ઈમાનવાળાઓ માટે માફી અને પ્રેમ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

તેમના પછી આવનારાઓ માટે આટલો જ મહાન ગુણ પૂરતો છે કે તેઓ તેમના પાછળ ચાલે અને તેમના માર્ગદર્શનને અનુસરે. આથી અલ્લાહે પછી આવનારાઓમાંથી તેમના અનુગામી અને તેમના પાછળ ચાલનારાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેણે કહ્યું: «અને જેઓ તેમના પછી આવ્યા», એટલે કે મુહાજિરો અને અન્સાર પછી આવ્યા. તેઓ પોતાના અને અન્ય ઈમાનવાળાઓના હિતેચ્છુ બનીને કહે છે: «હે અમારા રબ!

અમને માફ કરી દે અને અમારા એ ભાઈઓને પણ, જેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા.» આ દુઆ અગાઉના સહાબીઓ, તેમનાથી પહેલાંના અને તેમના પછીના—તમામ ઈમાનવાળાઓને આવરી લે છે. ઈમાનના ગુણોમાંનો એક ગુણ એ છે કે ઈમાનવાળાઓ એકબીજાથી લાભ પામે છે અને ઈમાનના સહભાગી હોવાને કારણે એકબીજા માટે દુઆ કરે છે. ઈમાનની આ ભાગીદારી ઈમાનવાળાઓ વચ્ચે ભાઈચારો સ્થાપે છે; તેના પરિણામે તેઓ એકબીજા માટે દુઆ કરે છે અને એકબીજાને ચાહે છે.

આથી અલ્લાહે દુઆમાં હૃદયમાંથી દ્વેષ દૂર કરવાની વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આમાં થોડો કે ઘણો—બધો જ દ્વેષ દૂર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે દ્વેષ દૂર થાય છે, ત્યારે તેની વિરુદ્ધ બાબતો સ્થાપિત થાય છે: ઈમાનવાળાઓ વચ્ચે પ્રેમ, પરસ્પર વફાદારી, હિતેચ્છા અને એવી બીજી બાબતો, જે ઈમાનવાળાઓના એકબીજા પરના અધિકારોમાંની છે. અલ્લાહે સહાબાઓ પછી આવનારાઓને ઈમાનવાળા કહ્યા, કારણ કે તેમનું કહેવું કે «તેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા» એ દર્શાવે છે કે તેઓ ઈમાનમાં સહભાગી છે અને ઈમાનનાં માન્યતાઓ તથા મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાં સહાબાઓને અનુસરે છે.

આ લોકો અહ્લુસ્સુન્નહ વલ-જમાઅહ છે, કારણ કે આ સંપૂર્ણ વર્ણન ખરેખર માત્ર તેમના પર જ લાગુ પડે છે.

અલ્લાહે તેમનું વર્ણન પોતાનાં ગુનાઓ સ્વીકારનારા અને તેના માટે માફી માગનારા, એકબીજા માટે માફી માગનારા તથા પોતાના ઈમાનવાળા ભાઈઓના હૃદયમાંથી દ્વેષ અને વૈર દૂર કરવા પ્રયત્નશીલ લોકો તરીકે કર્યું છે. તેમની આ દુઆમાં અમે જે કહ્યું તેનો અનિવાર્ય અર્થ અને સમાવેશ થાય છે: તેઓ એકબીજાને ચાહે છે; પોતાના ભાઈ માટે એ જ પસંદ કરે છે, જે પોતાના માટે પસંદ કરે છે; અને તેની હાજરીમાં તથા ગેરહાજરીમાં, જીવિત હોય કે મૃત્યુ પામેલો હોય, તેની ભલાઈ ઇચ્છે છે. આ મહાન આયત દર્શાવે છે કે આ બાબતો ઈમાનવાળાઓના એકબીજા પરના અધિકારોમાં સામેલ છે.

ત્યાર પછી તેમણે પોતાની દુઆનો અંત અલ્લાહનાં બે સુંદર નામોથી કર્યો; એ નામો અલ્લાહની સંપૂર્ણ દયા, તેમની પ્રત્યેની અત્યંત કરુણા અને તેમના પરના ઉપકારને દર્શાવે છે. આ ઉપકારોમાં—બલકે સૌથી મહાન ઉપકારોમાં—તેમને અલ્લાહના અને તેના બંદાઓના અધિકારો નિભાવવા તૌફીક આપવી પણ સામેલ છે. આ ત્રણ વર્ગો જ આ ઉમ્મતના વર્ગો છે અને ઇસ્લામના હિતો માટે નિર્ધારિત ફઈના હકદાર છે. આ જ તેના યોગ્ય હકદાર લોકો છે. અલ્લાહ પોતાની કૃપા અને ઉદારતાથી અમને પણ તેમની વચ્ચે સામેલ કરે. આમીન.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«અને જેઓ તેમના પછી આવ્યા તેઓ કહે છે: હે અમારા રબ! અમને માફ કરી દે અને અમારા એ ભાઈઓને પણ, જેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા; અને ઈમાનવાળાઓ પ્રત્યે અમારા હૃદયોમાં દ્વેષ ન રાખ. હે અમારા રબ! નિશ્ચય તું અત્યંત કરુણાશીલ, પરમ દયાળુ છે.»

આ ફઈની આવકમાંથી જેમના ગરીબોને હક મળે છે તે ત્રીજો વર્ગ છે. પહેલા મુહાજિરો, પછી અન્સાર અને પછી સદાચારપૂર્વક તેમનું અનુસરણ કરનારા તાબિઈઓ. જેમ સૂરા અત્-તૌબાની આયતમાં કહ્યું છે: «મુહાજિરો અને અન્સારમાંથી સૌપ્રથમ આગળ વધનારા અને સદાચારપૂર્વક તેમનું અનુસરણ કરનારાઓ—અલ્લાહ તેમનાથી પ્રસન્ન થયો અને તેઓ અલ્લાહથી પ્રસન્ન થયા» (અત્-તૌબા ૯:૧૦૦). સદાચારપૂર્વક તેમનું અનુસરણ કરનારા એ લોકો છે, જેઓ તેમના સારા આચરણ અને સુંદર ગુણોને અનુસરે છે અને ખાનગી તથા જાહેરમાં તેમના માટે દુઆ કરે છે.

આથી આ મહાન આયતમાં કહ્યું: «અને જેઓ તેમના પછી આવ્યા તેઓ કહે છે», એટલે કે તેઓ આ રીતે કહે છે: «હે અમારા રબ! અમને માફ કરી દે અને અમારા એ ભાઈઓને પણ, જેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા; અને ઈમાનવાળાઓ પ્રત્યે અમારા હૃદયોમાં દ્વેષ ન રાખ.» અહીં દ્વેષનો અર્થ વેર અને ઈર્ષ્યા છે. «હે અમારા રબ! નિશ્ચય તું અત્યંત કરુણાશીલ, પરમ દયાળુ છે.»

આ મહાન આયતમાંથી ઇમામ માલિકે કેટલો સરસ નિષ્કર્ષ કાઢ્યો છે: રાફિદી, જે સહાબાઓને ગાળો આપે છે, તેને ફઈની આવકમાં કોઈ હક નથી; કારણ કે અલ્લાહે આ આયતમાં જે ગુણોની પ્રશંસા કરી છે તેનાથી તે સજ્જ નથી: «હે અમારા રબ! અમને માફ કરી દે અને અમારા એ ભાઈઓને પણ, જેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા; અને ઈમાનવાળાઓ પ્રત્યે અમારા હૃદયોમાં દ્વેષ ન રાખ. હે અમારા રબ! નિશ્ચય તું અત્યંત કરુણાશીલ, પરમ દયાળુ છે.»

ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને મૂસા ઇબ્ન અબ્દુર્-રહમાન અલ-મસરૂકીયે હદીસ વર્ણવી; તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન બિશ્રે હદીસ વર્ણવી; તેમને ઇસ્માઈલ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન મુહાજિરે તેમના પિતા મારફતે આયશા પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «તેમને [સહાબાઓ માટે] માફી માગવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેમણે તેમને ગાળો આપી!» પછી તેમણે આ આયત પઢી: «અને જેઓ તેમના પછી આવ્યા તેઓ કહે છે: હે અમારા રબ! અમને માફ કરી દે અને અમારા એ ભાઈઓને પણ, જેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા…»

ઇસ્માઈલ ઇબ્ન ઉલય્યાએ અબ્દુલમલિક ઇબ્ન ઉમૈર પાસેથી, તેમણે મસરૂક પાસેથી અને તેમણે આયશા પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «તમને મુહમ્મદના સહાબાઓ માટે માફી માગવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તમે તેમને ગાળો આપી. મેં તમારા નબીને કહેતા સાંભળ્યા: “જ્યાં સુધી આ ઉમ્મતનો છેલ્લો વર્ગ પહેલાના વર્ગને શાપ ન આપે, ત્યાં સુધી આ ઉમ્મતનો અંત નહીં આવે.”» આ રિવાયત અલ-બગવીએ નોંધેલી છે.

અબૂ દાઉદે કહ્યું: અમને મુસદ્દદે હદીસ વર્ણવી; તેમને ઇસ્માઈલ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમે હદીસ વર્ણવી; તેમને અય્યૂબે અઝ્-ઝુહરી પાસેથી વર્ણવ્યું કે ઉમર (અલ્લાહ તેમનાથી પ્રસન્ન થાય)એ કહ્યું: «“અને અલ્લાહે તેમની પાસેથી પોતાના રસૂલને જે ફઈ આપ્યું, તેના માટે તમે ઘોડા કે ઊંટ દોડાવ્યાં નહોતાં” (અલ-હશ્ર ૫૯:૬).» અઝ્-ઝુહરીએ કહ્યું કે ઉમરે કહ્યું: આ ફઈ માત્ર અલ્લાહના રસૂલ માટે હતું—અરબી પ્રદેશની કેટલીક વસાહતો, જેમ કે ફદક વગેરે.

ત્યાર પછી તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહે વસાહતોના લોકો પાસેથી પોતાના રસૂલને જે ફઈ આપ્યું તે અલ્લાહ, રસૂલ, સંબંધીઓ, અનાથો, ગરીબો અને મુસાફરો માટે છે; અને તે ગરીબ મુહાજિરો માટે પણ છે, જેઓને પોતાનાં ઘર અને માલમિલકતમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા; અને તેમના માટે પણ, જેઓ તેમના પહેલાંથી જ મદીના અને ઈમાનમાં વસ્યા હતા; અને તેમના પછી આવનારાઓ માટે પણ…» (અલ-હશ્ર ૫૯:૭–૧૦). આ આયતે સૌ લોકોને આવરી લીધા; કોઈ મુસ્લિમ બાકી રહ્યો નહીં, જેને તેમાં હક ન હોય—અથવા અય્યૂબે કહ્યું: હિસ્સો—સિવાય તમારા કબજામાં રહેલા કેટલાક ગુલામોના. અબૂ દાઉદે આ રીતે વર્ણવ્યું છે, પરંતુ તેની સનદમાં વિચ્છેદ છે.

ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને ઇબ્ન અબ્દુલ-આઅલાએ હદીસ વર્ણવી; તેમને ઇબ્ન થવરે મઅ્મર પાસેથી, તેમણે અય્યૂબ પાસેથી, તેમણે ઇક્રમા ઇબ્ન ખાલિદ પાસેથી અને તેમણે માલિક ઇબ્ન ઔસ ઇબ્ન અલ-હદથાન પાસેથી વર્ણવ્યું કે ઉમર ઇબ્ન અલ-ખત્તાબે «સદકાઓ તો ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદો માટે છે…» (અત્-તૌબા ૯:૬૦) આયતના અંતે «સર્વજ્ઞ, હિકમતવાળો» સુધી પઢ્યું અને કહ્યું: «આ આ લોકો માટે છે.» પછી તેમણે «જાણો કે તમે જે કંઈ યુદ્ધલાભ મેળવો, તેનો પાંચમો ભાગ અલ્લાહ, રસૂલ, સંબંધીઓ, અનાથો અને ગરીબો માટે છે…» (અલ-અનફાલ ૮:૪૧) પઢ્યું અને કહ્યું: «આ આ લોકો માટે છે.»

પછી તેમણે «અલ્લાહે વસાહતોના લોકો પાસેથી પોતાના રસૂલને જે ફઈ આપ્યું…» (અલ-હશ્ર ૫૯:૭) પઢ્યું અને ગરીબો સુધી આવ્યા; પછી «અને તેમના માટે, જેઓ તેમના પહેલાંથી જ મદીના અને ઈમાનમાં વસ્યા હતા; અને તેમના પછી આવનારાઓ માટે પણ…» પઢ્યું. પછી કહ્યું: «આ આયતે સામાન્ય રીતે બધા મુસ્લિમોને આવરી લીધા છે; કોઈ એવો નથી કે જેને તેમાં હક ન હોય.» પછી કહ્યું: «જો હું જીવતો રહ્યો તો, સરૂ હિમ્યરમાં રહેલો ઘેટાંપાળક પણ તેનો હિસ્સો મેળવી લેશે, ભલે તેણે તેના માટે કપાળે પરસેવો ન પાડ્યો હોય.» (અત્-તૌબા ૯:૧૦૦; અત્-તૌબા ૯:૬૦; અલ-અનફાલ ૮:૪૧).

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના વચન «અને જેઓ તેમના પછી આવ્યા»નો અર્થ તાબિઈઓ છે—એ લોકો, જેઓ મુહાજિરો અને અન્સાર પછી કયામતના દિવસ સુધી આવે છે. પછી અલ્લાહે જણાવ્યું કે તેઓ પોતાના માટે અને ઈમાનમાં તેમનાથી આગળ થઈ ગયેલા લોકો માટે દુઆ તથા માફી માગે છે. અલ્લાહે કહ્યું: «તેઓ કહે છે: હે અમારા રબ! અમને માફ કરી દે અને અમારા એ ભાઈઓને પણ, જેઓ ઈમાનમાં અમારાથી આગળ થઈ ગયા; અને ઈમાનવાળાઓ પ્રત્યે અમારા હૃદયોમાં દ્વેષ ન રાખ.»

અહીં ‘દ્વેષ’નો અર્થ કપટ, ઈર્ષ્યા અને વેર છે. «હે અમારા રબ! નિશ્ચય તું અત્યંત કરુણાશીલ, પરમ દયાળુ છે.»

જેના હૃદયમાં કોઈ સહાબા પ્રત્યે દ્વેષ હોય અને જે બધા સહાબાઓ માટે રહેમતની દુઆ ન કરે, તે આ આયતમાં અલ્લાહે જે લોકોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમાંનો નથી; કારણ કે અલ્લાહે ઈમાનવાળાઓને ત્રણ વર્ગોમાં ગોઠવ્યા છે: મુહાજિરો, અન્સાર અને અલ્લાહે જણાવેલા ગુણો ધરાવતા તાબિઈઓ. જે વ્યક્તિ આ ગુણ સાથે તાબિઈઓમાં સામેલ ન હોય, તે ઈમાનવાળાઓના આ વર્ગોમાંથી બહાર છે. ઇબ્ન અબી લૈલાએ કહ્યું: લોકો ત્રણ વર્ગના છે—ગરીબ મુહાજિરો, મદીના અને ઈમાનમાં વસેલા લોકો અને તેમના પછી આવનારાઓ. પ્રયત્ન કર કે તું આ ત્રણ વર્ગોમાંથી બહાર ન રહે.

અબૂ સઈદ અશ્-શુરૈહીએ અમને જાણ કરી; તેમને અબૂ ઇસ્હાક અસ્-થઅલબીયે જાણ કરી; તેમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન હામિદે જાણ કરી; તેમને અહમદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન સુલેમાને જાણ કરી; તેમને ઇબ્ન નુમૈરે હદીસ વર્ણવી; તેમને તેમના પિતાએ ઇસ્માઈલ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમ પાસેથી, તેમણે અબ્દુલમલિક ઇબ્ન ઉમૈર પાસેથી અને તેમણે મસરૂક પાસેથી વર્ણવ્યું કે આયશા (અલ્લાહ તેમનાથી પ્રસન્ન થાય)એ કહ્યું: «તમને મુહમ્મદના સહાબાઓ માટે માફી માગવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તમે તેમને ગાળો આપી. મેં તમારા નબીને કહેતા સાંભળ્યા: “જ્યાં સુધી આ ઉમ્મતનો છેલ્લો વર્ગ પહેલાના વર્ગને શાપ ન આપે, ત્યાં સુધી આ ઉમ્મતનો અંત નહીં આવે.”»

માલિક ઇબ્ન મિગવલે કહ્યું: આમિર ઇબ્ન શરીલ અશ્-શાબીએ કહ્યું: «હે માલિક, યહૂદીઓ અને ખ્રિસ્તીઓનો દરજ્જો રાફિદીઓ કરતાં ઊંચો છે. યહૂદીઓને પૂછવામાં આવ્યું: “તમારા ધર્મના શ્રેષ્ઠ લોકો કોણ છે?” તેમણે કહ્યું: “મૂસાના સાથીઓ.” ખ્રિસ્તીઓને પૂછવામાં આવ્યું: “તમારા ધર્મના શ્રેષ્ઠ લોકો કોણ છે?”

તેમણે કહ્યું: “ઈસાના હવારીઓ.” અને રાફિદીઓને પૂછવામાં આવ્યું: “તમારા ધર્મના સૌથી ખરાબ લોકો કોણ છે?” તેમણે કહ્યું: “મુહમ્મદના સહાબાઓ.” તેમને સહાબાઓ માટે માફી માગવાનો આદેશ અપાયો હતો, પરંતુ તેમણે તેમને ગાળો આપી. તેમની વિરુદ્ધ તલવાર કયામતના દિવસ સુધી તણાયેલી રહેશે; તેમનો કોઈ ધ્વજ ઊંચો નહીં થાય, તેમનો કોઈ પગ સ્થિર નહીં રહે અને તેઓ એકમત નહીં થાય.

જ્યારે પણ તેઓ યુદ્ધની આગ સળગાવશે, અલ્લાહ તેમનું લોહી વહેવડાવી, તેમના સમૂહને વિખેરી અને તેમની દલીલને નિષ્ફળ બનાવી તેને બુઝાવી દેશે. અલ્લાહ અમને અને તમને ગેરમાર્ગે દોરતી વાસનાઓથી બચાવે.»

માલિક ઇબ્ન અનસે કહ્યું: «જે વ્યક્તિ રસૂલુલ્લાહના કોઈ સહાબાને ધિક્કારે અથવા તેના હૃદયમાં તેમના પ્રત્યે દ્વેષ હોય, તેને મુસ્લિમોના ફઈમાં કોઈ હક નથી.» પછી તેમણે «અલ્લાહે વસાહતોના લોકો પાસેથી પોતાના રસૂલને જે ફઈ આપ્યું…» (અલ-હશ્ર ૫૯:૭) પઢવાનું શરૂ કર્યું અને આ આયત સુધી પઢ્યું: «ગરીબ મુહાજિરો માટે, અને તેમના માટે જેઓ તેમના પહેલાંથી મદીના અને ઈમાનમાં વસ્યા હતા, અને તેમના પછી આવનારાઓ માટે…» અંતે «અત્યંત કરુણાશીલ, પરમ દયાળુ» સુધી પઢ્યું.