پر الله توکل او بښنه

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

اې مؤمنانو! په رښتیا چې ستاسو لپاره په ابراهيم او له هغه سره په مؤمنانو کې ښه بېلګه ده؛ یعنې داسې صالحه لارښوونه او پېروي چې ګټه دررسوي، ځکه تاسو ته امر شوی چې د ابراهيم د حنیف دین پیروي وکړئ. هغه مهال چې دوی خپل قوم ته وویل: «موږ له تاسو او له هغو معبودانو بېزاره یو چې له الله پرته یې لمانځئ.» یعنې ابراهيم علیه السلام او له هغه سره مؤمنان له خپل مشرک قوم او هغو معبودانو بېزاره شول چې له الله پرته یې لمانځل.

بیا یې خپله دښمني په بشپړه توګه څرګنده کړه او ویې ویل: «موږ له تاسو منکر یو، او زموږ او ستاسو ترمنځ دښمني او کینه څرګنده شوې ده.» یعنې په زړونو کې مو کرکه پیدا شوې او مینه مو له منځه تللې ده، او دښمني مو په کړنو او اړیکو کې ښکاره شوې ده. دې دښمنۍ او کینې ته نه کومه ټاکلې موده شته او نه حد؛ بلکې دا به تل وي، تر هغه چې تاسو پر خپل کفر پاتې یاست، «تر څو پر یو الله ایمان راوړئ». نو کله چې یوازې پر الله ایمان راوړئ، دښمني او کینه به له منځه ولاړه شي او پر ځای به یې مینه او دوستي راشي.

نو اې مؤمنانو! تاسو ته په ایمان او توحید کې، او د هغو په غوښتنو او پایلو کې، او په هر هغه عبادت کې چې یوازې د الله لپاره یې کوئ، په ابراهيم او له هغه سره کسانو کې بېلګه ده؛ خو په یوه خوی کې نه، هغه د ابراهيم دا خبره ده چې خپل مشرک، کافر او سرغړاند پلار آزر ته یې د ایمان او توحید بلنه ورکړه، خو هغه ونه منله، نو ابراهيم وویل: «زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم»، حال دا چې «زه د الله په وړاندې ستا لپاره د هېڅ شي واک نه لرم». خو زه له خپل پالونکي دعا کوم، هیله لرم چې د خپل پالونکي په دعا کولو سره به نهیلې نه شم.

نو تاسو ته روا نه ده چې په دې حالت کې د ابراهيم پیروي وکړئ، کله چې هغه د مشرک لپاره دعا کړې وه؛ او نه دا چې د مشرکانو لپاره دعا وکړئ او ووایئ چې په دې کار کې د ابراهيم د دین پیروي کوو. الله د ابراهيم عذر په دې وینا بیان کړی دی: «او د خپل پلار لپاره د ابراهيم بښنه غوښتل یوازې د هغې ژمنې له امله وو چې هغه ورسره کړې وه؛ نو کله چې ورته څرګنده شوه چې هغه د الله دښمن دی، له هغه بېزاره شو. په رښتیا ابراهيم ډېر زارۍ کوونکی او زغمناک و.» (التوبة: 114)

او ستاسو لپاره په ابراهيم او له هغه سره مؤمنانو کې ښه بېلګه ده، هغه مهال چې دوی الله ته دعا وکړه، پر هغه یې توکل وکړ او د هغه لوري ته ور وګرځېدل، او خپله بېوسي او نیمګړتیا یې ومنله، ویې ویل: «زموږ پالونکيه! پر تا مو توکل کړی دی.» یعنې د هغو ګټو د ترلاسه کولو او زیانونو د دفع کولو لپاره مو پر تا تکیه کړې چې موږ ته رسېږي؛ او په دې چارو کې مو پر تا باور کړی، اې زموږ پالونکيه! «او ستا لوري ته مو ورګرځېدلي یو» یعنې ستا اطاعت، ستا خوښۍ او هر هغه څه ته مو مخه کړې چې تا ته مو نږدې کوي.

په دې لاره کې هڅه کوو او د نېکو کارونو په کولو کې کوښښ باسو. موږ پوهېږو چې ستا لوري ته درګرځېدونکي یو؛ نو ستا حضور ته د ورتلو لپاره چمتووالی نیسو او داسې عمل کوو چې ستا نږدېوالی او ښه مقام ترلاسه کړو.

«زموږ پالونکيه! موږ د هغو کسانو د ازموینې وسیله مه ګرځوه چې کافران شوي دي.» یعنې زموږ د ګناهونو له امله هغوی پر موږ مه برلاسي کوه، چې موږ وځوروي، او د ایمان له هغو چارو مو منع کړي چې دوی یې د منع کولو وس لري. هغوی به په دې پېښه خپله هم په فتنه کې ولوېږي؛ ځکه که زموږ پر وړاندې برلاسي وویني، ګومان به وکړي چې حق له دوی سره او باطل له موږ سره دی، نو کفر او سرکشي به یې نوره هم زیاته شي.

«او موږ وبښه» یعنې هغه ګناهونه او بدۍ چې کړي مو دي، او هغه واجبات چې په کې مو کوتاهي کړې ده. «زموږ پالونکيه! بېشکه ته برلاسی یې»؛ پر هر څه غالب یې. «حکمت والا یې»؛ هر څه په خپل مناسب ځای کې ږدې. نو ستا په عزت او حکمت زموږ پر دښمنانو بری راکړه، ګناهونه مو وبښه او نیمګړتیاوې مو سمې کړه.

د امام ابن کثیر تفسیر

«زموږ پالونکيه! موږ د هغو کسانو د ازموینې وسیله مه ګرځوه چې کافران شوي دي.» مجاهد ویلي: معنا یې دا ده چې موږ د هغوی په لاسونو او یا په داسې عذاب مه عذابوه چې ستا له لوري وي، هسې نه هغوی ووایي: که دا کسان پر حق وای، دا پېښه به نه وررسېده. ضحاک هم ورته خبره کړې ده.

قتاده ویلي: هغوی پر موږ مه برلاسي کوه، چې په دې سره په فتنه کې ولوېږي او ګومان وکړي چې پر موږ د دوی برلاسی کېدل د دې له امله دي چې دوی پر حق دي. ابن جریر همدا وینا غوره کړې ده. علي بن ابي طلحه له ابن عباس څخه روایت کوي چې ویې ویل: هغوی پر موږ مه مسلطوه، چې موږ په فتنه کې واچوي.

«او موږ وبښه، زموږ پالونکيه! بېشکه ته برلاسی حکمت والا یې.» یعنې زموږ ګناهونه له نورو پټ کړه او زموږ او ستا ترمنځ یې وبښه. «بېشکه ته برلاسی حکمت والا یې»؛ یعنې هغه ذات چې څوک ستا په پناه کې شي، نه سپکېږي؛ او ته په خپلو ویناوو، کړنو، شریعت او تقدیر کې حکمت والا یې.

الله تعالی خپلو مؤمنو بندګانو ته وایي، هغو بندګانو ته چې د کافرانو پرېښودل، له هغوی سره دښمني او له هغوی څخه بېلتون یې ورته امر کړي دی: «په رښتیا ستاسو لپاره په ابراهيم او له هغه سره کسانو کې ښه بېلګه ده»؛ یعنې په هغو پیروانو کې چې له هغه سره یې ایمان راوړی و. «هغه مهال چې دوی خپل قوم ته وویل: موږ له تاسو بېزاره یو»؛ یعنې له تاسو مو ځانونه بېل کړي دي. «او له هغو معبودانو هم چې له الله پرته یې لمانځئ؛ موږ له تاسو منکر یو»؛ یعنې ستاسو له دین او لارې منکر یو. «او زموږ او ستاسو ترمنځ دښمني او کینه تل څرګنده شوې ده»؛ یعنې له همدې اوس څخه زموږ او ستاسو ترمنځ دښمني او کینه پیل شوې ده.

تر هغه چې تاسو په خپل کفر پاتې یاست، موږ به تل له تاسو بېزاره او کرکجن یو. «تر څو پر یو الله ایمان راوړئ»؛ یعنې تر هغه چې الله یو وبولئ او یوازې د هغه عبادت وکړئ، داسې چې هېڅ شریک ونه لري، او هغه شریکان او بتان پرېږدئ چې له الله سره یې عبادت کوئ.

«خو د ابراهيم هغه خبره نه، چې خپل پلار ته یې وویل: زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم.» یعنې په ابراهيم او د هغه په قوم کې ستاسو لپاره ښه بېلګه ده، خو د ابراهيم له خپل پلار څخه د بښنې غوښتل پکې نه راځي؛ ځکه ابراهيم علیه السلام خپل پلار ته ویلي وو: «زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم»، بیا یې ترې بېزاري څرګنده کړه، لکه څنګه چې د توبې په سورت کې مو یادونه کړې ده. ځینو مؤمنانو د خپلو هغو پلرونو لپاره دعا او بښنه غوښتله چې پر شرک مړه شوي وو، او ویل یې: ابراهيم د خپل پلار لپاره بښنه غوښتې وه.

نو الله عز وجل دا آیت نازل کړ: «د نبي او هغو کسانو لپاره چې ایمان یې راوړی، روا نه ده چې د مشرکانو لپاره بښنه وغواړي، که څه هم خپلوان یې وي، وروسته له دې چې ورته څرګنده شي چې هغوی د دوزخ ملګري دي. او د خپل پلار لپاره د ابراهيم بښنه غوښتل یوازې د هغې ژمنې له امله وو چې هغه ورسره کړې وه؛ نو کله چې ورته څرګنده شوه چې هغه د الله دښمن دی، ترې بېزاره شو. په رښتیا ابراهيم ډېر زارۍ کوونکی او زغمناک و.» (التوبة: 113–114)

الله تعالی په دې مبارک آیت کې فرمایلي دي: «په رښتیا ستاسو لپاره په ابراهيم او له هغه سره کسانو کې ښه بېلګه ده» تر دې وینا پورې: «خو د ابراهيم هغه خبره نه، چې خپل پلار ته یې وویل: زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم، حال دا چې د الله په وړاندې ستا لپاره د هېڅ شي واک نه لرم.» یعنې د مشرکانو لپاره د بښنې غوښتلو په کار کې د هغوی بېلګه مه اخلئ. ابن عباس، مجاهد، قتاده، مقاتل، ضحاک او نورو همداسې ویلي دي.

بیا الله تعالی د ابراهيم او له هغه سره د کسانو هغه وینا بیانوي، چې کله یې له خپل قوم څخه بېلتون وکړ او ترې بېزاري یې څرګنده کړه، نو الله ته یې پناه یووړه او په عاجزۍ یې دعا وکړه: «زموږ پالونکيه! پر تا مو توکل کړی، ستا لوري ته مو ورګرځېدلي یو او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی.» یعنې په ټولو چارو کې مو پر تا توکل کړی، خپلې چارې مو تا ته سپارلې او ستا واک ته مو پرېښې دي. «او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی»؛ یعنې په آخرت کې بېرته ستا لوري ته راګرځېدل دي.

د البغوي تفسیر

«ښه بېلګه»؛ یعنې د پېروۍ بېلګه ده. «په ابراهيم او له هغه سره کسانو کې»؛ یعنې د ایمان له خلکو څخه. «هغه مهال چې دوی خپل مشرک قوم ته وویل: موږ له تاسو بېزاره یو»؛ د «بېزاره» جمع ده. «او له هغو معبودانو هم چې له الله پرته یې لمانځئ؛ موږ له تاسو منکر یو»؛ یعنې ستاسو دین مو رد او انکار کړی دی.

«او زموږ او ستاسو ترمنځ دښمني او کینه تل څرګنده شوې ده، تر څو پر یو الله ایمان راوړئ.» دا د حاطب او مؤمنانو لپاره امر دی چې د مشرکانو څخه په بېزارۍ کې د ابراهيم علیه السلام او له هغه سره د مؤمنانو پیروي وکړي.

«خو د ابراهيم هغه خبره نه، چې خپل پلار ته یې وویل: زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم.» یعنې د ابراهيم په کړنو کې ستاسو لپاره ښه بېلګه ده، خو د هغه د مشرک پلار لپاره بښنه غوښتل پکې نه راځي. ابراهيم علیه السلام خپل پلار ته ویلي وو: «زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم»، بیا یې ترې بېزاري څرګنده کړه؛ لکه څنګه چې د توبې په سورت کې مو بیان کړي دي. «او زه د الله په وړاندې ستا لپاره د هېڅ شي واک نه لرم»؛ ابراهيم خپل پلار ته وویل: که ته د الله نافرماني او شرک وکړې، زه نه شم کولای ستا لپاره څه ګټه درورسوم او نه د الله عذاب درڅخه دفع کولای شم.

«زموږ پالونکيه! پر تا مو توکل کړی»؛ دا ابراهيم او له هغه سره مؤمنانو ویلي دي. «او ستا لوري ته مو ورګرځېدلي یو او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی.»

«زموږ پالونکيه! موږ د هغو کسانو د ازموینې وسیله مه ګرځوه چې کافران شوي دي.» زجاج ویلي: هغوی پر موږ مه برلاسي کوه، چې ګومان وکړي دوی پر حق دي او په دې باور سره په فتنه کې ولوېږي. مجاهد ویلي: موږ د هغوی په لاسونو او یا د خپل لوري په عذاب مه عذابوه، هسې نه ووایي: که دا کسان پر حق وای، دا پېښه به نه وررسېده. «او موږ وبښه، زموږ پالونکيه! بېشکه ته برلاسی حکمت والا یې.»