رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا، وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَاغْفِرْ لَنَا. رَبَّنَا، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
بيشڪ ابراھيم ۽ جيڪي ساڻس ھوا تن جي طريقي ۾ اوھان لاءِ چڱي پيروي آھي، جڏھن پنھنجي قوم کي چيائون ته بيشڪ اسين اوھان کان ۽ جن کي الله کانسواءِ پوڄيندا آھيو تن کان بيزار آھيون، اوھان جا مُنڪر ٿي چڪاسون ۽ اسان جي ۽ اوھان جي وچ ۾ ھميشه دشمني ۽ وير پڌرو ٿي چڪو جيستائين ھڪ الله تي ايمان (نه) آڻيندؤ (ابراھيم جي پيروي چڱي آھي) سواءِ ھن (ڳالھ) جي ته ابراھيم جو پنھنجي پيءُ کي چوڻ ته تولاءِ ضرور بخشش گھرندس ۽ الله کان تولاءِ ڪجھ (ڪري) نه ٿو سگھان، (ابراھيم ۽ سندس ساٿين چيو ته) اي اسان جا پالڻھار توتي ڀروسو ڪيوسون ۽ توڏانھن موٽياسون ۽ تو ڏانھن (ئي) موٽڻ آھي. اي اسان جا پالڻھار اسان کي ڪافرن جو زيردست نه ڪر ۽ اي اسان جا پالڻھار اسان کي بخش، ڇوته تون ئي غالب حڪمت وارو آھين.
هن دعا ۾ الله تي ڀروسو ڪرڻ (تَوَكُّل) ۽ سندس طرف موٽڻ (إِنَابَة) جو اظهار آهي، جنهن کان پوءِ «اسان کي نه ڪر» (لَا تَجْعَلْنَا) جي درخواست ۽ بخشش جي دعا اچي ٿي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
اي مؤمنن جي جماعت، اوهان لاءِ ابراهيم ۽ سندس ساٿين ۾ چڱو نمونو آهي، يعني اهڙو صالح نمونو جنهن جي پيروي اوهان لاءِ فائديمند آهي؛ ڇاڪاڻتہ اوهان کي ابراهيم جي حنيف دين جي پيروي ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي. جڏهن انهن پنهنجي قوم کي چيو: «بيشڪ اسين اوهان کان ۽ الله کانسواءِ جن جي اوهان عبادت ڪريو ٿا، تن کان بيزار آهيون.» يعني جڏهن ابراهيم عليه السلام ۽ ساڻس گڏ مؤمن پنهنجي مشرڪ قوم ۽ الله کانسواءِ جن جي عبادت ڪندا هئا، تن کان بيزاري ظاهر ڪئي. پوءِ انهن پنهنجي دشمني بلڪل چٽي نموني ظاهر ڪندي چيو: «اسان اوهان جو انڪار ڪيو، ۽ اسان جي ۽ اوهان جي وچ ۾ دشمني ۽ بغض ظاهر ٿي ويو.»
يعني دلين جو بغض ۽ محبت جو ختم ٿيڻ، ۽ جسمن جي دشمني. اها دشمني ۽ بغض ڪنهن مقرر وقت يا حد تائين نه، پر «هميشه» رهندو، جيستائين اوهان «هڪ الله تي ايمان نه آڻيو». پوءِ جڏهن اوهان هڪ الله تي ايمان آڻيندؤ ته دشمني ۽ بغض ختم ٿي، محبت ۽ دوستي ۾ بدلجي ويندا. تنهنڪري اي مؤمنو، ايمان ۽ توحيد قائم ڪرڻ، ان جا لازمي تقاضا پورا ڪرڻ ۽ هر عبادت رڳو الله لاءِ ڪرڻ ۾ اوهان لاءِ ابراهيم ۽ سندس ساٿين جو نمونو آهي.
سواءِ هڪ ڳالهه جي، ۽ اها آهي ابراهيم جو پنهنجي پيءُ آزر، جيڪو مشرڪ، ڪافر ۽ ضد ڪندڙ هو، تنهن کي ايمان ۽ توحيد ڏانهن سڏڻ کان پوءِ چوڻ: «آءٌ ضرور تنهنجي لاءِ بخشش گهرندس»، جڏهن ته «آءٌ الله جي مقابلي ۾ تنهنجي لاءِ ڪنهن به شيءِ جو اختيار نٿو رکان». پر آءٌ پنهنجي رب کان دعا گهران ٿو، اميد اٿم ته پنهنجي رب کان دعا گهرڻ سبب محروم نه رهندس. تنهنڪري اوهان لاءِ جائز ناهي ته هن حالت ۾ ابراهيم جي پيروي ڪري مشرڪن لاءِ دعا ڪريو ۽ چئو ته اسين ان معاملي ۾ ابراهيم جي دين جي پيروي ڪري رهيا آهيون؛ ڇو ته الله ابراهيم جو عذر هن فرمان ۾ بيان ڪيو آهي: «۽ ابراهيم جو پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهرڻ رڳو ان وعدي سبب هو، جيڪو هن ساڻس ڪيو هو.
پوءِ جڏهن مٿس پڌرو ٿيو ته هو الله جو دشمن آهي ته هن کان بيزاري اختيار ڪيائين. بيشڪ ابراهيم گهڻو آهون ڪندڙ، بردبار هو.» اوهان لاءِ ابراهيم ۽ سندس ساٿين ۾ چڱو نمونو آهي، جڏهن انهن الله کان دعا گهري، مٿس ڀروسو ڪيو، سندس طرف موٽيا ۽ پنهنجي ڪمزوري ۽ ڪوتاهيءَ جو اقرار ڪندي چيو: «اي اسان جا پالڻهار، توتي ئي اسان ڀروسو ڪيو.» يعني جيڪي اسان لاءِ فائديمند آهي، سو حاصل ڪرڻ ۽ نقصانڪار شين کي پري ڪرڻ ۾ توتي ئي ڀاڙيوسين، ۽ اي اسان جا پالڻهار، توتي ئي اعتماد ڪيوسين.
«۽ توڏانهن ئي موٽياسون» يعني تنهنجي فرمانبرداري، تنهنجي رضا ۽ هر ان ڪم ڏانهن موٽياسون جيڪو اسان کي تنهنجي ويجهو ڪري. ان لاءِ ڪوشش ڪريون ٿا ۽ نيڪ ڪم ڪرڻ ۾ محنت ڪريون ٿا. اسين ڄاڻون ٿا ته موٽڻو توڏانهن ئي آهي، تنهنڪري تنهنجي حضور ۾ اچڻ لاءِ تياري ڪنداسين ۽ اهو ڪم ڪنداسين جيڪو اسان کي توڏانهن ويجهو ڪري.
«اي اسان جا پالڻهار، اسان کي ڪافرن لاءِ آزمائش نه بڻاءِ.» يعني اسان جي گناهن سبب کين اسان تي غالب نه ڪر، جو هو اسان کي آزمائين ۽ ايمان جي انهن ڪمن کان روڪين، جن تي کين قدرت آهي. هو پاڻ به آزمائش ۾ پئجي سگهن ٿا؛ ڇاڪاڻتہ جڏهن اهي پاڻ کي غالب ڏسندا ته سمجهندا ته هو حق تي ۽ اسين باطل تي آهيون، پوءِ سندن ڪفر ۽ سرڪشي وڌي ويندي. «۽ اسان کي بخش.»
يعني جيڪي گناهه ۽ برا ڪم اسان کان ٿيا ۽ جيڪي فرض اسان پوري طرح ادا نه ڪري سگهياسين، سي معاف ڪر. «اي اسان جا پالڻهار، بيشڪ تون ئي غالب آهين»، يعني هر شيءِ تي غالب ۽ قابو رکندڙ؛ «حڪمت وارو آهين»، يعني هر شيءِ کي ان جي مناسب جاءِ تي رکڻ وارو. تنهنڪري پنهنجي عزت ۽ حڪمت سان اسان کي پنهنجن دشمنن تي فتح عطا ڪر، اسان جا گناهه بخش ۽ اسان جون اوڻايون سڌار.
امام ابن ڪثير جي تفسير
«اي اسان جا پالڻهار، اسان کي ڪافرن لاءِ آزمائش نه بڻاءِ.» مجاهد چيو: ان جو مطلب آهي ته اسان کي سندن هٿان عذاب نه ڏي ۽ نه ئي پنهنجي طرفان ڪنهن عذاب ۾ مبتلا ڪر، متان اهي چون ته جيڪڏهن هي ماڻهو حق تي هجن ها ته کين هي مصيبت نه پهچي ها. ضحاڪ به اهڙي ئي ڳالهه ڪئي. قتاده چيو: کين اسان تي غالب نه ڪر، جو هو ان سبب آزمائش ۾ پئجي وڃن ۽ سمجهن ته سندن اسان تي غلبو ان ڪري ٿيو آهي جو اهي حق تي آهن.
ابن جرير به انهيءَ تفسير کي اختيار ڪيو. علي بن ابي طلحه، ابن عباس کان روايت ڪئي ته مطلب آهي: کين اسان تي مسلط نه ڪر، جو هو اسان کي آزمائين. «۽ اسان کي بخش، اي اسان جا پالڻهار، بيشڪ تون ئي غالب، حڪمت وارو آهين.» يعني اسان جا گناهه ٻين کان لڪاءِ ۽ اسان جي وچ ۾ انهن کان درگذر ڪر.
«بيشڪ تون ئي غالب، حڪمت وارو آهين»؛ يعني جيڪو تنهنجي پناهه ۾ اچي، سو بي يارو مددگار نٿو ٿئي؛ تون پنهنجي قولن، ڪمن، شريعت ۽ تقدير ۾ حڪمت وارو آهين.
الله تعالى پنهنجي مؤمن ٻانهن کي، جن کي ڪافرن کان جدا ٿيڻ، ساڻن دشمني رکڻ، انهن کان پاسو ڪرڻ ۽ انهن کان بيزاري اختيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، فرمائي ٿو: «بيشڪ اوهان لاءِ ابراهيم ۽ سندس ساٿين ۾ چڱو نمونو آهي»؛ يعني اهي پيروڪار، جن ساڻس ايمان آندو. «جڏهن انهن پنهنجي قوم کي چيو: اسين اوهان کان بيزار آهيون»؛ يعني اسين اوهان کان بيزاري اختيار ڪريون ٿا. «۽ الله کانسواءِ جن جي اوهان عبادت ڪريو ٿا، تن کان به. اسان اوهان جو انڪار ڪيو»؛ يعني اوهان جي دين ۽ طريقي جو انڪار ڪيو.
«۽ اسان جي ۽ اوهان جي وچ ۾ هميشه لاءِ دشمني ۽ بغض ظاهر ٿي ويو»؛ مطلب ته هاڻي کان اسان جي ۽ اوهان جي وچ ۾ دشمني ۽ بغض قائم ٿيو. جيستائين اوهان ڪفر تي قائم رهندؤ، اسين هميشه اوهان کان بيزاري ڪنداسين ۽ اوهان سان بغض رکنداسين. «تان جو اوهان هڪ الله تي ايمان آڻيو»؛ يعني الله کي هڪ مڃي رڳو سندس عبادت ڪريو، سندس ڪو شريڪ نه بڻايو ۽ جن بتن ۽ ٻين کي سندس برابر ڪيو ٿا، تن کي ڇڏي ڏيو.
«سواءِ ابراهيم جي پنهنجي پيءُ کي چوڻ جي: آءٌ تنهنجي لاءِ ضرور بخشش گهرندس.» يعني ابراهيم ۽ سندس قوم ۾ اوهان لاءِ چڱو نمونو آهي، پر ابراهيم جو پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهرڻ وارو عمل ان کان سواءِ آهي؛ ڇو ته ابراهيم عليه السلام پنهنجي پيءُ کي چيو هو: «آءٌ تنهنجي لاءِ ضرور بخشش گهرندس»، ۽ پوءِ ان کان بيزاري اختيار ڪيائين، جيئن اسان سورت التوبه ۾ بيان ڪيو آهي. اهو ان ڪري ٿيو جو ڪي مؤمن پنهنجن انهن ابن ڏاڏن لاءِ دعا ۽ بخشش گهرندا هئا، جيڪي شرڪ جي حالت ۾ مري ويا هئا، ۽ چوندا هئا ته ابراهيم پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهري هئي.
تنهنڪري الله عزوجل نازل فرمايو: «نبيءَ ۽ انهن ماڻهن لاءِ، جن ايمان آندو آهي، جائز ناهي ته مشرڪن لاءِ بخشش گهرن، جيتوڻيڪ اهي سندن مائٽ هجن، جڏهن مٿن پڌرو ٿي چڪو هجي ته اهي دوزخ وارا آهن. ۽ ابراهيم جو پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهرڻ رڳو ان وعدي سبب هو، جيڪو هن ساڻس ڪيو هو. پوءِ جڏهن مٿس پڌرو ٿيو ته هو الله جو دشمن آهي ته هن کان بيزاري اختيار ڪيائين. بيشڪ ابراهيم گهڻو آهون ڪندڙ، بردبار هو.»
هن آيت ۾ الله تعالى فرمايو: «بيشڪ اوهان لاءِ ابراهيم ۽ سندس ساٿين ۾ چڱو نمونو آهي»، هن فرمان تائين: «سواءِ ابراهيم جي پنهنجي پيءُ کي چوڻ جي: آءٌ تنهنجي لاءِ ضرور بخشش گهرندس، ۽ آءٌ الله جي مقابلي ۾ تنهنجي لاءِ ڪنهن به شيءِ جو اختيار نٿو رکان.» يعني مشرڪن لاءِ بخشش گهرڻ ۾ اوهان لاءِ پيرويءَ جو نمونو ناهي. ابن عباس، مجاهد، قتاده، مقاتل، ضحاڪ ۽ ٻين به ائين چيو آهي. پوءِ الله تعالى ابراهيم ۽ سندس ساٿين جي اها دعا بيان ڪري ٿو، جيڪا هنن پنهنجي قوم کان جدا ٿي، انهن کان بيزاري اختيار ڪري، الله ڏانهن رجوع ۽ عاجزي ڪندي ڪئي: «اي اسان جا پالڻهار، توتي ئي اسان ڀروسو ڪيو، توڏانهن ئي موٽياسون ۽ توڏانهن ئي موٽڻو آهي.»
يعني سڀني معاملن ۾ توتي ڀروسو ڪيوسين، پنهنجا معاملا تنهنجي حوالي ڪيا ۽ تنهنجي سپرد ڪيا. «۽ توڏانهن ئي موٽڻو آهي»؛ يعني آخرت جي گهر ۾ موٽي توڏانهن اچڻو آهي. (التوبة: 113–114).
البغوي جي تفسير
«چڱو نمونو» يعني پيرويءَ جو نمونو. «ابراهيم ۽ سندس ساٿين ۾» يعني ايمان وارن ۾. «جڏهن انهن پنهنجي مشرڪ قوم کي چيو: اسين اوهان کان بيزار آهيون.» «بيزار» جو جمع آهي. «۽ الله کانسواءِ جن جي اوهان عبادت ڪريو ٿا، تن کان به؛ اسان اوهان جو انڪار ڪيو» يعني اوهان جي دين کي رد ڪيو ۽ ان جو انڪار ڪيو.
«۽ اسان جي ۽ اوهان جي وچ ۾ هميشه لاءِ دشمني ۽ بغض ظاهر ٿي ويو، تان جو اوهان هڪ الله تي ايمان آڻيو.» الله حاطب ۽ مؤمنن کي حڪم ڏئي ٿو ته مشرڪن کان بيزاري اختيار ڪرڻ ۾ ابراهيم عليه السلام ۽ سندس ساڻس گڏ مؤمنن جي پيروي ڪن.
«سواءِ ابراهيم جي پنهنجي پيءُ کي چوڻ جي: آءٌ تنهنجي لاءِ ضرور بخشش گهرندس.» مطلب ته ابراهيم ۽ سندس عملن ۾ اوهان لاءِ چڱو نمونو آهي، سواءِ ان جي ته هن پنهنجي مشرڪ پيءُ لاءِ بخشش گهري؛ ابراهيم عليه السلام پنهنجي پيءُ کي چيو هو: «آءٌ تنهنجي لاءِ ضرور بخشش گهرندس»، پوءِ ان کان بيزاري اختيار ڪيائين، جيئن سورت التوبه ۾ اسان بيان ڪيو آهي. «۽ آءٌ الله جي مقابلي ۾ تنهنجي لاءِ ڪنهن به شيءِ جو اختيار نٿو رکان»؛ ابراهيم پنهنجي پيءُ کي چيو ته جيڪڏهن تون الله جي نافرماني ۽ شرڪ ڪندين ته آءٌ توکان الله جو عذاب نه ٽاري سگهندس ۽ نه توکي ڪو فائدو پهچائي سگهندس.
«اي اسان جا پالڻهار، توتي ئي اسان ڀروسو ڪيو.» ابراهيم ۽ ساڻس گڏ مؤمنن اهو چيو. «۽ توڏانهن ئي موٽياسون، ۽ توڏانهن ئي موٽڻو آهي.»
«اي اسان جا پالڻهار، اسان کي ڪافرن لاءِ آزمائش نه بڻاءِ.» زجاج چيو: کين اسان تي غالب نه ڪر، متان هو سمجهن ته حق تي آهن، پوءِ آزمائش ۾ پئجي وڃن. مجاهد چيو: اسان کي سندن هٿان يا پنهنجي طرفان ڪنهن عذاب ۾ مبتلا نه ڪر، متان اهي چون ته جيڪڏهن هي ماڻهو حق تي هجن ها ته کين اها مصيبت نه پهچي ها. «۽ اسان کي بخش، اي اسان جا پالڻهار، بيشڪ تون ئي غالب، حڪمت وارو آهين.»
«صحيح البخاري» (№ 4519) ۾ خالق تي ڀروسو ڪرڻ بابت ابراهيم عليه السلام جي نموني جو ذڪر روايت ڪيو ويو آهي.