Töwekgelçilik we bagyşlanma

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Eý, iman edenler jemagaty! Ybraýymda we onuň bilen bolanlarda, ýagny iman edenlerde, siziň üçin gowy görelde — peýdaly nusga we eýermeli ýol bardyr. Çünki size Ybraýymyň hanif milletine eýermek buýruldy. Olar öz kowumlaryna: «Biz sizden we Alladan başga ybadat edýän zatlaryňyzdan ýüz dönderýäris», diýdiler.

Ýagny, Ybraýym (aleýhis-selam) we onuň bilen bolan iman edenler öz müşrik kowumlaryndan hem-de olaryň Alladan başga ybadat edýän zatlaryndan ýüz öwürdiler. Soňra duşmançylyklaryny bütin aýdyňlygy bilen mälim edip: «Biz sizi inkär edýäris. Biziň bilen siziň araňyzda duşmançylyk we ýigrenç ýüze çykdy», diýdiler. Ýagny, ýüreklerdäki ýigrenç we söýginiň ýok bolmagy, bedenlerdäki duşmançylyk ýüze çykdy.

Bu duşmançylygyň we ýigrenjiň wagty-da, çägi-de ýok; siz küfürde galýançaňyz, ol «ebedi» dowam eder. «Diňe ýeke-täk Allaha iman edýänçäňiz». Diýmek, ýeke-täk Allaha iman eden wagtyňyz duşmançylyk we ýigrenç aýrylar, olaryň ornuny söýgi we dostluk alar. Eý, iman edenler, iman we tawhid ugrunda, olaryň talaplaryny we netijelerini berjaý etmekde, şeýle hem diňe Allaha ybadat etmekde Ybraýymda we onuň bilen bolanlarda görelde bardyr.

Ýöne bir işde — Ybraýymyň müşrik, kapyr we garşy çykýan kakasy Azere aýdan sözünde — olara eýermeli dälsiňiz. Ybraýym kakasyny iman we tawhide çagyrdy, emma kakasy boýun gaçyrdy. Şonda Ybraýym: «Men seniň üçin, elbetde, bagyşlanma dilejek», diýdi, emma «seni Alladan geljek hiç zatdan halas etmäge güýjüm ýetmeýär». Ýöne Rebbime doga ederin, belki, Rebbime eden dogam sebäpli betbagt bolmaryn.

Şonuň üçin müşrikler üçin doga edip, «Biz bu işde Ybraýymyň milletine eýerýäris» diýmek size bolmaýar. Çünki Alla Ybraýymyň bu işdäki bahanasyny şeýle beýan etdi: «Ybraýymyň kakasy üçin bagyşlanma dilemegi diňe oňa beren wadasy sebäpli bolupdy. Onuň Allanyň duşmanydygy aýan bolanda bolsa, ondan ýüz öwürdi. Hakykatdan-da, Ybraýym köp ýalbarýan, ýumşak häsiýetli (أَوَّاهٌ حَلِيمٌ) idi».

Ybraýymda we onuň bilen bolanlarda size gowy görelde bardyr: olar Alla doga etdiler, Oňa bil bagladylar, Oňa dolandylar, ejizliklerini we kemçiliklerini boýun alyp: «Rebbimiz! Biz diňe Saňa bil bagladyk», diýdiler. Ýagny, peýda getirjek zatlary gazanmakda we zyýanly zatlary dep etmekde Saňa daýandyk, Rebbimiz, bu işde Saňa ynandyk. «Saňa dolandyk» diýmek, Seniň tabynlygyňa, razylygyňy gazanmaga we Saňa ýakynlaşdyrýan ähli zatlara dolandyk diýmekdir.

Bu ugurda yhlas bilen hereket edýäris we ýagşy işleri etmäge çalyşýarys. Saňa tarap gaýdyp barjakdygymyzy bilýäris, şonuň üçin huzuryňa gelmäge taýýarlanarys we Saňa has-da ýakynlaşdyrjak ýagşy işleri ederis.

«Rebbimiz! Bizi kapyrlar üçin synag etme». Ýagny, günälerimiz sebäpli olary biziň üstümize häkim etme, olar bizi synaga salyp, iman işlerinden başarýan zatlarymyza päsgel bermesinler. Şeýle-de, olar özleri hem synaga düşmesinler: çünki ýeňiş gazanandyklaryny görenlerinde, özleriniň hakykat üstündedigini, biziň bolsa batylda bolandygymyzy sanarlar we küfürlerini hem azgynlyklaryny artdyrarlar.

«Bizi bagyşla» diýmek, eden günälerimizi we ýalňyşlyklarymyzy, şeýle hem ýerine ýetirmeli buýruklarymyzdaky kemçiliklerimizi bagyşla diýmekdir. «Rebbimiz! Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň (الْعَزِيزُ)» — ähli zady ýeňýänsiň; «Hikmet eýesi (الْحَكِيمُ)» — zatlary öz mynasyp ýerinde goýýansyň. Gudratyň we hikmetiň bilen duşmanlarymyza garşy bize ýeňiş ber, günälerimizi bagyşla we kemçiliklerimizi düzet.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Rebbimiz! Bizi kapyrlar üçin synag etme». Mujahid: «Munuň manysy: olarymyzyň elleri bilen ýa-da Öz ýanyňdan berjek azabyň bilen bizi azaplama, ýogsa olar: “Eger bular hakykat üstünde bolan bolsalar, başlaryna beýle zat gelmezdi”, diýerler», diýipdir. Dahhak hem şeýle aýdypdyr.

Katadanyň aýtmagyna görä, olar bu sebäpli synaga düşüp, özleriniň hakdyklary üçin bize üstün çykandyklaryny sanar ýaly, olary biziň üstümize üstün çykarma. Ibn Jerir hem şu düşündirişi saýlap alypdyr. Aly ibn Abu Talha Ibn Abbasdan şeýle rowaýat edýär: «Olary biziň üstümize häkim edip, bizi synaga salmaklaryna ýol berme». «Rebbimiz!

Bizi bagyşla. Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň, Hikmet eýesi». Ýagny, günälerimizi başgalardan gizle, özümiz bilen Seniň aramyzda olary geç we bagyşla. «Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň» — Seniň penahana sygynan kişi horlanmaz; «Hikmet eýesi» — sözleriňde, işleriňde, şerigatyňda we takdyryňda hikmet eýesi.

Beýik Alla kapyrlardan daşlaşmagy, olara duşmançylyk etmegi, olardan aýry durmagy we olardan ýüz öwürmegi buýran iman eden bendelerine şeýle diýýär: «Ybraýymda we onuň bilen bolanlarda siziň üçin gowy görelde bardyr». Ýagny, onuň bilen iman eden eýerijilerde. «Olar öz kowumlaryna: “Biz sizden ýüz dönderýäris” diýdiler». Ýagny, sizden ýüz öwürdik.

«We Alladan başga ybadat edýän zatlaryňyzdan hem ýüz dönderýäris; biz sizi inkär edýäris». Ýagny, siziň diniňizi we ýoluňyzy ret edýäris. «Biziň bilen siziň araňyzda duşmançylyk we ýigrenç ýüze çykdy» diýmek, şu pursatdan başlap, siz küfürde galýançaňyz, biziň bilen siziň aramyzda duşmançylyk we ýigrenç başlandy diýmekdir. Biz hemişe sizden ýüz öwrüp, sizi ýigreneris.

«Diňe ýeke-täk Allaha iman edýänçäňiz» diýmek, Allany ýeke-täk diýip ykrar edip, şärigi bolmadyk ýeke-täk Oňa ybadat edýänçäňiz we Onuň bilen birlikde ybadat edýän butlaryňyzy hem-de taýlary taşlaýançaňyz diýmekdir. «Diňe Ybraýymyň kakasyna: “Seniň üçin hökman bagyşlanma dilejek” diýen sözi muňa girmeýär». Ýagny, Ybraýymda we onuň kowumynda siz üçin gowy görelde bardyr, ýöne onuň kakasy üçin bagyşlanma dilemegi buňa girmeýär. Çünki Ybraýym (aleýhis-selam) kakasyna: «Seniň üçin hökman bagyşlanma dilejek», diýip wada beripdi, soňra onuň Allanyň duşmanydygy aýan bolanda, ondan ýüz öwürdi.

Käbir iman edenler müşriklikde ölen kakalary üçin doga edip, bagyşlanma soraýardylar we: «Ybraýym hem kakasy üçin bagyşlanma dileýärdi», diýýärdiler. Şonda Gudratly we Beýik Alla şu aýaty inderdi: «Pygambere we iman edenlere, hatda olar garyndaşlary bolsa-da, müşrikleriň dowzah eýeleridigi aýan bolandan soň, olar üçin bagyşlanma dilemek bolmaz. Ybraýymyň kakasy üçin bagyşlanma dilemegi bolsa diňe oňa beren wadasy sebäpli bolupdy. Onuň Allanyň duşmanydygy aýan bolanda, ondan ýüz öwürdi.

Hakykatdan-da, Ybraýym köp ýalbarýan, ýumşak häsiýetli (أَوَّاهٌ حَلِيمٌ) idi» (Toba, 113–114). Bu kerim aýatda Alla şeýle diýýär: «Ybraýymda we onuň bilen bolanlarda siziň üçin gowy görelde bardyr» diýen sözünden başlap, «Ýöne Ybraýymyň kakasyna: “Seniň üçin hökman bagyşlanma dilejek”, diýen sözi we meniň seni Alladan geljek hiç zatdan halas etmäge güýjüm ýetmeýär» diýen ýerine çenli. Ýagny, bu meselede, müşrikler üçin bagyşlanma dilemekde, olara eýermek ýokdur. Ibn Abbas, Mujahid, Katada, Muqatil, Dahhak we başga alymlar hem şeýle diýipdirler.

Soňra Alla Ybraýymyň we onuň bilen bolanlaryň öz kowumlaryndan aýrylyp, olardan ýüz öwrüp, Alla sygynanlarynda we Oňa ýalbaryp aýdan sözlerini habar berýär: «Rebbimiz! Biz diňe Saňa bil bagladyk, Saňa dolandyrys we gaýdyp baryş hem Saňa tarapdyr». Ýagny, ähli işlerde Saňa bil bagladyk, işlerimizi Saňa tabşyrdyk we Saňa havale etdik. «Gaýdyp baryş hem Saňa tarapdyr» diýmek, ahyret dünýäsinde gaýdyp barlyp hasap beriljek ýer hem Saňa tarapdyr diýmekdir. Toba, 113–114.

Bagawiniň tefsiri

«Özlerine görelde» diýmek — nusga. «Ybraýymda we onuň bilen bolanlarda» — iman edenlerde. «Olar öz müşrik kowumlaryna diýdiler» diýmek, «Biz sizden ýüz öwürýäris» diýmekdir; «برآء» sözi «بريء» sözüniň köplük görnüşidir. «Alladan başga ybadat edýän zatlaryňyzdan hem ýüz dönderýäris; biz sizi inkär etdik» diýmek — siziň diniňizi ret etdik we ony inkär etdik diýmekdir.

«Biziň bilen siziň araňyzda duşmançylyk we ýigrenç ýüze çykdy; bu, ýeke-täk Allaha iman edýänçäňiz, ebedi dowam eder». Bu ýerde Hatibe we iman edenlere müşriklerden ýüz öwürmekde Ybraýymdan (aleýhis-selam) we onuň bilen bolan iman edenlerden görelde almak buýrulýar. «Ýöne Ybraýymyň kakasyna: “Seniň üçin hökman bagyşlanma dilejek” diýen sözi muňa girmeýär». Ýagny, Ybraýymyň işlerinde siziň üçin gowy görelde bardyr, emma onuň müşrik kakasy üçin bagyşlanma dilemegi muňa girmeýär.

Ybraýym (aleýhis-selam) kakasyna: «Seniň üçin hökman bagyşlanma dilejek», diýipdi, soňra bolsa, Toba süresinde agzalşy ýaly, ondan ýüz öwrüpdi. «Men seni Alladan geljek hiç zatdan halas etmäge güýjüm ýetmeýär» diýmek, Ybraýymyň kakasyna aýdan sözleridir: «Eger sen Oňa boýun bolman, şärik goşsaň, seni Allanyň azabyndan halas edip ýa-da ondan gorap biljek däl». «Rebbimiz! Biz diňe Saňa bil bagladyk» — muny Ybraýym we onuň bilen bolan iman edenler aýdýarlar. «Saňa dolandyrys we gaýdyp baryş hem Saňa tarapdyr».

«Rebbimiz! Bizi kapyrlar üçin synag etme». Zajjaj şeýle diýdi: «Olary biziň üstümize üstün çykarma, ýogsa olar özleriniň hakykat üstündedigini sanarlar we bu sebäpli synaga düşerler». Mujahid şeýle diýdi: «Olarymyzyň elleri bilen ýa-da Öz ýanyňdan berjek azabyň bilen bizi azaplama, ýogsa olar: “Eger bular hakykat üstünde bolan bolsalar, başlaryna beýle zat gelmezdi”, diýerler». «Rebbimiz! Bizi bagyşla, çünki Sen Gudratlysyň, Hikmet eýesi»