ئاللاھقا تەۋەككۈل ۋە مەغپىرەت تىلەش
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا، وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَاغْفِرْ لَنَا. رَبَّنَا، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان (مۆمىنلەر) سىلەرگە ھەقىقەتەن ئوبدان نەمۇنىدۇر، ئۆز ۋاقتىدا ئۇلار قەۋمىگە: «ھەقىقەتەن بىز سىلەردىن ۋە سىلەر ئاللاھنى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقانلىرىڭلاردىن ئادا ـ جۇدامىز، بىزنىڭ ئارىمىزدىكى ئاداۋەت ۋە ئۆچمەنلىك تاكى سىلەر يالغۇز بىر ئاللاھقا ئىمان ئېيتقىنىڭلارغا قەدەر ئەبەدىي ساقلىنىپ قالىدۇ» دېدى. لېكىن ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا ئېيتقان «ئەلۋەتتە ساڭا مەغپىرەت تىلەيمەن، ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى سەندىن دەپئى قىلالمايمەن» دېگەن سۆزىنى سىلەرنىڭ نەمۇنە قىلىشىڭلارغا بولمايدۇ. (ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەر ئېيتتى) «پەرۋەردىگارىمىز! ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق، ساڭا قايتتۇق، ئاخىر قايتىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر(4). پەرۋەردىگارىمىز! كاپىرلارنى بىزگە زىيانكەشلىك قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلمىغىن (ئۇلار بىزگە ھۆكۈمران بولۇپ، بىزنى كۆتۈرگىلى بولمايدىغان ئازاب بىلەن دىنىمىزدىن چىقارمىسۇن)، پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن»(5).
ئىپادىلەش شەكىللىرى: تايىنىشنى بىلدۈرىدىغان «ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق» (تَوَكَّلْنَا) ۋە قايتىشنى بىلدۈرىدىغان «ساڭا قايتتۇق» (أَنَبْنَا) دېگەن ئىبارىلەر؛ ئۇنىڭدىن كېيىن «بىزنى قىلما» (لَا تَجْعَلْنَا) دېگەن چەكلەش ۋە مەغپىرەت تىلەش كېلىدۇ.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئى مۆمىنلەر جامائەسى! سىلەر ئۈچۈن ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەردە ياخشى ئۈلگە بار، يەنى سىلەرگە پايدىلىق بولىدىغان ياخشى يولباشچى ۋە ئەگىشىش ئۈلگىسى بار. چۈنكى سىلەر ئىبراھىمنىڭ ھەنىف دىنىغا ئەگىشىشكە بۇيرۇلغانسىلەر. ئۇلار ئۆز قەۋمىگە: «بىز سىلەردىن ۋە سىلەرنىڭ ئاللاھنى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان نەرسىلىرىڭلاردىن ھەقىقەتەن ئادا ـ جۇدامىز» دېگەن چاغدا، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەر مۇشرىك قەۋمىدىن ۋە ئۇلارنىڭ ئاللاھنى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان نەرسىلىرىدىن ئادا ـ جۇدا بولغان ئىدى.
ئاندىن ئۇلار دۈشمەنلىكىنى ئىنتايىن روشەن ئىپادىلەپ: «بىز سىلەرنى ئىنكار قىلدۇق، ئارىمىزدا دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك ئاشكارا بولدى» دېدى. بۇ يەردىكى ئۆچمەنلىك قەلبلەردىكى نەپرەت ۋە دوستلۇقنىڭ يوقىلىشىدۇر؛ دۈشمەنلىك بولسا بەدەنلەر بىلەن بولغان دۈشمەنلىكتۇر. بۇ دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىكنىڭ مەلۇم ۋاقتى ياكى چېكى يوق؛ بەلكى سىلەر كۇپرىڭلاردا داۋام قىلغان مۇددەتچە «ئەبەدىي» داۋاملىشىدۇ، «تاكى يالغۇز ئاللاھقا ئىمان ئېيتقىنىڭلارغا قەدەر». يەنى يالغۇز ئاللاھقا ئىمان ئېيتساڭلار، دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك يوقىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا دوستلۇق ۋە ۋىلايەت كېلىدۇ.
ئى مۆمىنلەر! ئىمان ۋە تەۋھىدنى روياپقا چىقىرىشتا، ئۇلارنىڭ تەلەپلىرى ۋە ئەگەشمىلىرىگە ئەمەل قىلىشتا، شۇنداقلا يالغۇز ئاللاھ ئۈچۈن ئىبادەت قىلىدىغان بارلىق ئىشلاردا سىلەرگە ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلار ئۈلگە بولسۇن. پەقەت بىر ئىش بۇنىڭدىن مۇستەسنا: «ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا ئېيتقان سۆزى». ئۇنىڭ مۇشرىك، كاپىر ۋە ھەقكە قارشى تۇرغۇچى ئاتىسى ئازەرنى ئىمان ۋە تەۋھىدكە چاقىرغاندا، ئاتىسى قوبۇل قىلمىغانىدى.
شۇ چاغدا ئىبراھىم: «مەن چوقۇم سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن، لېكىن ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى سەندىن دەپئى قىلىشقا قادىر ئەمەسمەن» دېدى. ئۇ پەقەت: «رەببىمگە دۇئا قىلىمەن، بەلكىم رەببىمگە دۇئا قىلىش ئارقىلىق بەختسىز بولۇپ قالماسلىقىم مۇمكىن» دېگەن ئىدى. مۇشرىكلەر ئۈچۈن دۇئا قىلىش ۋە «بۇ ئىشىمىزدا ئىبراھىمنىڭ دىنىغا ئەگىشىۋاتىمىز» دېيىش سىلەرگە توغرا كەلمەيدۇ. چۈنكى ئاللاھ ئىبراھىمنىڭ بۇ ئىشىدىكى ئۆزرۈسىنى مۇنداق بايان قىلدى: «ئىبراھىمنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىشى پەقەت ئۇنىڭغا بەرگەن بىر ۋەدىسى سەۋەبىدىن ئىدى.
ئۇنىڭ ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئۇنىڭغا ئايان بولغاندا، ئۇنىڭدىن ئادا ـ جۇدا بولدى. ئىبراھىم ھەقىقەتەن كۆپ ئىلتىجا قىلغۇچى، سەۋرلىك ئىدى». ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلارنىڭ ئاللاھقا دۇئا قىلغان، ئۇنىڭغا تەۋەككۈل قىلغان ۋە ئۇنىڭغا قايتقان چاغدىكى ھالىتىدىمۇ سىلەر ئۈچۈن ياخشى ئۈلگە بار. ئۇلار ئاجىزلىق ۋە كەمچىلىكىنى ئېتىراپ قىلىپ: «رەببىمىز!
ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق» دېدى. يەنى پايدىلىق نەرسىلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە زىيانلىق نەرسىلەرنى دەپئى قىلىشتا ساڭا تاياندۇق، ئى رەببىمىز، بۇ ئىشلاردا ساڭا ئىشەندۇق. «ساڭا قايتتۇق» دېگەنلىرى، ئىتائىتىڭگە، رازىلىقىڭغا ۋە سېنى رازى قىلىدىغان، ساڭا يېقىنلاشتۇرىدىغان بارلىق ئىشلارغا قايتتۇق، دېگەنلىكتۇر. بۇ ئىشلارغا تىرىشىمىز، ياخشى ئەمەللەرنى قىلىشقا كۈچەيمىز.
ساڭا قايتىدىغانلىقىمىزنى بىلىمىز؛ شۇڭا ئالدىڭغا كېلىشكە تەييارلىنىپ، سېنىڭ يېقىنلىقىڭغا ئېرىشتۈرىدىغان ياخشى ئەمەللەرنى قىلىمىز.
«رەببىمىز! بىزنى كاپىرلارغا سىناق قىلىپ قويما» دېگەنلىرى، گۇناھلىرىمىز سەۋەبىدىن ئۇلارنى بىزگە ھۆكۈمران قىلما، ئۇلار بىزنى سىناپ، ئىمان ئىشلىرىدىن قولىدىن كېلىدىغانلىرىنى توسۇپ قويمىسۇن، دېگەنلىكتۇر. ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىمۇ بۇ ئارقىلىق سىناققا ئۇچرايدۇ؛ چۈنكى ئۇلار غەلىبە قىلغانلىقىنى كۆرگەندە، ئۆزلىرىنى ھەق ئۈستىدە، بىزنى باتىل ئۈستىدە دەپ ئويلاپ، كۇپرى ۋە ھەددىدىن ئېشىشلىرىنى كۈچەيتىۋېتىدۇ. «بىزگە مەغپىرەت قىلغىن» دېگەنلىرى، سادىر قىلغان گۇناھلىرىمىز ۋە يامان ئىشلىرىمىزنى، شۇنداقلا بۇيرۇلغان ئىشلاردا سادىر قىلغان كەمچىلىكلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، دېگەنلىكتۇر.
«رەببىمىز! سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن»؛ يەنى ھەممە نەرسىگە قەھر قىلغۇچىسەن. «ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن»؛ يەنى نەرسىلەرنى ئۆز ئورنىغا قويغۇچىسەن. غالىبلىقىڭ ۋە ھېكمىتىڭ بىلەن دۈشمەنلىرىمىزگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن، گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن ۋە ئەيىبلىرىمىزنى ئىسلاھ قىلغىن.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
«رەببىمىز! بىزنى كاپىرلارغا سىناق قىلىپ قويما» دېگەن ئايەت ھەققىدە مۇجاھىد: «بىزنى ئۇلارنىڭ قولى بىلەن ئازابلىما، ياكى ئۆز تەرىپىڭدىن بىر ئازاب بىلەن ئازابلىما؛ ئۇنداق بولسا ئۇلار: ‹ئەگەر بۇلار ھەق ئۈستىدە بولغان بولسا، ئۇلارغا بۇنداق ئىش يەتمەيتتى› دەيدۇ» دېگەن. زەھھاكتىنمۇ مۇشۇنداق مەنىدە رىۋايەت قىلىنغان. قەتادە: «ئۇلارنى بىزگە غالىب قىلما، بولمىسا بۇنى كۆرۈپ سىناققا ئۇچرايدۇ ۋە بىزگە غالىب كەلگەنلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ ھەق ئۈستىدە بولغانلىقىدىن دەپ ئويلايدۇ» دېگەن.
ئىبنى جەرىر بۇ قاراشنى تاللىغان. ئەلى ئىبنى ئەبى تەلھە ئىبنى ئابباستىن: «ئۇلارنى بىزگە ھۆكۈمران قىلما، بولمىسا بىزنى سىنايدۇ» دەپ رىۋايەت قىلغان.
«بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، رەببىمىز! سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەن ئايەتنىڭ مەنىسى: گۇناھلىرىمىزنى باشقىلاردىن يوشۇرغىن ۋە بىز بىلەن سېنىڭ ئاراڭدا ئۇلارنى ئەپۇ قىلغىن. «سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن» دېگەنلىك، سېنىڭ پاناھىڭغا كىرگەن كىشى زۇلۇمغا ئۇچرىمايدۇ، دېگەنلىكتۇر. «ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەنلىك، سۆزلىرىڭدە، ئەمەللىرىڭدە، شەرىئىتىڭدە ۋە تەقدىرىڭدە ھېكمەتلىك ئىش قىلغۇچىسەن، دېگەنلىكتۇر.
ئاللاھ تائالا كاپىرلاردىن يۈز ئۆرۈش، ئۇلارغا دۈشمەن بولۇش، ئۇلاردىن يىراق تۇرۇش ۋە ئۇلاردىن ئادا ـ جۇدا بولۇشقا بۇيرۇلغان مۆمىن بەندىلىرىگە مۇنداق دەيدۇ: «سىلەر ئۈچۈن ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلاردا ياخشى ئۈلگە بار». يەنى ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئىمان ئېيتقان ئەگەشكۈچىلىرىدە. «ئۇلار قەۋمىگە: ‹بىز سىلەردىن ئادا ـ جۇدامىز› دېدى»؛ يەنى بىز سىلەردىن ئۈزۈل ـ كېسىل ئادا ـ جۇدا بولدۇق. «ۋە ئاللاھنى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان نەرسىلىرىڭلاردىنمۇ.
بىز سىلەرنى ئىنكار قىلدۇق»؛ يەنى دىنىڭلارنى ۋە يولۇڭلارنى ئىنكار قىلدۇق. «ئارىمىزدا دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك ئەبەدىي ئاشكارا بولدى»؛ يەنى كۇپرىڭلاردا داۋام قىلغان مۇددەتچە، دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك ھازىردىن باشلاپ ئارىمىزدا يولغا قويۇلدى؛ بىز سىلەردىن ئەبەدىي ئادا ـ جۇدا بولىمىز ۋە سىلەرنى يامان كۆرىمىز. «تاكى يالغۇز ئاللاھقا ئىمان ئېيتقىنىڭلارغا قەدەر»؛ يەنى ئاللاھنى يالغۇز دەپ ئېتىقاد قىلىپ، ئۇنىڭ شېرىكى يوق ھالدا يالغۇز ئۆزىگە ئىبادەت قىلغانغىچە، ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئىبادەت قىلىۋاتقان شېرىك ۋە بۇتلارنى تاشلىغىنىڭلارغىچە.
«پەقەت ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا: ‹مەن چوقۇم سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن› دېگەن سۆزى مۇستەسنا» دېگەن ئايەتنىڭ مەنىسى: ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ قەۋمىدە سىلەر ئۈچۈن ياخشى ئۈلگە بار، لېكىن ئىبراھىمنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىشى بۇنىڭدىن مۇستەسنا. چۈنكى ئىبراھىمنىڭ ئۇنىڭغا مەغپىرەت تىلەش ۋەدىسى پەقەت ئۇنىڭغا بەرگەن ۋەدىسى سەۋەبىدىن بولغان؛ كېيىن ئۇنىڭ ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئۇنىڭغا ئايان بولغاندا، ئۇنىڭدىن ئادا ـ جۇدا بولغان. بەزى مۆمىنلەر كۇپرى ئۈستىدە ئۆلگەن ئاتا ـ ئانىلىرى ئۈچۈن دۇئا قىلىپ، ئۇلارغا مەغپىرەت تىلەيتتى ۋە: «ئىبراھىممۇ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىگەن» دەيتتى.
شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ تائالا مۇنداق ئايەت نازىل قىلدى: «نە پەيغەمبەرگە، نە مۆمىنلەرگە، گەرچە ئۇلار يېقىن تۇغقانلىرى بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ دوزاخ ئەھلى ئىكەنلىكى ئايان بولغاندىن كېيىن مۇشرىكلەر ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەش توغرا بولمايدۇ. ئىبراھىمنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىشى پەقەت ئۇنىڭغا بەرگەن بىر ۋەدىسى سەۋەبىدىن ئىدى؛ ئۇنىڭ ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئۇنىڭغا ئايان بولغاندا، ئۇنىڭدىن ئادا ـ جۇدا بولدى. ئىبراھىم ھەقىقەتەن كۆپ ئىلتىجا قىلغۇچى، سەۋرلىك ئىدى» (تەۋبە، ١١٣–١١٤).
ئاللاھ بۇ مۇبارەك ئايەتتە: «سىلەر ئۈچۈن ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلاردا ياخشى ئۈلگە بار» دېگەندىن كېيىن، «پەقەت ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا: ‹مەن چوقۇم سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن، لېكىن ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى سەندىن دەپئى قىلىشقا قادىر ئەمەسمەن› دېگەن سۆزى مۇستەسنا» دېدى. يەنى مۇشرىكلەر ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەشتە ئۇلارغا ئۈلگە يوق. ئىبنى ئابباس، مۇجاھىد، قەتادە، مۇقاتىل، زەھھاك ۋە باشقا مۇفەسسىرلەرمۇ مۇشۇنداق دېگەن.
ئاندىن ئاللاھ تائالا ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلارنىڭ قەۋمىدىن ئايرىلىپ، ئۇلاردىن ئادا ـ جۇدا بولۇپ، ئاللاھقا پاناھلىنىپ ۋە ئۇنىڭغا يالۋۇرۇپ ئېيتقان سۆزلىرىنى بايان قىلىدۇ: «رەببىمىز! ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق، ساڭا قايتتۇق، ئاخىر قايتىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر». يەنى بارلىق ئىشلىرىمىزدا ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق، ئىشلىرىمىزنى ساڭا تاپشۇردۇق ۋە ساڭا ھاۋالە قىلدۇق. «ئاخىر قايتىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر» يەنى ئاخىرەت دىيارىدا قايتىدىغان جاي سېنىڭ ھۇزۇرۇڭدۇر.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«سىلەر ئۈچۈن ياخشى ئۈلگە بار» دېگەنلىك، ياخشى يولباشچى ۋە ئۈلگە بار، دېگەنلىكتۇر. «ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلاردا»؛ يەنى ئىمان ئەھلىدىن بولغانلاردا. «ئۇلار قەۋمىگە ئېيتقان چاغدا»؛ يەنى مۇشرىك قەۋمىگە. «بىز سىلەردىن ئادا ـ جۇدامىز»؛ «بىرىء»نىڭ كۆپلۈك شەكلى.
«ۋە ئاللاھنى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان نەرسىلىرىڭلاردىنمۇ. بىز سىلەرنى ئىنكار قىلدۇق»؛ يەنى دىنىڭلارنى رەت قىلدۇق ۋە ئىنكار قىلدۇق. «ئارىمىزدا دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك ئەبەدىي ئاشكارا بولدى، تاكى يالغۇز ئاللاھقا ئىمان ئېيتقىنىڭلارغا قەدەر»؛ ئاللاھ ھاتىب ۋە مۆمىنلەرگە مۇشرىكلەردىن ئادا ـ جۇدا بولۇشتا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەرگە ئەگىشىشنى بۇيرۇيدۇ.
«پەقەت ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا: ‹مەن چوقۇم سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن› دېگەن سۆزى مۇستەسنا»؛ يەنى ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ ئىشلىرىدا سىلەر ئۈچۈن ياخشى ئۈلگە بار، لېكىن ئۇنىڭ مۇشرىك ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىشى بۇنىڭدىن مۇستەسنا. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئاتىسىغا: «مەن چوقۇم سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن» دېگەن، كېيىن ـ تەۋبە سۈرىسىدە بايان قىلغىنىمىزدەك ـ ئۇنىڭدىن ئادا ـ جۇدا بولغان.
«لېكىن ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى سەندىن دەپئى قىلىشقا قادىر ئەمەسمەن»؛ ئىبراھىم ئاتىسىغا: «ئەگەر ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلىپ، ئۇنىڭغا شېرىك كەلتۈرسەڭ، مەن سېنىڭدىن ئاللاھنىڭ ئازابىنى دەپئى قىلىپ ياكى ئۇنىڭدىن سېنى قۇتقۇزۇپ قالالمايمەن» دېگەن.
«رەببىمىز! ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق»؛ بۇنى ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەر ئېيتقان. «ساڭا قايتتۇق، ئاخىر قايتىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر».
«رەببىمىز! بىزنى كاپىرلارغا سىناق قىلىپ قويما» دېگەن ئايەت ھەققىدە زەججاج: «ئۇلارنى بىزگە غالىب قىلما، بولمىسا ھەق ئۈستىدە ئۆزلىرىنى دەپ ئويلاپ سىناققا ئۇچرايدۇ» دېگەن. مۇجاھىد: «بىزنى ئۇلارنىڭ قولى بىلەن ياكى ئۆز تەرىپىڭدىن بىر ئازاب بىلەن ئازابلىما؛ بولمىسا ئۇلار: ‹ئەگەر بۇلار ھەق ئۈستىدە بولغان بولسا، بۇنداق ئىش ئۇلارغا يەتمەيتتى› دەيدۇ» دېگەن. «بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، رەببىمىز! سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن».
«سەھىھۇل بۇخارى»دا (٤٥١٩-ھەدىس) ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ياراتقۇچىغا تەۋەككۈل قىلىشتىكى ئۈلگىسى ھەققىدە رىۋايەت قىلىنغان.