Тобокел, кайтуу жана кечирим
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا، وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَاغْفِرْ لَنَا. رَبَّنَا، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Аудио жүктөлгөн жок. Кийинчерээк кайталап көрүңүз.
Силер үчүн Ибрахимде жана аны менен бирге болгон (ыймандуу) адамдард(ын жашоосунд)а өрнөк бар: Бир кезде алар (каапыр) элдерине «Биздин силерге жана силер сыйынган Аллахтан башка кудайларга тиешебиз жок. Биз силерге каапыр болдук! Эми, биз менен силердин араңарда, качан жеке-жалгыз Аллахка ыйман келтиргениңерге чейин түгөнгүс душманчылык жана жек көрүү жаралды!» деп айтышкан. Бирок, Ибрахимдин атасына карата: «Мен сизге (Аллахтан) кечирим сураймын. Сизге Аллах тарабынан (келе турган азаптан) эч нерсени кайтарууга кудуретим жетпейт» - деген сөзүн (өрнөк кылбагыла).[1] О, Раббибиз! Биз Сага тобокел кылдык, Өзүңө кайттык жана кайтып баруу – Өзүңө гана! Оо, Раббибиз! Бизди каапырларга фитна (көз каранды) кылбагай элең[1] жана күнөөлөрүбүздү кечиргей элең! Оо, Раббибиз! Аныгында Сен Кудуреттүү, Даанышмансың!
Формалары: тобокел кылууну билдирген сөз (تَوَكَّلْنَا) жана кайтууну билдирген сөз (أَنَبْنَا), андан кийин «бизди кылбагай элең» (لَا تَجْعَلْنَا) деген тыюу жана кечирим суроо келет.
Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири
Оо, ыймандуулар жамааты! Ибрахимде жана аны менен бирге болгон ыймандууларда силер үчүн жакшы өрнөк бар, башкача айтканда, силерге пайда алып келе турган үлгү жана ээрчий турган жол бар. Анткени силерге Ибрахимдин туура динди карманган жолун ээрчүү буйрулган.
Алар өз коомдоруна: «Биз силерден жана Аллахтан башка сыйынгандарыңардан толук түрдө алыспыз», — дешкен. Башкача айтканда, Ибрахим (ага Аллахтын саламы болсун) жана аны менен бирге болгон ыймандуулар өздөрүнүн мушрик коомдорунан жана Аллахтан башка сыйынылган нерселерден баш тартышкан. Андан соң алар кастыгын ачык-айкын билдирип: «Биз силерди каапыр деп эсептейбиз жана силер менен биздин арабызда кастык менен жек көрүү пайда болду», — дешкен. Жек көрүү жүрөктө болуп, сүйүү байланышынын жоголушун билдирет, ал эми кастык дене менен жасалган мамилеге тиешелүү.
Бул кастык менен жек көрүүнүн белгилүү бир мөөнөтү же чеги жок: силер каапырлыгыңарда кала берсеңер, ал түбөлүккө уланат; жалгыз Аллахка ыйман келтиргениңерге чейин. Аллахка жалгыз ыйман келтирсеңер, кастык менен жек көрүү жоголуп, алардын ордуна сүйүү жана достук келет.
Эй, ыймандуулар! Ибрахимден жана аны менен бирге болгондордон ыйман менен таухидди карманууда, алардын талаптарын жана натыйжаларын аткарууда, ошондой эле Аллахка жалгыз ибадат кылууда үлгү алгыла. Бирок бир гана иште андай кылбагыла: мушрик, каапыр жана өжөр ата Азарга ыйман менен таухидге чакырганда Ибрахимдин: «Мен сен үчүн сөзсүз кечирим сурайм», — деген сөзүндө. Ал ошол эле учурда: «Бирок мен сага Аллахтан келе турган эч нерсени кайтарууга кудуреттүү эмесмин», — деген.
Ал Раббисине дуба кылып, дубасынын айынан бактысыз болуп калбоого үмүттөнгөн. Ошондуктан бул жагдайда мушрик үчүн дуба кылып, «биз бул иште Ибрахимдин динин ээрчип жатабыз» деп айтууга болбойт. Аллах Ибрахимдин ошол ишине мындайча жүйө келтирген: «Ибрахимдин атасы үчүн кечирим сураганы ага берген убадасынан башка эмес. Анын Аллахтын душманы экени айкын болгондо, андан баш тартты.
Чындыгында, Ибрахим көп жалбаруучу жана жумшак мүнөздүү эле».
Ибрахимде жана аны менен бирге болгондордо Аллахка дуба кылууда, Ага тобокел кылууда, Ага кайтууда жана алсыздыгы менен кемчилигин моюнга алууда да силер үчүн жакшы өрнөк бар. Алар: «Оо, Раббибиз! Сага гана тобокел кылдык», — дешкен. Башкача айтканда, бизге пайдалуу нерселерди алып келүүдө жана зыяндуу нерселерди кетирүүдө Сага таяндык, Раббибиз, бул иштерде Сага ишендик.
«Сага кайрылдык», — башкача айтканда, Сенин моюн сунууңа, ыраазычылыгыңа жана Сага жакындата турган бардык нерселерге кайрылдык. Бул жолдо аракет кылып, жакшы иштерди кылууга тырышабыз. Ошондой эле Сага кайтып барарыбызды билебиз; ошондуктан алдыңа барууга даярданып, Сага жакындата турган жакшы иштерди кылабыз.
«Оо, Раббибиз! Бизди каапырлар үчүн фитна кылбагай элең». Башкача айтканда, күнөөлөрүбүз үчүн аларды бизге үстөм кылба; антпесе алар бизди азгырып, ыйман иштеринен колдон келишинче тосушат. Алардын өздөрү да фитнага кабылышы мүмкүн: бизди жеңгенин көрүп, өздөрүн ак жолдо, бизди болсо жалган жолдо деп ойлоп, каапырлыгы менен чектен чыгуусун ого бетер күчөтүшөт.
«Бизди кечир» — кылган күнөөлөрүбүздү жана жаман иштерибизди, ошондой эле аткарууга тийиштүү иштерде кетирген кемчиликтерибизди кечир. «Оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Кудуреттүүсүң» — бардык нерсени багындыруучу; «Даанышмансың» — ар бир нерсени өз ордуна коюучу. Андыктан Өз кудуретиң жана даанышмандыгың менен бизге душмандарыбызга каршы жеңиш бер, күнөөлөрүбүздү кечир жана кемчиликтерибизди оңдо.
Имам Ибн Касирдин тафсири
«Оо, Раббибиз! Бизди каапырлар үчүн фитна кылбагай элең». Мужахид: «Алардын колу менен же Өзүңдүн азабың менен бизди азапка салба. Болбосо алар: “Эгер булар акыйкат жолдо болушса, мындай нерсе баштарына келмек эмес”, — дешет», — деген.
Даххак да ушундай айткан. Катада: «Алар бизге үстөмдүк кылбасын, антпесе муну көрүп фитнага кабылышат жана бизди жеңгенин өздөрүнүн туура жолдо болушуна жорушат», — деген. Ибн Жарир ушул пикирди тандаган. Али ибн Абу Талха Ибн Аббастан мындай деп риваят кылган: «Алар бизди азгырып, фитнага салбашы үчүн аларды бизге үстөм кылба».
«Оо, Раббибиз! Бизди кечир. Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың». Башкача айтканда, күнөөлөрүбүздү башкалардан жашырып, биз менен Өзүңдүн ортобузда кечир. «Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың», — башкача айтканда, Сенин калкалооңо баш калкалаган адам кордукка учурабайт; Сен сөздөрүңдө, иштериңде, шариятыңда жана тагдырыңда Даанышмансың.
Улуу Аллах каапырлар менен байланышты үзүп, аларга душмандык кылууга, алардан оолак болууга жана алардан баш тартууга буйруган ыймандуу пенделерине мындай дейт: «Ибрахимде жана аны менен бирге болгондордо силер үчүн жакшы өрнөк бар». Башкача айтканда, аны менен бирге ыйман келтирген жолдоочулары да үлгү болушат. «Алар өз коомдоруна: “Биз силерден алыспыз”, — дешкен». Башкача айтканда, силерден баш тарттык.
«Аллахтан башка сыйынгандарыңардан да алыспыз. Биз силерди каапыр деп эсептейбиз», — башкача айтканда, диниңерди жана жолуңарды четке кагабыз. «Силер менен биздин арабызда түбөлүк кастык жана жек көрүү пайда болду», — башкача айтканда, каапырлыгыңарда турганыңарда, азыртан тартып силер менен биздин арабызда кастык жана жек көрүү башталды. Биз силерден дайыма баш тартып, силерди жек көрөбүз.
«Жалгыз Аллахка ыйман келтиргениңерге чейин», — башкача айтканда, Аллахты жалгыз деп таанып, Ага шерик кошпой ибадат кылып, Ага кошуп сыйынган кудайларыңар менен буттарыңардан баш тартмайынча.
«Бирок Ибрахимдин атасына: “Мен сен үчүн сөзсүз кечирим сурайм”, — деген сөзү эмес». Башкача айтканда, Ибрахимде жана анын коомунда силер үчүн жакшы өрнөк бар, бирок Ибрахимдин атасы үчүн кечирим сураганында андай эмес. Ал муну атасына берген убадасынан улам гана кылган. Атасынын Аллахка душман экени айкын болгондо, андан баш тарткан.
Бул айрым ыймандуулар мушрик болуп өлгөн аталары үчүн дуба кылып, кечирим сурашканда жана «Ибрахим да атасына кечирим сураган» деп айтышканда болгон. Ошондо Аллах Таала мындай аяттарды түшүргөн: «Пайгамбарга жана ыйман келтиргендерге, жакын туугандары болсо да, мушриктердин тозок ээлери экени айкын болгондон кийин алар үчүн кечирим суроо жарабайт. Ибрахимдин атасы үчүн кечирим сураганы ага берген убадасынан башка эмес. Анын Аллахтын душманы экени айкын болгондо, андан баш тартты.
Чындыгында, Ибрахим көп жалбаруучу жана жумшак мүнөздүү эле» (ат-Тооба, 9:113–114).
Бул аятта Улуу Аллах: «Ибрахимде жана аны менен бирге болгондордо силер үчүн жакшы өрнөк бар», — деп, андан кийин: «Бирок Ибрахимдин атасына: “Мен сен үчүн сөзсүз кечирим сурайм”, — дегени эмес. Мен сага Аллахтан келе турган эч нерсени кайтарууга кудуреттүү эмесмин», — деген. Башкача айтканда, бул иште силер үчүн өрнөк жок: мушриктер үчүн кечирим суроодо үлгү албагыла. Ибн Аббас, Мужахид, Катада, Мукатил, Даххак жана башка аалымдар ушундай дешкен.
Андан соң Аллах Таала Ибрахим менен аны менен бирге болгондор өз коомунан бөлүнүп, алардан баш тартышканда эмне дешкенин баяндайт: алар Аллахка баш калкалап, жалбарып: «Оо, Раббибиз! Сага тобокел кылдык, Сага кайрылдык жана кайтып баруу Өзүңө гана», — дешкен. Башкача айтканда, бардык иштерде Сага тобокел кылдык, иштерибизди Сага тапшырдык жана Сага өткөрүп бердик. «Кайтып баруу Өзүңө гана» — башкача айтканда, акыреттеги кайтар жер Өзүңө.
«Оо, Раббибиз! Бизди каапырлар үчүн фитна кылбагай элең». Мужахид: «Алардын колу менен же Өзүңдүн азабың менен бизди азапка салба. Болбосо алар: “Эгер булар акыйкат жолдо болушса, мындай нерсе баштарына келмек эмес”, — дешет», — деген.
Зажжаж: «Алар бизге үстөмдүк кылбасын, антпесе өздөрүн акыйкат жолдобуз деп ойлоп фитнага кабылышат», — деп айткан. «Бизди кечир, оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың».
Аль-Багавинин тафсири
«Жакшы өрнөк» — жакшы үлгү. «Ибрахимде жана аны менен бирге болгондордо» — ыймандуулардын арасынан аны менен бирге болгондордо. «Алар өз коомдоруна айтышканда» — мушрик коомдоруна: «Биз силерден алыспыз», — дешкен. «Аллахтан башка сыйынгандарыңардан да алыспыз.
Биз силерди каапыр деп эсептейбиз», — башкача айтканда, диниңерди четке кагып, аны жалган деп тааныйбыз. «Силер менен биздин арабызда түбөлүк кастык жана жек көрүү пайда болду, жалгыз Аллахка ыйман келтиргениңерге чейин». Ал Хатибге жана ыймандууларга мушриктерден баш тартууда Ибрахимди (ага Аллахтын саламы болсун) жана аны менен бирге болгон ыймандууларды үлгү кылууну буйруйт.
«Бирок Ибрахимдин атасына: “Мен сен үчүн сөзсүз кечирим сурайм”, — дегени эмес». Ибрахимде жана анын иштеринде силер үчүн жакшы өрнөк бар, бирок анын мушрик атасы үчүн кечирим сураганында эмес. Ибрахим (ага Аллахтын саламы болсун) атасына: «Мен сен үчүн сөзсүз кечирим сурайм», — деген, андан соң андан баш тарткан. Бул тууралуу Тооба сүрөсүндө айтылган.
«Мен сага Аллахтан келе турган эч нерсени кайтарууга кудуреттүү эмесмин», — деп Ибрахим атасына айткан. Башкача айтканда: эгер сен Ага каршы чыгып, шерик кошсоң, Аллахтын азабын сенден кайтара албайм жана сага эч кандай пайда келтире албайм.
«Оо, Раббибиз! Сага тобокел кылдык», — деп Ибрахим жана аны менен бирге болгон ыймандуулар айтышкан. «Сага кайрылдык жана кайтып баруу Өзүңө гана».
«Оо, Раббибиз! Бизди каапырлар үчүн фитна кылбагай элең». Зажжаж: «Алар бизге үстөмдүк кылбасын, антпесе өздөрүн акыйкат жолдобуз деп ойлоп, фитнага кабылышат», — деген. Мужахид: «Алардын колу менен же Өзүңдүн азабың менен бизди азапка салба.
Болбосо алар: “Эгер булар акыйкат жолдо болушса, мындай нерсе баштарына келмек эмес”, — дешет», — деген. «Бизди кечир, оо, Раббибиз! Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың».
«Сахих аль-Бухари» китебинде (№ 4519) Ибрахимдин Жаратканга тобокел кылуусундагы үлгүсү тууралуу риваят кылынган.