رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا، وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَاغْفِرْ لَنَا. رَبَّنَا، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
بەڕاستی بۆ ئێوە ھەیە سەرمەشقێکی جوان وچاك لە ئیبراھیم وئەوانەی لەگەڵیدا بوون کە بەگەلەکەی خۆیانیان ووت بەڕاستی ئێمە بێزار وبەرین لەئێوە وە لەو شتانەش کەدەیان پەرستن لەجیاتی خوا، ئێمە باوەڕمان نیە بە(ئاینی) ئێوە وە پەیدابوو لەنێوان ئێمەوئێوەدا دوژمنایەتی وکینە بۆ ھەمیشەیی تا کاتێك کەبڕوا بەخوای تاك وتەنیا دەھێنن جگە لەو قسەیەی ئیبراھیم کە بەباوکی ووت بێگومان داوای لێخۆشبوونت بۆ ئەکەم وە من ھیچم بەدەست نیە لەبەرانبەر خوادا بۆ تۆ، ئەی پەروەردگارمان تەنھا پشتمان بەتۆ بەستووە وە ھەر بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە سەر ئەنجامیش ھەر بۆلای تۆیە ئەی پەروەردگار نەمان کەیت بە مایەی گومڕایی ئەوانەی بێ باوەڕ بوون وە لێمان خۆشبە ئەی پەروەردگارمان بەڕاستی ھەر تۆیت زاڵ وباڵادەست وکاربەجێ
شێوەکان: دەربڕینی پشتبەستن (تَوَكَّلْنَا) و گەڕانەوە (أَنَبْنَا)، کە بەدوایدا قەدەغەی «مەمانکە» (لَا تَجْعَلْنَا) و داوای لێخۆشبوون دێت.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
ئەی کۆمەڵی باوەڕداران، بەڕاستی بۆتان نموونەیەکی جوان هەبوو، واتە پێشەنگێکی چاک و شوێنکەوتنێک کە سوودتان پێدەگەیەنێت، لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لە باوەڕداران؛ چونکە فەرمانتان پێکراوە بە شوێنکەوتنی ئایینی ئیبراهیم کە لە هەموو ئایینێکی ناحەق لاداوە و ڕووی کردووەتە لای خوا.
کاتێک بە گەلەکەیان وتیان: «ئێمە بێزارین لە ئێوە و لەو شتانەی جگە لە خوا دەپەرستن». واتە ئیبراهیم، سڵاوی خوای لێبێت، و ئەو باوەڕدارانەی لەگەڵیدا بوون، خۆیان لە گەلە موشرکەکەیان و لەو شتانەی جگە لە خوا دەپەرستن، بەدوور گرت. پاشان بە ڕاشکاوییەکی تەواو دوژمنایەتیی خۆیان دەربڕی و وتیان: «ئێمە بێباوەڕین بە ئێوە و دوژمنایەتی و کینە لەنێوان ئێمە و ئێوەدا دەرکەوتووە»؛ واتە ڕق و کینە لە دڵەکاندا هەیە و خۆشەویستی لەناوچووە، و دوژمنایەتی لە کردار و پەیوەندییەکاندا دەردەکەوێت.
ئەم دوژمنایەتی و کینەیە هیچ کات و سنوورێکی دیاریکراوی نییە، بەڵکو «هەمیشەیی» دەبێت، تا ئەو کاتەی ئێوە لەسەر بێباوەڕی بەردەوام بن، «هەتا باوەڕ بە خوای تاک بهێنن». واتە کاتێک تەنها باوەڕ بە خوا بهێنن، ئەوا دوژمنایەتی و کینە لەناو دەچن و دەبنە خۆشەویستی و هاوڕێیەتی. ئەی باوەڕداران، لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون نموونەتان هەیە لە بەجێهێنانی ئیمان و تەوحید، و لە پابەندبوون بەو شتانەی پێویست و لەوەوە سەرچاوە دەگرن، هەروەها لە هەر شتێکدا کە بۆ خوا بە تەنها پەرستتان کردووە.
بەڵام یەک خەسڵەت جیاوازە: «ئەو وتەی ئیبراهیم بۆ باوکی». باوکی ئازەر موشرک و بێباوەڕ و سەرپێچی‌کار بوو؛ کاتێک ئیبراهیم بانگی کرد بۆ ئیمان و تەوحید و ئەو ڕەتیکردەوە، ئیبراهیم وتی: «بەدڵنیاییەوە داوای لێخۆشبوونت بۆ دەکەم»، لە کاتێکدا «هیچ شتێک لە لایەن خواوە بۆ تۆ لە دەسەڵاتی مندا نییە». بەڵام من لە پەروەردگارم دەپاڕێمەوە، بەڵکو بە پاڕانەوە لە پەروەردگارم خەمبار نەبم. لەبەر ئەوە لەم دۆخەدا کە ئیبراهیم بۆ موشرکەکە پاڕایەوە، نابێت شوێنی بکەون؛ نابێت بۆ موشرکان داوای لێخۆشبوون بکەن و بڵێن: «لەوەدا شوێنکەوتووی ئایینی ئیبراهین».
چونکە خوا هۆکاری ئیبراهیمی لەوەدا ڕوون کردووەتەوە و فەرموویەتی: «داوای لێخۆشبوونی ئیبراهیم بۆ باوکی تەنها بەهۆی بەڵێنێک بوو کە پێشتر پێی دابوو؛ کاتێک بۆی دەرکەوت کە باوکی دوژمنی خوا بوو، خۆی لێ بەدوور گرت. بەڕاستی ئیبراهیم زۆر بەزەیی و ئارام بوو».
بۆ ئێوە لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون نموونەیەکی جوان هەیە، کاتێک پاڕانەوەیان لە خوا کرد و پشتبەستیان پێکرد و بەرەو ئەو گەڕانەوە، و دان بە ناتوانایی و کەموکوڕیی خۆیاندا نا. ئەوان وتیان: «پەروەردگارمان، تەنها پشتبەستنی ئێمە بە تۆیە». واتە بۆ بەدەستهێنانی ئەوەی سوودمان پێدەگەیەنێت و دوورکەوتنەوە لەوەی زیانمان پێدەگەیەنێت، پشتیوانمان تۆی؛ ئەی پەروەردگارمان، لەوەدا متمانەمان بە تۆ هەیە. «هەر بۆ لای تۆش گەڕاوینەتەوە»؛ واتە بۆ گوێڕایەڵی تۆ و ڕەزامەندیی تۆ و هەموو ئەو شتانە گەڕاوینەتەوە کە نزیکمان دەکەنەوە لێت.
لەم ڕێگایەدا هەوڵدەدەین و لە کردنی کارە چاکەکاندا تێدەکۆشین، و دەزانین کە بەرەو تۆ دەچین؛ بۆیە خۆمان بۆ هاتنە بەردەمت ئامادە دەکەین و ئەو کارانە دەکەین کە بە شێوەیەکی جوان نزیکمان دەکەنەوە لێت.
«پەروەردگارمان، مەمانکە بە مایەی تاقیکردنەوە بۆ ئەوانەی بێباوەڕ بوون». واتە بەهۆی گوناهەکانمانەوە دەستیان بەسەردا مەگرە، تاکو بەهۆی ئەوانەوە تاقیمان بکەنەوە و ڕێگریمان لێبکەن لەو کارانەی ئیمان کە توانای ئەنجامدانیان هەیە؛ هەروەها خۆشیان بەهۆی ئەم دۆخە تاقی دەکرێنەوە، چونکە ئەگەر ببینن زاڵ بوون، وایان لێدەکەن کە ئەوان لەسەر حەقن و ئێمە لەسەر ناحەقین، و بەمە بێباوەڕی و سەرکێشییەکەیان زیاتر دەبێت. «لێمان خۆشبە» لەو گوناه و خراپانەی کردوومانن و لەو فەرمانانەی کە لە ئەنجامدانیاندا کەموکوڕی‌مان کردووە.
«پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ زاڵیت»؛ واتە بەسەر هەموو شتێکدا زاڵیت، «دانا»؛ واتە شتەکان لە شوێنی شایستەی خۆیاندا دادەنێیت. بە زاڵی و دانایی خۆت یارمەتیمان بدە بەسەر دوژمنانماندا، گوناهەکانمان ببەخشە و کەموکوڕییەکانمان چاک بکە.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
«پەروەردگارمان، مەمانکە بە مایەی تاقیکردنەوە بۆ ئەوانەی بێباوەڕ بوون». موجاهد وتوویەتی: واتە بە دەستی ئەوان مەمانکوژە و بە سزا لەلایەن خۆتەوەش سزامان مەدە، تاکو نەڵێن: «ئەگەر ئەمانە لەسەر حەق بوونایە، ئەم بەسەرهاتەیان بەسەر نەدەهات». ضەححاکیش هەمان وتەیەی گێڕاوەتەوە. قەتادە وتوویەتی: مەهێڵە ئەوان بەسەرماندا زاڵ بن، تاکو بەوە تاقی بکرێنەوە و وا بیر بکەنەوە کە تەنها بەهۆی ئەوەوە بەسەرماندا زاڵ بوون کە ئەوان لەسەر حەقن.
ئیبن جەریر ئەم بۆچوونەی هەڵبژاردووە. عەلی کوڕی ئەبی تەڵحەش لە ئیبن عەبباسەوە گێڕاوەتەوە کە واتە: مەهێڵە بەسەرماندا زاڵ بن و تاقیمان بکەنەوە.
«و لێمان خۆشبە، پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ زاڵ و دانایت». واتە گوناهەکانمان لە کەسانی تر بشارەوە و لە نێوان خۆت و ئێمەدا لێمان خۆش ببە. «بەڕاستی تۆ زاڵ و دانایت»؛ واتە هیچ کەسێک کە پەنا بۆ پەناگەی تۆ دەبات، ستەمی لێ ناکرێت؛ دانایت لە قسە و کردار و شەریعەت و قەدەرو نووسینی خۆتدا.
خوای گەورە بە بەندە باوەڕدارەکانی دەفەرموێت؛ ئەوانەی فەرمانی پێکراون لە بێزاربوون لە بێباوەڕان و دوژمنایەتییان و دوورکەوتنەوە لێیان و خۆبەدوورگرتن لێیان: «بەڕاستی بۆتان نموونەیەکی جوان هەبوو لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون»؛ واتە شوێنکەوتووانی ئەو کە لەگەڵیدا باوەڕیان هێنا. «کاتێک بە گەلەکەیان وتیان: ئێمە بێزارین لە ئێوە»؛ واتە خۆمان لە ئێوە بەدوور گرتووە. «و لەو شتانەی جگە لە خوا دەپەرستن؛ ئێمە بێباوەڕین بە ئێوە»؛ واتە ئایین و ڕێگای ئێوە ڕەت دەکەینەوە و بێباوەڕین پێی.
«و دوژمنایەتی و کینە لەنێوان ئێمە و ئێوەدا هەمیشەیی دەرکەوتووە»؛ واتە لە ئێستاوە دوژمنایەتی و کینە لەنێوانماندا دامەزراوە، تا ئەو کاتەی لەسەر بێباوەڕی بەردەوام بن؛ ئێمەش هەمیشە خۆمان لێتان بەدوور دەگرین و ڕقتان لێدەکەین، «هەتا باوەڕ بە خوای تاک بهێنن»؛ واتە تا خوا بە تاک و تەنها بزانن و تەنها ئەو بپەرستن، هیچ هاوبەشێکی بۆ دانەنێن، و ئەو شتانە فڕێ بدەن کە لەگەڵ خوا دەیانپەرستن، لە بت و هاوتاکان.
«جگە لە وتەی ئیبراهیم بۆ باوکی: بەدڵنیاییەوە داوای لێخۆشبوونت بۆ دەکەم». واتە لە ئیبراهیم و گەلەکەیدا نموونەتان هەیە و شوێنیان بکەون، جگە لە داوای لێخۆشبوونی ئیبراهیم بۆ باوکی؛ چونکە ئەو تەنها بەهۆی بەڵێنێکەوە ئەمەی کردبوو کە پێشتر پێی دابوو، بەڵام کاتێک بۆی دەرکەوت باوکی دوژمنی خوا بوو، خۆی لێ بەدوور گرت. هۆکارەکەی ئەوە بوو کە هەندێک لە باوەڕداران بۆ باوباپیرانیان کە لەسەر شێرک مردبوون، پاڕانەوەیان دەکرد و داوای لێخۆشبوونیان بۆ دەکرد و دەیانگوت: ئیبراهیمیش بۆ باوکی داوای لێخۆشبوونی کردووە.
ئەوسا خوای گەورە ئەم ئایەتەی دابەزاند: «شایستە نییە پێغەمبەر و ئەوانەی باوەڕیان هێناوە داوای لێخۆشبوون بۆ موشرکان بکەن، هەرچەندە کەسانی نزیکیان بن، دوای ئەوەی بۆیان ڕوون بووەتەوە کە ئەوان خاوەنی دۆزەخن. داوای لێخۆشبوونی ئیبراهیم بۆ باوکی تەنها بەهۆی بەڵێنێک بوو کە پێشتر پێی دابوو؛ کاتێک بۆی دەرکەوت کە باوکی دوژمنی خوا بوو، خۆی لێ بەدوور گرت. بەڕاستی ئیبراهیم زۆر بەزەیی و ئارام بوو».
خوای گەورە لەم ئایەتە پیرۆزەدا فەرمووی: «بەڕاستی بۆتان نموونەیەکی جوان هەبوو لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون»، تا دەگاتە: «جگە لە وتەی ئیبراهیم بۆ باوکی: بەدڵنیاییەوە داوای لێخۆشبوونت بۆ دەکەم، بەڵام هیچ شتێک لە لایەن خواوە لە دەسەڵاتمدا بۆ تۆ نییە». واتە لەوەدا نموونەی ئێوە نییە، مەبەستیش داوای لێخۆشبوونە بۆ موشرکان. ئیبن عەبباس و موجاهد و قەتادە و مقاتل و ضەححاک و کەسانی دیکەش هەمان وتەیان گێڕاوەتەوە.
پاشان خوای گەورە لەسەر وتەی ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون هەواڵ دەدات، کاتێک لە گەلەکەیان جیا بوونەوە و خۆیان لێ بەدوور گرتن، پەنا بۆ خوا بردن و بە زاری زاری لێی پاڕانەوە و وتیان: «پەروەردگارمان، تەنها پشتبەستنی ئێمە بە تۆیە و هەر بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە و کۆتایی هەر بۆ لای تۆیە». واتە لە هەموو کارەکاندا پشتبەستمان بە تۆیە، کارەکانمان سپاردەی تۆ کردووە و هەموویانمان ڕادەستی تۆ کردووە. «کۆتایی هەر بۆ لای تۆیە»؛ واتە لە قیامەتدا گەڕانەوە بۆ لای تۆیە. التوبة: ١١٣، ١١٤.
تەفسیری بەغەوی
«بەڕاستی بۆتان نموونەیەکی جوان هەبوو»؛ واتە پێشەنگ و نموونەیەکی چاک. «لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون»؛ لە باوەڕداران. «کاتێک بە گەلەکەیان وتیان»؛ گەلە موشرکەکەیان. «ئێمە بێزارین لە ئێوە»؛ وشەی «بێزار» کۆی «بێزار»ە. «و لەو شتانەی جگە لە خوا دەپەرستن؛ ئێمە بێباوەڕین بە ئێوە»؛ ئایینی ئێوە ڕەت دەکەینەوە و ئینکاری دەکەین.
«و دوژمنایەتی و کینە لەنێوان ئێمە و ئێوەدا هەمیشەیی دەرکەوتووە، هەتا باوەڕ بە خوای تاک بهێنن». خوا حاتیب و باوەڕداران فەرمان پێدەدات شوێنی ئیبراهیم، سڵاوی خوای لێبێت، و ئەو باوەڕدارانە بکەون کە لە خۆبەدوورگرتن لە موشرکاندا لەگەڵیدا بوون.
«جگە لە وتەی ئیبراهیم بۆ باوکی: بەدڵنیاییەوە داوای لێخۆشبوونت بۆ دەکەم»؛ واتە لە ئیبراهیم و کارەکانی نموونەیەکی جوانتان هەیە، جگە لە داوای لێخۆشبوونی ئەو بۆ باوکی موشرکەکەی. ئیبراهیم، سڵاوی خوای لێبێت، پێشتر بە باوکی وتبوو: «بەدڵنیاییەوە داوای لێخۆشبوونت بۆ دەکەم»، پاشان خۆی لێ بەدوور گرت؛ وەک لە سوڕەتی تەوبەدا باسمان کردووە.
«و هیچ شتێک لە لایەن خواوە لە دەسەڵاتمدا بۆ تۆ نییە»؛ ئیبراهیم بە باوکی دەڵێت: ئەگەر نافرمانی خوا بکەیت و هاوبەشی بۆ دابنێیت، ناتوانم هیچ سوودێکت پێبگەیەنم یان لە سزای خوا بپارێزمت.
«پەروەردگارمان، تەنها پشتبەستنی ئێمە بە تۆیە»؛ ئیبراهیم و ئەو باوەڕدارانەی لەگەڵیدا بوون ئەمەیان وت. «هەر بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە و کۆتایی هەر بۆ لای تۆیە».
«پەروەردگارمان، مەمانکە بە مایەی تاقیکردنەوە بۆ ئەوانەی بێباوەڕ بوون». زەججاج وتوویەتی: ئەوان بەسەرماندا زاڵ مەکە، تاکو وایان لێ نەکەن کە ئەوان لەسەر حەقن و بەوە تاقی بکرێنەوە. موجاهد وتوویەتی: بە دەستی ئەوان سزامان مەدە و بە سزا لەلایەن خۆتەوەش سزامان مەدە، تاکو نەڵێن: «ئەگەر ئەمانە لەسەر حەق بوونایە، ئەوەیان بەسەر نەدەهات». «و لێمان خۆشبە، پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ زاڵ و دانایت».
لە «سەحیحی ئەلبوخاری» (ژمارەی ٤٥١٩) گێڕدراوەتەوە کە لەبارەی نموونەی ئیبراهیم لە پشتبەستن بە پەروەردگارەوە باس کراوە.