અલ્લાહ પર ભરોસો અને માફી

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

હે મોમિનોના સમુદાય! ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના મોમિનોમાં તમારા માટે ઉત્તમ આદર્શ છે—એવો સારો નમૂનો અને અનુસરણ, જે તમને લાભ આપે. કારણ કે તમને એકનિષ્ઠ થઈ ઇબ્રાહીમના ધર્મનું અનુસરણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. જ્યારે તેમણે પોતાની કોમને કહ્યું: «અમે તમારાથી અને અલ્લાહ સિવાય જેમની તમે ઇબાદત કરો છો તેમની પાસેથી નિર્દોષ છીએ.»

એટલે કે ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) અને તેમની સાથેના મોમિનો તેમની મુશરિક કોમથી અને અલ્લાહ સિવાય જેમની ઇબાદત થતી હતી તેમનાથી અલગ થયા. પછી તેમણે પોતાની દુશ્મની સ્પષ્ટપણે જાહેર કરી અને કહ્યું: «અમે તમારો ઇન્કાર કર્યો છે અને અમારી તથા તમારી વચ્ચે દુશ્મની અને દ્વેષ પ્રગટ થઈ ગયા છે.» એટલે કે દિલોમાં દ્વેષ અને તેમની લાગણીભરી મિત્રતાનો અંત આવ્યો; અને શરીર તથા વ્યવહારમાં દુશ્મની ઊભી થઈ. આ દુશ્મની અને દ્વેષનો કોઈ સમય કે મર્યાદા નથી; પરંતુ જ્યાં સુધી તમે તમારા ઇન્કારમાં અડગ રહેશો ત્યાં સુધી તે કાયમ રહેશે—«જ્યાં સુધી તમે એકલા અલ્લાહ પર ઈમાન ન લાવો.»

એટલે કે જ્યારે તમે એકલા અલ્લાહ પર ઈમાન લાવશો ત્યારે દુશ્મની અને દ્વેષ દૂર થઈ જશે અને તેમની જગ્યાએ પ્રેમ અને મિત્રતા આવશે. તેથી હે મોમિનો, ઈમાન અને તૌહીદ પર અડગ રહેવામાં, તેની આવશ્યકતાઓ અને પરિણામો અપનાવવામાં, તેમજ દરેક ઇબાદત માત્ર અલ્લાહ માટે કરવામાં ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના મોમિનોમાં તમારો આદર્શ છે.

એક જ બાબતમાં તેમનું અનુસરણ ન કરવું: મુશરિક અને ઇન્કારી પિતા આઝર પ્રત્યે ઇબ્રાહીમે કહેલું, «હું તમારા માટે જરૂર માફી માગીશ.» તેમના પિતાએ ઈમાન અને તૌહીદનો ઇનકાર કર્યો ત્યારે ઇબ્રાહીમે આમ કહ્યું, જોકે તેમણે એ પણ કહ્યું કે «અલ્લાહની સામે હું તમારા માટે કોઈ વસ્તુનો અધિકાર ધરાવતો નથી.» તેમણે પોતાના રબને દુઆ કરી, આશા રાખી કે પોતાના રબને પોકારીને તેઓ નિરાશ નહીં થાય. આ પરિસ્થિતિમાં—જ્યારે તેમણે એક મુશરિક માટે દુઆ કરી હતી—તમારે ઇબ્રાહીમનું અનુસરણ કરીને મુશરિકો માટે દુઆ કરવી યોગ્ય નથી; અને એવું કહેવું પણ નહીં કે આ બાબતમાં અમે ઇબ્રાહીમના ધર્મનું અનુસરણ કરીએ છીએ.

અલ્લાહે ઇબ્રાહીમનો આ બાબતનો ખુલાસો કરતાં કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતા માટે માફી માગી તે માત્ર એક વચનને કારણે હતું, જે તેમણે પોતાના પિતાને આપ્યું હતું. પછી જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તે અલ્લાહનો દુશ્મન છે, ત્યારે તેઓ તેનાથી અલગ થઈ ગયા. નિઃશંક, ઇબ્રાહીમ બહુ આહો-પોકાર કરનાર અને સહનશીલ હતા.»

ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના મોમિનોમાં તમારો ઉત્તમ આદર્શ એ પણ છે કે તેમણે અલ્લાહને પોકાર્યો, તેના પર ભરોસો રાખ્યો, તેની તરફ પાછા ફર્યા અને પોતાની અસમર્થતા તથા ખામી સ્વીકારી. તેમણે કહ્યું: «હે અમારા રબ! અમે તારા પર જ ભરોસો રાખ્યો.» એટલે કે જે વસ્તુઓ અમને લાભ આપે તે મેળવવા અને જે વસ્તુઓ અમને નુકસાન પહોંચાડે તે દૂર કરવા અમે તારા પર જ નિર્ભર રહ્યા અને તારા પર વિશ્વાસ રાખ્યો, હે અમારા રબ!

«અને અમે તારી જ તરફ પાછા ફર્યા.» એટલે કે અમે તારી આજ્ઞાપાલન, તારી પ્રસન્નતા અને તારી નજીક લઈ જતી દરેક બાબત તરફ પાછા ફર્યા છીએ. અમે આ માટે પ્રયત્નશીલ છીએ અને સારા કાર્યોમાં મહેનત કરીએ છીએ. અમે જાણીએ છીએ કે અમારે તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે; તેથી તારી સમક્ષ આવવાની તૈયારી કરીશું અને તારી નજીકતા પ્રાપ્ત કરાવે એવા સારા કાર્યો કરીશું.

«હે અમારા રબ! અમને ઇન્કાર કરનારાઓ માટે કસોટી ન બનાવ.» એટલે કે અમારા પાપોને કારણે તેમને અમારા પર સત્તા ન આપ, જેથી તેઓ અમને સતાવે અને ઈમાનનાં જે કાર્યો કરવા તેઓ અમને રોકી શકે તેનાથી રોકે. તેઓ પોતે પણ આ રીતે કસોટીમાં પડે છે: જો તેઓ અમને પરાજિત થતા જુએ, તો તેઓ એવું માને કે તેઓ સત્ય પર છે અને અમે અસત્ય પર; પરિણામે તેમનો ઇન્કાર અને સરહદો વટાવવાનું વર્તન વધી જાય.

«અને અમને માફ કરી દે»—અમારી પાસેથી થયેલાં પાપો અને દુષ્કર્મો, તેમજ જે ફરજો બજાવવામાં અમે કચાશ રાખી હોય તે માફ કરી દે. «હે અમારા રબ! નિઃશંક તું જ સર્વશક્તિમાન છે»—દરેક વસ્તુ પર પ્રભુત્વ ધરાવનાર; «હિકમતવાળો છે»—દરેક વસ્તુને તેના યોગ્ય સ્થાને મૂકનાર. તેથી તારા સામર્થ્ય અને હિકમતથી અમારા શત્રુઓ સામે અમને વિજય આપ, અમારાં પાપો માફ કર અને અમારી ખામીઓ સુધારી દે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«હે અમારા રબ! અમને ઇન્કાર કરનારાઓ માટે કસોટી ન બનાવ.» મુજાહિદે કહ્યું: તેનો અર્થ એ છે કે અમને તેમના હાથોથી અથવા તારી તરફથી આવતા કોઈ અઝાબથી પીડા ન આપ, જેથી તેઓ કહે: જો આ લોકો સત્ય પર હોત, તો તેમની સાથે આવું ન બનત. ઝહ્હાકે પણ આવું જ કહ્યું.

કતાદાએ કહ્યું: તેમને અમારા પર વિજય ન આપ, જેથી તેઓ આ કારણે કસોટીમાં પડે અને એવું માને કે તેઓ સત્ય પર હોવાને કારણે જ અમારા પર વિજયી થયા છે. ઇબ્ન જરીરે આ મત પસંદ કર્યો. અલી ઇબ્ન અબી તલ્હાએ ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવ્યું છે: «તેમને અમારા પર સત્તા ન આપ, જેથી તેઓ અમને કસોટીમાં નાખે.»

«અને અમને માફ કર, હે અમારા રબ! નિઃશંક તું જ સર્વશક્તિમાન અને હિકમતવાળો છે.» એટલે કે અમારા પાપોને બીજાઓથી છુપાવી દે અને અમારી તથા તારી વચ્ચેના મામલામાં તેમને માફ કરી દે. «નિઃશંક તું જ સર્વશક્તિમાન છે»—જે તારી પનાહમાં આવે તેને કોઈ દબાવી શકતું નથી.

«હિકમતવાળો»—તારા વચનો, કાર્યો, શરિયત અને તારા નિર્ધારણમાં હિકમત ધરાવનાર.

અલ્લાહ તઆલા પોતાના તે મોમિન બંદાઓને કહે છે, જેમને ઇન્કાર કરનારાઓ સાથેનો સંબંધ તોડી નાખવા, તેમની સાથે દુશ્મની રાખવા, તેમનાથી અલગ રહેવા અને તેમનાથી નિર્દોષતા જાહેર કરવાનો આદેશ આપ્યો છે: «ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના લોકોમાં તમારા માટે ઉત્તમ આદર્શ છે.» એટલે કે તેમના અનુયાયીઓ, જેમણે તેમની સાથે ઈમાન લાવ્યું. «જ્યારે તેમણે પોતાની કોમને કહ્યું: અમે તમારાથી નિર્દોષ છીએ.» એટલે કે અમે તમારાથી અલગ થયા છીએ.

«અને અલ્લાહ સિવાય જેમની તમે ઇબાદત કરો છો તેમનાથી પણ; અમે તમારો ઇન્કાર કર્યો છે.» એટલે કે અમે તમારા ધર્મ અને માર્ગનો ઇન્કાર કર્યો. «અને અમારી તથા તમારી વચ્ચે કાયમ માટે દુશ્મની અને દ્વેષ પ્રગટ થઈ ગયાં.» એટલે કે અત્યારથી અમારી અને તમારી વચ્ચે દુશ્મની અને દ્વેષ શરૂ થઈ ગયાં; જ્યાં સુધી તમે ઇન્કાર પર રહેશો, ત્યાં સુધી અમે હંમેશાં તમારાથી અલગ રહીશું અને તમને ધિક્કારીશું.

«જ્યાં સુધી તમે એકલા અલ્લાહ પર ઈમાન ન લાવો.» એટલે કે જ્યાં સુધી તમે અલ્લાહને એક જ માનીને, તેનો કોઈ ભાગીદાર કર્યા વિના, તેની જ ઇબાદત ન કરો અને તેની સાથે જેમની ઇબાદત કરો છો તે સમકક્ષો તથા મૂર્તિઓનો ત્યાગ ન કરો.

«સિવાય ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતાને કહેલા શબ્દો: હું તમારા માટે જરૂર માફી માગીશ.» એટલે કે ઇબ્રાહીમ અને તેમની કોમમાં તમારા માટે અનુસરવા યોગ્ય આદર્શ છે, પરંતુ પોતાના પિતા માટે ઇબ્રાહીમે માફી માગી હતી તેમાં નહીં. તેમણે પોતાના પિતાને એક વચન આપ્યું હતું અને તેના કારણે જ તેમના માટે માફી માગી હતી. પછી જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તે અલ્લાહનો દુશ્મન છે, ત્યારે તેઓ તેનાથી અલગ થઈ ગયા.

કેટલાક મોમિનો તેમના એવા પિતાઓ માટે દુઆ કરતા અને માફી માગતા હતા, જેઓ શિર્કની હાલતમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા; તેઓ કહેતા કે ઇબ્રાહીમ પોતાના પિતા માટે માફી માગતા હતા. તેથી અલ્લાહ અઝ્ઝા વ જલ્લાએ આ આયત ઉતારી: «નબી અને મોમિનો માટે યોગ્ય નથી કે તેઓ મુશરિકો માટે માફી માગે, ભલે તેઓ નજીકના સગાં હોય, જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું હોય કે તેઓ જહન્નમવાસી છે. ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતા માટે માફી માગી તે માત્ર એક વચનને કારણે હતું, જે તેમણે તેમને આપ્યું હતું. પછી જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તે અલ્લાહનો દુશ્મન છે, ત્યારે તેઓ તેનાથી અલગ થઈ ગયા.

નિઃશંક, ઇબ્રાહીમ બહુ આહો-પોકાર કરનાર અને સહનશીલ હતા.» (અત્-તૌબા, ૯:૧૧૩–૧૧૪)

આ ઉમદા આયતમાં અલ્લાહે કહ્યું: «ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના લોકોમાં તમારા માટે ઉત્તમ આદર્શ છે»—આગળ કહ્યું: «સિવાય ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતાને કહેલા શબ્દો: હું તમારા માટે જરૂર માફી માગીશ; અને અલ્લાહની સામે હું તમારા માટે કંઈ કરી શકતો નથી.» એટલે કે આ બાબતમાં તમારા માટે અનુસરવા યોગ્ય આદર્શ નથી; મુશરિકો માટે માફી માગવાની બાબતમાં એવું નથી. ઇબ્ન અબ્બાસ, મુજાહિદ, કતાદા, મુકાતિલ, ઝહ્હાક અને બીજા ઘણા વિદ્વાનોએ આવું જ કહ્યું છે.

પછી અલ્લાહે ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના લોકોના શબ્દો જણાવ્યા. જ્યારે તેઓ પોતાની કોમથી અલગ થઈ ગયા અને તેમનાથી નિર્દોષતા જાહેર કરી, ત્યારે તેમણે અલ્લાહની પનાહ લીધી અને તેને આજીજીથી પોકાર્યો: «હે અમારા રબ! અમે તારા પર ભરોસો રાખ્યો, તારી જ તરફ પાછા ફર્યા અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે.» એટલે કે દરેક બાબતમાં અમે તારા પર ભરોસો રાખ્યો, અમારા મામલાઓ તને સોંપ્યા અને તારા હવાલે કર્યા. «અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે»—પરલોકના નિવાસમાં પાછા ફરવાનું તારી જ તરફ છે.

અલ-બગવીની તફસીર

«ઉત્તમ આદર્શ» એટલે અનુસરવા યોગ્ય નમૂનો. «ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના લોકોમાં» એટલે ઈમાનવાળા લોકોમાં. «જ્યારે તેમણે પોતાની કોમને કહ્યું»—એટલે મુશરિકોને—«અમે તમારાથી નિર્દોષ છીએ.» «અને અલ્લાહ સિવાય જેમની તમે ઇબાદત કરો છો તેમનાથી પણ; અમે તમારો ઇન્કાર કર્યો છે» એટલે અમે તમારા ધર્મનો ઇન્કાર કર્યો અને તેને નકાર્યો.

«અને અમારી તથા તમારી વચ્ચે કાયમ માટે દુશ્મની અને દ્વેષ પ્રગટ થઈ ગયાં, જ્યાં સુધી તમે એકલા અલ્લાહ પર ઈમાન ન લાવો.» આ દ્વારા હાતિબ અને મોમિનોને ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) તથા તેમની સાથેના મોમિનોનું અનુસરણ કરીને મુશરિકોથી નિર્દોષતા જાહેર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

«સિવાય ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતાને કહેલા શબ્દો: હું તમારા માટે જરૂર માફી માગીશ.» એટલે કે ઇબ્રાહીમ અને તેમની બાબતોમાં તમારા માટે ઉત્તમ આદર્શ છે, પરંતુ પોતાના મુશરિક પિતા માટે તેમણે માફી માગી હતી તેમાં નહીં. ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ પોતાના પિતાને કહ્યું હતું: «હું તમારા માટે જરૂર માફી માગીશ», પછી તેઓ તેમનાથી અલગ થઈ ગયા—જેમનો ઉલ્લેખ અમે સૂરા અત્-તૌબામાં કર્યો છે. «અને અલ્લાહની સામે હું તમારા માટે કંઈ કરી શકતો નથી.»

ઇબ્રાહીમ પોતાના પિતાને કહે છે: જો તમે તેની અવજ્ઞા કરો અને તેની સાથે શિર્ક કરો, તો હું તમને કોઈ લાભ પહોંચાડી શકતો નથી કે અલ્લાહના અઝાબથી બચાવી શકતો નથી.

«હે અમારા રબ! અમે તારા પર ભરોસો રાખ્યો»—આ ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના મોમિનોના શબ્દો છે. «અને અમે તારી જ તરફ પાછા ફર્યા અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે.»

«હે અમારા રબ! અમને ઇન્કાર કરનારાઓ માટે કસોટી ન બનાવ.» ઝજ્જાજે કહ્યું: તેમને અમારા પર વિજય ન આપ, જેથી તેઓ એમ માને કે તેઓ સત્ય પર છે અને કસોટીમાં પડે. મુજાહિદે કહ્યું: અમને તેમના હાથોથી અથવા તારી તરફથી આવતા અઝાબથી પીડા ન આપ, જેથી તેઓ કહે: જો આ લોકો સત્ય પર હોત, તો તેમની સાથે આવું ન બનત. «અને અમને માફ કર, હે અમારા રબ! નિઃશંક તું જ સર્વશક્તિમાન, હિકમતવાળો છે.»