮች፣ ከዚያም አንሷሮች፣ ከዚያም በበጎ ሁኔታ የተከተሏቸው ናቸው። በ«በረኣ» ምዕራፍ ውስጥም እንዲህ ብሏል፦ «ከሙሃጂሮችና ከአንሷሮች የቀደሙት አማኞች፣ እነሱንም በበጎ ሁኔታ የተከተሉት፣ አላህ በእነሱ ተወደደ» (አል-ተውባህ፡ 100)።

በበጎ ሁኔታ የተከተሏቸው የእነሱን መልካም ፈለጎችና ውብ ባሕርያት የሚከተሉ፣ በስውርና በግልጽ ለእነሱ ዱዓ የሚያደርጉ ናቸው።

ስለዚህ በዚህ የተከበረ አንቀጽ «ከእነሱ በኋላ የመጡት ይላሉ» አለ፤ ማለትም፦ «ጌታችን ሆይ! ለእኛና በእምነት ከእኛ ቀድመው ለመጡ ወንድሞቻችን ምሕረት አድርግ፤ በልቦቻችንም ውስጥ ጥላቻን»፣ ማለትም ጥላቻንና ቅናትን፣ «ለአመኑት አታድርግ። ጌታችን ሆይ! አንተ ርኅሩህ አዛኝ ነህ»።

ኢማም ማሊክ ከዚህ የተከበረ አንቀጽ ያወጡት ድንቅ ውሳኔ ይህ ነው፤ ሰሃቦችን የሚሳደብ ራፊዲ በፈይእ ገቢ ውስጥ ድርሻ የለውም፤ ምክንያቱም አላህ በንግግራቸው «ጌታችን ሆይ! ለእኛና በእምነት ከእኛ ቀድመው ለመጡ ወንድሞቻችን ምሕረት አድርግ፤ በልቦቻችንም ውስጥ ለአመኑት ጥላቻን አታድርግ፤ ጌታችን ሆይ! አንተ ርኅሩህ አዛኝ ነህ» ብሎ ከገለጻቸው ገለጻ አልተላበሰምና።

ኢብኑ አቢ ሓቲም እንዲህ አለ፦ ሙሳ ኢብኑ አብዱረሕማን አል-መስሩቂ ነገረን፤ ሙሐመድ ኢብኑ ቢሽር ነገረን፤ ኢስማኢል ኢብኑ ኢብራሂም ኢብኑ ሙሃጂር ከአባቱ ከዓኢሻ እንደዘገበው፣ ዓኢሻ እንዲህ አለች፦ «ለእነሱ ምሕረት እንድንለምን ታዘንን፤ እነሱን ግን ሰደባችኋቸው!» ከዚያም ይህን አንቀጽ አነበበች፦ «ከእነሱ በኋላ የመጡት ይላሉ፦ ጌታችን ሆይ! ለእኛና በእምነት ከእኛ ቀድመው ለመጡ ወንድሞቻችን ምሕረት አድርግ…»።

ኢስማኢል ኢብኑ ዑለያህ፣ ከዓብዱልመሊክ ኢብኑ ዑመይር፣ ከመስሩቅ፣ ከዓኢሻ እንደዘገበው፣ ዓኢሻ እንዲህ አለች፦ «የሙሐመድን ﷺ ሰሃቦች ምሕረት እንድትለምኑላቸው ታዘዛችሁ፤ እነሱን ግን ሰደባችኋቸው። ነቢያችሁን ﷺ እንዲህ ሲሉ ሰማሁ፦ “የኡማው የመጨረሻዎቹ የመጀመሪያዎቹን እስኪረግሙ ድረስ ይህች ኡማ አትጠፋም”»። አል-በገዊ ዘግቦታል።

አቡ ዳውድ እንዲህ አለ፦ ሙሰዳድ ነገረን፤ ኢስማኢል ኢብኑ ኢብራሂም ነገረን፤ አዩብ ከዙህሪ እንደዘገበው፣ ዙህሪ እንዲህ አለ፦ ዑመር (አላህ ይውደድለት) እንዲህ አለ፦ «አላህ ከእነሱ በወሰደው ላይ በፈረስም ሆነ በግመል አልተጋለባችሁም»። ዙህሪ እንዲህ አለ፦ ዑመር እንዲህ አለ፦ «ይህ ለአላህ መልእክተኛ ﷺ ብቻ የተለየ ነው፤ የዓረብ መንደሮች ፈደክና የመሳሰሉት ናቸው። አላህም ከመንደሮቹ ሕዝቦች በወሰደው ገቢ ውስጥ የአላህ፣ የመልእክተኛው፣ የቅርብ ዘመዶች፣ የወላጅ አልባዎች፣ የድሆችና የመንገደኛ ድርሻ አለው፤ እንዲሁም ከቤታቸውና ከንብረታቸው ለተባረሩ ድሆች፣ “ከእነሱ በፊት መኖሪያውንና እምነቱን ለያዙት”፣ እና “ከእነሱ በኋላ ለመጡት” ድርሻ አለው»። ይህ አንቀጽ ሰዎችን ሁሉ አካተተ፤ ከሙስሊሞች አንድም ሰው በዚህ ውስጥ ድርሻ የሌለው አልቀረም፤ ከእናንተ ባርያዎች ከምታስተዳድሩት አንዳንዶች በስተቀር»። አቡ ዳውድ እንዲህ ዘግቦታል፤ በዘገባው ግን ሰንሰለቱ ተቋርጧል።

ኢብኑ ጀሪር እንዲህ አለ፦ ኢብኑ አብዱል-አዕላ ነገረን፤ ኢብኑ ሳውር ከመዕመር፣ ከአዩብ፣ ከዒክሪማ ኢብኑ ኻሊድ፣ ከማሊክ ኢብኑ አውስ ኢብኑ አል-ሐደሳን እንደዘገበው፣ ዑመር ኢብኑ አል-ኻጣብ «ዘካዎች ለድሆችና ለምስኪኖች ብቻ ናቸው» (አል-ተውባህ፡ 60) የሚለውን አንቀጽ «አዋቂና ጥበበኛ» እስከሚለው ድረስ አነበበ። ከዚያም «ይህ ለእነዚህ ነው» አለ። ከዚያም «ከያዛችሁት ምርኮ ሁሉ አንድ አምስተኛው ለአላህ፣ ለመልእክተኛው፣ ለቅርብ ዘመዶች፣ ለወላጅ አልባዎችና ለምስኪኖች ነው» (አል-አንፋል፡ 41) የሚለውን አነበበ፤ ከዚያም «ይህ ለእነዚህ ነው» አለ። ከዚያም «አላህ ከመንደሮቹ ሕዝቦች በመልእክተኛው ላይ በወሰደው» የሚለውን አነበበ፤ እስከ «ለድሆች»፣ «ከእነሱ በፊት መኖሪያውንና እምነቱን ለያዙት» እና «ከእነሱ በኋላ ለመጡት» የሚለው ድረስ።

ከዚያም እንዲህ አለ፦ «ይህ አንቀጽ ሙስሊሞችን በአጠቃላይ አካትቷል፤ ከእነሱ አንድም ሰው ድርሻ የሌለው የለም»። ከዚያም «እኔ በሕይወት ከቆየሁ፣ በሰርው ሐምየር ያለው እረኛም ግንባሩን ሳያላብ ድርሻውን ይዞ ይመጣል» አለ። (አል-ተውባህ፡ 100፤ አል-ተውባህ፡ 60፤ አል-አንፋል፡ 41)።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«ከእነሱ በኋላ የመጡት» ማለት ታቢዒኖች ናቸው፤ እነሱም ከሙሃጂሮችና ከአንሷሮች በኋላ እስከ ትንሣኤ ቀን ድረስ የሚመጡት ናቸው። ከዚያም ለራሳቸውና በእምነት ከእነሱ ቀድመው ለመጡት ምሕረት እንደሚለምኑ ገለጸ፤ እንዲህም አለ፦ «ጌታችን ሆይ! ለእኛና በእምነት ከእኛ ቀድመው ለመጡ ወንድሞቻችን ምሕረት አድርግ፤ በልቦቻችንም ውስጥ ጥላቻን»፣ ማለትም ማታለልን፣ ቅናትንና ጥላቻን፣ «ለአመኑት አታድርግ። ጌታችን ሆይ! አንተ ርኅሩህ አዛኝ ነህ»።

በልቡ ውስጥ በማንኛውም ሰሃባ ላይ ጥላቻ ያለውና ለሁሉም ምሕረት የማይለምን ሰው፣ አላህ በዚህ አንቀጽ የጠቀሰው ሰው አይደለም። ምክንያቱም አላህ ምእመናንን በሦስት ደረጃዎች አደራጅቷል፤ ሙሃጂሮች፣ መኖሪያውንና እምነቱን የያዙት አንሷሮች፣ እና አላህ በጠቀሰው ገለጻ የተገለጹት ከእነሱ በኋላ የመጡት ተከታዮች። በዚህ ገለጻ ያልተገለጸ ሰው ከምእመናን ክፍሎች ውጭ ነው።

ኢብኑ አቢ ለይላ እንዲህ አለ፦ «ሰዎች በሦስት ደረጃዎች ናቸው፤ ድሆቹ ሙሃጂሮች፣ መኖሪያውንና እምነቱን የያዙት፣ እና ከእነሱ በኋላ የመጡት። ከእነዚህ ደረጃዎች ውጭ እንዳትሆን በትጋት ተጣር»።

አቡ ሰዒድ አሽ-ሹረይሂ ነገረን፤ አቡ ኢስሓቅ አስ-ሰዕለቢ ነገረን፤ ዐብዱላህ ኢብኑ ሓሚድ ነገረን፤ አሕመድ ኢብኑ ዐብዱላህ ኢብኑ ሱለይማን ነገረን፤ ኢብኑ ኑመይር ነገረን፤ አባቱ ከኢስማኢል ኢብኑ ኢብራሂም፣ ከዓብዱልመሊክ ኢብኑ ዑመይር፣ ከመስሩቅ፣ ከዓኢሻ (አላህ ይውደድላት) እንደዘገበው፣ ዓኢሻ እንዲህ አለች፦ «የሙሐመድን ﷺ ሰሃቦች ምሕረት እንድትለምኑላቸው ታዘዛችሁ፤ እነሱን ግን ሰደባችኋቸው። ነቢያችሁ ﷺ እንዲህ ሲሉ ሰማሁ፦ “የኡማው የመጨረሻዎቹ የመጀመሪያዎቹን እስኪረግሙ ድረስ ይህች ኡማ አትጠፋም”»።

ማሊክ ኢብኑ ማጉል እንዲህ አለ፦ ዓሚር ኢብኑ ሸራሂል አሽ-ሸዕቢ ማሊክን እንዲህ አለው፦ «አይሁዶችና ክርስቲያኖች ከራፊዲዎች በልጠዋል። አይሁዶች “ከሃይማኖታችሁ ሰዎች ሁሉ የተሻሉት እነማን ናቸው?” ተብለው ሲጠየቁ “የሙሳ ሰሃቦች” አሉ። ክርስቲያኖችም “ከሃይማኖታችሁ ሰዎች ሁሉ የተሻሉት እነማን ናቸው?” ተብለው ሲጠየቁ “የዒሳ ሐዋርያት” አሉ። ራፊዲዎች ግን “ከሃይማኖታችሁ ሰዎች ሁሉ የከፉት እነማን ናቸው?”

ተብለው ሲጠየቁ “የሙሐመድ ﷺ ሰሃቦች” አሉ። ለእነሱ ምሕረት እንዲለምኑ ታዘው ሳለ ሰደቧቸው። ስለዚህ እስከ ትንሣኤ ቀን ድረስ ሰይፍ በእነሱ ላይ ተመዝዟል፤ ባንዲራቸው አይነሳም፣ እግራቸውም አይጸናም፣ አንድ ቃል ላይም አይሰበሰቡም። ለጦርነት እሳት ባቀጣጠሉ ቁጥር አላህ ደማቸውን በማፍሰስ፣ ስብስባቸውን በመበተንና ማስረጃቸውን በማፍረስ ያጠፋዋል። አላህ እኔንና እናንተን ከሚያሳስቱ ምኞቶች ይጠብቀን»።

ማሊክ ኢብኑ አነስ እንዲህ አለ፦ «ከአላህ መልእክተኛ ﷺ ሰሃቦች አንዱን የሚጠላ ወይም በልቡ በእነሱ ላይ ጥላቻ ያለበት ሰው በሙስሊሞች ፈይእ ገቢ ውስጥ መብት የለውም»። ከዚያም «አላህ ከመንደሮቹ ሕዝቦች በመልእክተኛው ላይ በወሰደው» የሚለውን አነበበ፤ እስከዚህ አንቀጽ ድረስ፦ «ለድሆቹ ሙሃጂሮች፣ መኖሪያውንና እምነቱን ለያዙት፣ እና ከእነሱ በኋላ ለመጡት»፣ «ርኅሩህ አዛኝ ነው» እስከሚለው።