Ɗaɓɓagol ballal e jaaforgal

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Alla wi'i: «Ko e Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum» — wonɓe e gomɗinal — «ɓe ngonanii on, yaa yimɓe gomɗinɓe, ɗowtorde moƴƴere»; ɗowtorde moƴƴere nde nafatata on, ngam on yamiraama rewde laawol Ibraahiima, ɗowtotooɗo gooto Alla.

«Nde ɓe wi'i yimɓe maɓɓe: Min ceertii e mon e ko ndewaton ko wona Alla.» Ɗum woni ko Ibraahiima, jam e kisal won e mum, e ɓeen gomɗinɓe wonduɓe e mum ceertiri e yimɓe maɓɓe rewɓe sanamu e ko ndewataama ko wona Alla. Ɗoo caggal, ɓe holli ko ɓe ngoodi e ɗeŋŋugol e maɓɓe laaɓɗum, ɓe wi'i: «Min yeddii on», e «feeñi» — ko holliti e ko feeñi — «hakkunde amen e mon ngañngu e tikkere». Ko tikkere ɓerɗe, e moƴƴere ɓerɗe nde foti; e ngañngu e ɓanndu.

Ngañngu e tikkere ɗen alaa sahaa walla keeri; ko «haa pooma», haa nde woniɗon e yeddugol mon, «haa gomɗinon Alla gooto o». So tawii on gomɗinii Alla gooto o, ngañngu e tikkere ɗen maa ɗuɓɓe, ɗe waylitoya e yiɗde e jokkondiral. Awa, on gomɗinɓe, Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum ngonanii on ɗowtorde e tabbitingol gomɗinal e tawhiid, e tabbitingol ko ɗum ɗaɓɓata e ko ɗum iwata. E kala huunde nde on ndewata Alla tan.

«So wonaa» e huunde gooto tan: «konngol Ibraahiima baaba makko» Aazar, wonɗo rewɓe sanamu, kafiiru, ɗaɓɓotooɗo e haɗaare, nde Ibraahiima noddi mo e gomɗinal e tawhiid, o sala. Ibraahiima wi'i: «Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal», kono «mi alaa hay huunde e Alla ngam maa». Kono mi ɗaɓɓotoo Joomi am, ina waɗi ko mi hoto wonu bonɗo sabu ɗaɓɓagol am e Joomi am. On ngalaa ɗowtugol Ibraahiima e ndee ɗaɓɓagol nde o ɗaɓɓani rewɓe sanamu; alaa e mon ɗaɓɓagol yaaforgal e rewɓe sanamu, wi'oyde: «Min rewɗii laawol Ibraahiima e ɗum».

Alla holli sabab Ibraahiima ɗaɓɓani baaba makko yaaforgal e konngol mum: «Ɗaɓɓagol Ibraahiima yaaforgal baaba makko alaa wonaa ko sabu alkawal ngal o alkawlii mo. Nde feeñani mo wonde o ko ganyo Alla, o ceertiri e mo. Ibraahiima ko aahaakuɗo, muñɗo».

Onon kadi ngonanii on ɗowtorde moƴƴere e Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum, nde ɓe ɗaɓɓiti Alla, ɓe waɗi tawakkal e makko, ɓe tuubii e makko, ɓe qirmitii ko ɓe mbaawaa e ko ɓe taƴi, ɓe mbi'i: «Joomi amen, e maa min waɗi tawakkal.» Maanaa mum: min hoolii e maa ngam heɓde ko nafata min e momtude ko bonnata min, min hoolii e maa ɗum, yaa Joomi amen. «E maa min tuubii» — min ruttitii e ɗowtugol maa, e ko welata maa, e kala ko ɓadinta min e maa.

Min e ɗum ko min ɗaɓɓotoo, e waɗde golle moƴƴe ko min tiiɗnii; min anndi kadi ko e maa min nattoto, ɗum waɗi min hebulaa ngam arde e maa, min waɗa ko ɓadinta min e maa e ɓadɗugol moƴƴere.

«Joomi amen, hoto waɗ min fitina wonanɗe ɓeen yedduɓe.» Maanaa mum: hoto jokka e maɓɓe e amen sabu junuube amen, haa ɓe fitin-min, ɓe haɗ-min ko ɓe mbaawi e golle gomɗinal. E maɓɓe kadi wona fitina, sabu so ɓe yi'i ɓe ɓuri min, ɓe miijoo wonde ko e goonga ɓe woni, tee ko min woni e ɗo feewaani; ɗum ɓeydana ɓe yeddugol e tiiɗugol e leƴƴi. «Yaafa min» junuube e bonanɗe ɗe min waɗi, e ko min waɗaani no haani e ko min yamiraama.

«Joomi amen, aɗa woni Tedduɗo» — ina waɗi dowrowal e kala huunde — «Ñeeñɗuɗo» — wonɗo e waɗde huunde kala e nokkuure mum. E teddugol maa e ñeeñal maa, wallu min e hoore ganyo'en, yaafa min junuube amen, feewnito bonanɗe amen.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

«Joomi amen, hoto waɗ min fitina wonanɗe ɓeen yedduɓe.» Mujaahid wi'i: Maanaa mum ko, hoto ɓe laɓɓin-min e juuɗe maɓɓe, walla e leeɓte iwɗe e maa, haa ɓe mbi'a: «So tawnoo ko ɗee ko goonga, ɓe mbaawaa heɓde ɗum.» Dahhaak kadi wi'i ɗum hono nii. Qataadah wi'i: Hoto hollu ɓe ɓurde min, haa ɓe fitinoo e ɗum, ɓe miijoo wonde ko e goonga ɓe ɓurii min.

Ibn Jariir suɓii ɗum. Alii ibn Abii Talhah rivayii iwde e Ibn Abbaas: «Hoto waɗ ɓe laɓɓin-min, haa ɓe fitin-min.»

Konngol Alla: «E yaafa min, Joomi amen; aɗa woni Tedduɗo, Ñeeñɗuɗo» maanaa mum ko: suturo junuube amen e yeeso goɗɗo, yaafa ɗe hakkunde amen e maa. «Aɗa woni Tedduɗo, Ñeeñɗuɗo»: Ko O waɗɗo ɓernde ɓuriinoo nde hoori e suturo makko. O ko Ñeeñɗuɗo e konngol mum, golle mum, shari'a mum e ko O hokki.

Alla wi'a e lo'u makko gomɗinɓe, ɗe O yamiri ceertude e kafiirɓe, ngañŋude e maɓɓe, woɗɗude e maɓɓe e ceertagol e maɓɓe: «Ko ɓuri on ngonanii ɗowtorde moƴƴere e Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum» — ko rewɓe makko gomɗinɓe e mum. «Nde ɓe wi'i yimɓe maɓɓe: Min ceertii e mon» — ko min ceertii e mon. «E ko ndewaton ko wona Alla. Min yeddii on» — ko min yeddii diine mon e laawol mon.

«E feeñi hakkunde amen e mon ngañngu e tikkere haa pooma» — maanaa mum ko ngañngu e tikkere fuɗɗii jooni hakkunde amen e mon; haa nde on woni e yeddugol mon, min kadi haa pooma ceertoto e mon, min tikkita on. «Haa gomɗinon Alla gooto o» — haa on tawhiidinaa Alla, ndewoton Mo tan, alaa jokkondiral e makko, e nde on yeddi ko ndewaton e makko ko wona Alla, e sanamu e ɗin ko nanndondiri.

Konngol Alla: «So wonaa konngol Ibraahiima baaba makko: Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal» maanaa mum ko: Ibraahiima e yimɓe makko ngonanii on ɗowtorde moƴƴere, so wonaa ɗaɓɓagol Ibraahiima yaaforgal baaba makko; ɗum waɗi tan sabu o alkawlii mo, nde o feeñani mo wonde o ko ganyo Alla, o ceertiri e mo. Ɗum woni sabu wonɓe e gomɗinɓe ɗaɓɓata yaaforgal baaba maɓɓe ɓe maaynoo e shirk, ɓe wi'a: «Ibraahiima ɗaɓɓanii baaba makko yaaforgal.» Alla tellinii: «Ndee waɗaaka mo Nabi e ɓeen gomɗinɓe ɗaɓɓagol yaaforgal e rewɓe sanamu, hay so tawii ɓe ko bandiraaɓe ɓuri ɓadaade, caggal nde feeñani ɓe wonde ɓe woni jeyaaɓe taayre.

Ɗaɓɓagol Ibraahiima yaaforgal baaba makko alaa wonaa ko sabu alkawal ngal o alkawlii mo. Nde feeñani mo wonde o ko ganyo Alla, o ceertiri e mo. Ibraahiima ko aahaakuɗo, muñɗo».

Alla wi'i e ndee aaya tedduɗo: «Ko ɓuri on ngonanii ɗowtorde moƴƴere e Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum» haa konngol mum: «So wonaa konngol Ibraahiima baaba makko: Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal, tee mi alaa hay huunde e Alla ngam maa.» Maanaa mum ko alaa ɗowtugol e ɗum — ɗaɓɓagol yaaforgal e rewɓe sanamu. Ɗum hono ko Ibn Abbaas, Mujaahid, Qataadah, Muqaatil, Dahhaak e woɗɓe mbi'i.

Caggal ɗum Alla habri konngol Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum, nde ɓe ceertiri e yimɓe maɓɓe, ɓe ceertii e maɓɓe, ɓe dogii e Alla, ɓe ɗaɓɓitii e makko, ɓe mbi'i: «Joomi amen, e maa min waɗi tawakkal, e maa min tuubii, e maa ko min wattande.» Maanaa mum ko: min waɗi tawakkal e maa e kala huunde, min teslimii huunde amen e maa, min nelditi ɗe e maa. «E maa ko min wattande» — ko ko e maa min ruttotoo e ñalnde cakitorde, ɗoo e laakara. (At-Tawbah, 113–114).

«Joomi amen, hoto waɗ min fitina wonanɗe ɓeen yedduɓe.» Mujaahid wi'i maanaa mum ko: hoto ɓe laɓɓin-min e juuɗe maɓɓe walla e leeɓte iwɗe e maa, haa ɓe mbi'a: «So tawnoo ko ɗee ko goonga, ɓe mbaawaa heɓde ɗum.» Hono noon kadi Dahhaak wi'i. Qataadah wi'i: Hoto hollu ɓe ɓurɗe min, haa ɓe fitinoo e ɗum, ɓe miijoo wonde ko e goonga ɓe ɓurii min.

Ibn Jariir suɓii ɗum. Alii ibn Abii Talhah rivayii iwde e Ibn Abbaas: «Hoto waɗ ɓe laɓɓin-min, haa ɓe fitin-min.»

«E yaafa min, Joomi amen; aɗa woni Tedduɗo, Ñeeñɗuɗo» — maanaa mum ko: suturo junuube amen e yeeso goɗɗo, yaafa ɗe hakkunde amen e maa. «Aɗa woni Tedduɗo, Ñeeñɗuɗo»: ko O waɗɗo ɓernde ɓuriinoo nde hoori e suturo makko, O ko Ñeeñɗuɗo e konngol mum, golle mum, shari'a mum e ko O hokki.

Alla wi'i: «Ko ɓuri on ngonanii ɗowtorde moƴƴere e Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum» — ko rewɓe makko gomɗinɓe e mum. «Nde ɓe wi'i yimɓe maɓɓe: Min ceertii e mon» — maanaa mum ko ɓe ceertii e maɓɓe. «E ko ndewaton ko wona Alla. Min yeddii on» — ko ɓe yeddii diine maɓɓe e laawol maɓɓe.

«E feeñi hakkunde amen e mon ngañngu e tikkere haa pooma» — ngañngu e tikkere fuɗɗii hakkunde amen e mon jooni, haa nde on woni e kafiirngal mon. Min ceertoto e mon haa pooma, min tikkita on. «Haa gomɗinon Alla gooto o» — haa on tawhiidinaa Alla, ndewoton Mo tan, alaa jokkondiral e makko, e yeddi ko ndewaton e makko ko wona Alla ko, sanamu e goɗɗi.

«So wonaa konngol Ibraahiima baaba makko: Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal.» On ngonanii ɗowtorde moƴƴere e Ibraahiima e yimɓe makko, so wonaa e ɗaɓɓagol yaaforgal baaba makko rewɗo sanamu. Ibraahiima wi'i baaba makko: «Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal», caggal ɗum o ceertiri e makko, hono ko min sifti e Suuratu At-Tawbah. «Tee mi alaa hay huunde e Alla ngam maa» — Ibraahiima wi'ani baaba makko: mi mbaawaa nafde maa, mi mbaawaa ittude e maa leeɓte Alla so a haɗii mo, a waɗii shirk.

«Joomi amen, e maa min waɗi tawakkal» — Ibraahiima e ɓeen gomɗinɓe wonduɓe e mum mbi'i ɗum. «E maa min tuubii, e maa ko min wattande.»

«Joomi amen, hoto waɗ min fitina wonanɗe ɓeen yedduɓe.» Zajjaaj wi'i: Hoto hollu ɓe ɓurɗe min, haa ɓe miijoo wonde ko e goonga ɓe woni, ɗum fitinotoo ɓe. Mujaahid wi'i: Hoto ɓe laɓɓin-min e juuɗe maɓɓe walla e leeɓte iwɗe e maa, haa ɓe mbi'a: «So tawnoo ko ɗee ko goonga, ɗum heɓataa ɓe.» «E yaafa min, Joomi amen; aɗa woni Tedduɗo, Ñeeñɗuɗo.»

Tafsiir al-Baghawi

«Ko ɓuri on ngonanii ɗowtorde moƴƴere» — ɗowtorde. «E Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum» — iwɓe e gomɗinal. «Nde ɓe wi'i yimɓe maɓɓe» — iwɓe e sanamu: «Min ceertii e mon» — ko ɗum firoo: ceertii. «E ko ndewaton ko wona Alla.

Min yeddii on» — min yeddii, min salii diine mon. «E feeñi hakkunde amen e mon ngañngu e tikkere haa pooma, haa gomɗinon Alla gooto o.» Alla yamiri Haatib e gomɗinɓe yo ɓe ɗowto Ibraahiima, jam e kisal won e mum, e ɓeen gomɗinɓe wonduɓe e mum, e ceertagol e rewɓe sanamu.

«So wonaa konngol Ibraahiima baaba makko: Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal.» Maanaa mum ko, on ngonanii ɗowtorde moƴƴere e Ibraahiima e golle makko, so wonaa e ɗaɓɓagol yaaforgal baaba makko rewɗo sanamu. Ibraahiima, jam e kisal won e mum, wi'i baaba makko: «Miɗo ɗaɓɓan maa yaaforgal», caggal ɗum o ceertiri e makko — hono ko min sifti e Suuratu At-Tawbah. «Tee mi alaa hay huunde e Alla ngam maa.»

Ibraahiima wi'ani baaba makko: mi mbaawaa nafde maa walla dartinde e maa leeɓte Alla so a waɗii ko haɗaama, a waɗii shirk.

«Joomi amen, e maa min waɗi tawakkal» — Ibraahiima e ɓeen gomɗinɓe wonduɓe e mum mbi'i ɗum. «E maa min tuubii, e maa ko min wattande.»

«Joomi amen, hoto waɗ min fitina wonanɗe ɓeen yedduɓe.» Zajjaaj wi'i: Hoto hollu ɓe ɓurɗe min, haa ɓe miijoo wonde ko e goonga ɓe woni, ɗum fitinotoo ɓe. Mujaahid wi'i: Hoto ɓe laɓɓin-min e juuɗe maɓɓe walla e leeɓte iwɗe e maa, haa ɓe mbi'a: «So tawnoo ko ɗee ko goonga, ɗum heɓataa ɓe.» «E yaafa min, Joomi amen; aɗa woni Tedduɗo, Ñeeñɗuɗo.»