Zaufanie Bogu i prośba o przebaczenie

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

O wy, wspólnoto wierzących! Macie piękny przykład (uswa ḥasana), to znaczy szlachetny wzór, za którym warto podążać, w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim spośród wierzących. Zostaliście bowiem zobowiązani, by podążać za religią Ibrahima, skłaniającego się ku prawdzie.

[Macie w nich przykład] wtedy, gdy powiedzieli swojemu ludowi: „Zaprawdę, nie mamy z wami nic wspólnego ani z tym, co czcicie poza Bogiem” — to znaczy, gdy Ibrahim, pokój z nim, i towarzyszący mu wierzący odcięli się od swego ludu, bałwochwalców, i od tego, co czcili poza Bogiem. Następnie otwarcie i z całą stanowczością ogłosili wrogość, mówiąc: „Odrzuciliśmy was, a między nami i wami ujawniły się wrogość i nienawiść” — to znaczy: nienawiść w sercach i zanik życzliwości, a także wrogość okazywana czynami.

Ta wrogość i nienawiść nie mają określonego czasu ani granicy; trwają „na zawsze”, dopóki pozostajecie przy niewierze, „aż uwierzycie w Boga Jedynego”. Gdy uwierzycie w Boga Jedynego, wrogość i nienawiść ustaną, a ich miejsce zajmą życzliwość i przyjaźń.

Wy, wierzący, macie zatem przykład w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim: w urzeczywistnianiu wiary i monoteizmu oraz w wypełnianiu tego, co z nich wynika i jest z nimi związane, a także we wszystkim, co poświęcili czci Boga Jedynego. Wyjątkiem jest jedna sprawa: słowa Ibrahima skierowane do jego ojca, Āzara — bałwochwalcy, niewierzącego i upartego — gdy wzywał go do wiary i monoteizmu, a ten odmówił. Ibrahim powiedział wtedy: „Będę prosił o przebaczenie dla ciebie”, choć „nie mam władzy niczego uczynić dla ciebie u Boga”.

Modlił się jednak do swego Pana, mając nadzieję, że nie okaże się nieszczęśliwy, gdy będzie Go wzywał. Nie wolno wam więc naśladować Ibrahima w tej sytuacji, w której modlił się za bałwochwalcę. Nie wolno wam modlić się za bałwochwalców i twierdzić, że w ten sposób naśladujecie religię Ibrahima. Bóg wyjaśnił jego usprawiedliwienie, mówiąc: „Prośba Ibrahima o przebaczenie dla jego ojca była jedynie skutkiem obietnicy, którą mu złożył.

Kiedy jednak stało się dla niego jasne, że jest on wrogiem Boga, odciął się od niego. Zaprawdę, Ibrahim był pełen współczucia i wyrozumiały” [at-Tawba, 9:114].

Macie piękny przykład w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim, gdy modlili się do Boga, pokładali w Nim ufność i nawracali się do Niego, uznając własną bezradność i niedostatki. Powiedzieli: „Panie nasz! Tobie zaufaliśmy” — to znaczy: polegamy na Tobie, prosząc o to, co przynosi nam korzyść, i o oddalenie tego, co nam szkodzi. Pokładamy w Tobie, nasz Panie, ufność w tej sprawie.

„Do Ciebie się nawróciliśmy” — to znaczy: powróciliśmy do posłuszeństwa Tobie, do tego, co sprawia Ci zadowolenie, i do wszystkiego, co nas do Ciebie przybliża. Dążymy do tego i gorliwie czynimy dobro. Wiemy, że do Ciebie powrócimy, więc przygotowujemy się na spotkanie z Tobą i czynimy to, co przyniesie nam u Ciebie piękną nagrodę.

„Panie nasz! Nie wystawiaj nas na pokuszenie wobec tych, którzy nie wierzą” — to znaczy: nie pozwól, by z powodu naszych grzechów zyskali nad nami władzę i poddawali nas próbie, uniemożliwiając nam to, co potrafią powstrzymać z naszych praktyk wiary. Nie pozwól też, by sami ulegli pokuszeniu: gdy zobaczą, że zwyciężają, uznają, że są na drodze prawdy, a my na drodze fałszu, i jeszcze bardziej pogrążą się w niewierze i występku. „I przebacz nam” — grzechy i złe uczynki, które popełniliśmy, oraz zaniedbania w wypełnianiu nakazanych obowiązków.

„Panie nasz! Zaprawdę, Ty jesteś Potężny” — podporządkowujesz sobie wszystko — „Mądry” — umieszczasz wszystko na właściwym miejscu. Dzięki swej potędze i mądrości daj nam zwycięstwo nad naszymi wrogami, przebacz nasze grzechy i napraw nasze ułomności.

Tafsir imama Ibn Kathira

Słowa: „Panie nasz! Nie wystawiaj nas na pokuszenie wobec tych, którzy nie wierzą” — Mudżāhid powiedział: „To znaczy: nie karz nas ich rękami ani karą pochodzącą od Ciebie, bo powiedzą: Gdyby ci ludzie byli na drodze prawdy, nie spotkałoby ich to”. Podobnie powiedział ad-Dahhāk. Qatāda powiedział: „Nie pozwól, by zwyciężyli nad nami, bo ulegną przez to pokuszeniu i uznają, że zwyciężyli dlatego, iż mają rację”.

Takie wyjaśnienie wybrał Ibn Dżarīr. ʿAlī ibn Abī Ṭalḥa przekazał od Ibn ʿAbbāsa: „Nie pozwól im zapanować nad nami, by poddali nas pokuszeniu”.

Słowa: „I przebacz nam, Panie nasz! Zaprawdę, Ty jesteś Potężny, Mądry” oznaczają: zakryj nasze grzechy przed innymi i odpuść je w tym, co jest między nami a Tobą. „Zaprawdę, Ty jesteś Potężny” — nikt nie skrzywdzi tego, kto szuka schronienia pod Twoją opieką. „Mądry” — w swoich słowach, czynach, prawie i rozporządzeniach.

Najwyższy Bóg mówi do Swoich wierzących sług, którym nakazał zerwać więzi z niewierzącymi, okazywać im wrogość, trzymać się od nich z dala i odciąć się od nich: „Macie piękny przykład w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim”, to znaczy w jego naśladowcach, którzy wraz z nim uwierzyli, „gdy powiedzieli swemu ludowi: Nie mamy z wami nic wspólnego” — czyli odcięliśmy się od was — „ani z tym, co czcicie poza Bogiem. Odrzuciliśmy was”, to znaczy: odrzuciliśmy waszą religię i waszą drogę.

„I ujawniły się między nami a wami wrogość i nienawiść na zawsze” — od tej chwili zapanowały między nami wrogość i nienawiść; dopóki trwacie przy niewierze, zawsze będziemy się od was odcinać i nienawidzić was — „aż uwierzycie w Boga Jedynego”, to znaczy: aż uznacie jedność Boga, będziecie czcić wyłącznie Jego, bez żadnego wspólnika, i odrzucicie bóstwa oraz bożki, które czcicie razem z Nim.

Słowa: „Wyjątkiem są słowa Ibrahima skierowane do jego ojca: Będę prosił o przebaczenie dla ciebie” oznaczają, że macie w Ibrahimie i jego ludzie piękny przykład do naśladowania, z wyjątkiem jego prośby o przebaczenie dla ojca. Uczynił to jedynie z powodu obietnicy, którą mu złożył. Gdy zaś stało się dla niego jasne, że ojciec jest wrogiem Boga, odciął się od niego. Niektórzy wierzący modlili się za swoich ojców, którzy umarli w bałwochwalstwie, i prosili o przebaczenie dla nich, mówiąc: „Ibrahim prosił o przebaczenie dla swojego ojca”.

Wówczas Bóg, potężny i wzniosły, zesłał: „Prorokowi i tym, którzy uwierzyli, nie godzi się prosić o przebaczenie dla bałwochwalców, nawet jeśli są krewnymi, kiedy stało się dla nich jasne, że będą mieszkańcami ognia. Prośba Ibrahima o przebaczenie dla jego ojca była jedynie skutkiem obietnicy, którą mu złożył. Kiedy jednak stało się dla niego jasne, że jest on wrogiem Boga, odciął się od niego. Zaprawdę, Ibrahim był pełen współczucia i wyrozumiały” [at-Tawba, 9:113–114].

W tym szlachetnym wersecie Najwyższy powiedział: „Macie piękny przykład w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim” aż do słów: „Wyjątkiem są słowa Ibrahima skierowane do jego ojca: Będę prosił o przebaczenie dla ciebie, choć nie mam władzy niczego uczynić dla ciebie u Boga”. Oznacza to, że nie macie w tym przykładu do naśladowania, czyli nie macie naśladować modlitwy o przebaczenie dla bałwochwalców. Tak wyjaśniali to Ibn ʿAbbās, Mudżāhid, Qatāda, Muqātil, ad-Dahhāk i inni.

Następnie Najwyższy przekazuje słowa Ibrahima i tych, którzy byli z nim, gdy opuścili swój lud i odcięli się od niego, zwrócili się do Boga i pokornie Go błagali: „Panie nasz! Tobie zaufaliśmy, do Ciebie się nawróciliśmy i do Ciebie zmierza ostateczna wędrówka”. Oznacza to: zaufaliśmy Ci we wszystkich sprawach, powierzyliśmy Ci nasze sprawy i zdaliśmy się na Ciebie. „Do Ciebie zmierza ostateczna wędrówka” — to znaczy: do Ciebie nastąpi powrót w życiu ostatecznym. [Zob. at-Tawba, 9:113–114.]

Tafsir al-Baghawiego

„Macie przykład” — wzór do naśladowania. „Piękny” — w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim spośród ludzi wiary, „gdy powiedzieli swemu ludowi” — bałwochwalcom: „Nie mamy z wami nic wspólnego” — słowo to jest liczbą mnogą od „niewinny”. „Ani z tym, co czcicie poza Bogiem. Odrzuciliśmy was” — zaprzeczyliśmy waszej religii i odrzuciliśmy ją.

„I ujawniły się między nami a wami wrogość i nienawiść na zawsze, aż uwierzycie w Boga Jedynego”. Wzywa się Ḥāṭiba i wierzących, by naśladowali Ibrahima, pokój z nim, oraz tych wierzących, którzy byli z nim, w odcięciu się od bałwochwalców.

„Wyjątkiem są słowa Ibrahima skierowane do jego ojca: Będę prosił o przebaczenie dla ciebie” oznaczają, że macie piękny przykład w Ibrahimie i jego postępowaniu, z wyjątkiem jego prośby o przebaczenie dla ojca-bałwochwalcy. Ibrahim, pokój z nim, powiedział ojcu: „Będę prosił o przebaczenie dla ciebie”, a potem się od niego odciął — jak wspomnieliśmy w surze at-Tawba. „Nie mam władzy niczego uczynić dla ciebie u Boga” — Ibrahim mówił ojcu: nie mogę ci pomóc ani uchronić cię przed karą Boga, jeśli okażesz Mu nieposłuszeństwo i będziesz przypisywał Mu wspólników.

„Panie nasz! Tobie zaufaliśmy” — tak powiedział Ibrahim i wierzący, którzy byli z nim. „Do Ciebie się nawróciliśmy i do Ciebie zmierza ostateczna wędrówka”.

„Panie nasz! Nie wystawiaj nas na pokuszenie wobec tych, którzy nie wierzą”. Az-Zadżdżādż powiedział: „Nie pozwól, by zwyciężyli nad nami, bo pomyślą, że są na drodze prawdy, i ulegną pokuszeniu”. Mudżāhid powiedział: „Nie karz nas ich rękami ani karą pochodzącą od Ciebie, bo powiedzą: Gdyby ci ludzie byli na drodze prawdy, nie spotkałoby ich to”. „I przebacz nam, Panie nasz! Zaprawdę, Ty jesteś Potężny, Mądry”.